Εξόρμηση των ιδεών

Ερικ Χόμπσμπομ: Ο μαρξισμός μπορεί να φανεί και πάλι χρήσιμος για να ξεπεράσετε την κρίση

2011-12-25T01:21:00.000-08:00

Ο μεγάλος ιστορικός απευθύνει χαιρετισμό στο ελληνικό κοινό επ' αφορμή της δημοσίευσης της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο. Ιστορίες του Μαρξ και του μαρξισμού που παρουσιάστηκε την Τρίτη 20.12 στην Στοά του Βιβλίου

Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο: Ιστορίες του Μαρξ και του μαρξισμού

Η ΑΥΓΗ: 25/12/2011

Το βιβλίο Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο. Ιστορίες του Μαρξ και του μαρξισμού του Έρικ Χομπσμπάουμ κυκλοφόρησε μόλις στα ελληνικά (μετάφραση: Μάνια Μεζίτη, εκδόσεις Θεμέλιο), λίγους μήνες μετά την αγγλική του έκδοση. Το έργο, μια επισκόπηση της διαδρομής της σκέψης του Μαρξ και των ιστορικών πραγματώσεών της, από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα, παρουσίασαν, στη Στοά του Βιβλίου, την Τρίτη 20.12 ο Σπύρος Ι. Ασδραχάς, ο Γιάννης Βούλγαρης, ο Παναγιώτης Ιωακειμίδης, ο Νίκος Καραπιδάκης, ο Ηλίας Νικολακόπουλος και ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. Δημοσιεύουμε σήμερα --και θα επανέλθουμε σε επόμενο φύλλο-- τον χαιρετισμό που έστειλε ο Έρικ Χομπσμπάουμ και διαβάστηκε στην εκδήλωση.

του Ερικ Χομπσμπάουμ
Είναι μεγάλη τιμή για μένα να συγκεντρώνονται τόσοι πολλοί διακεκριμένοι έλληνες συνάδελφοί μου στην ιστορία και στις πολιτικές επιστήμες για να παρουσιάσουν την ελληνική έκδοση του βιβλίου μου Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο. Θέλω να εκφράσω την ικανοποίησή μου που το βιβλίο αυτό, μια συλλογή από μελέτες για την ιστορία του Μαρξ και του μαρξισμού, γραμμένες σε διάφορες περιόδους ανάμεσα στο 1957 και το 2010, εκδίδεται σε μια ιστορική στιγμή κατά την οποία η μεγαλύτερη κρίση μετά τη δεκαετία του 1930 στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα αποδεικνύει, για άλλη μια φορά, τη σπουδαιότητα της ανάλυσης του καπιταλισμού από τον σημαντικότερο επικριτή του. Για σαράντα περίπου χρόνια, η οικονομική θεωρία και η πολιτική των περισσότερων κυβερνήσεων ασπάζονταν την πεποίθηση, ότι μια ελεύθερη αγορά που δεν συγκρατείται από τη δημόσια δράση ή από το ενδιαφέρον για την ευημερία του ανθρώπου θα παρήγαγε ένα σύστημα οικονομικής ανάπτυξης που, αφενός, θα σταθεροποιούνταν από μόνο του και, αφετέρου, όλοι θα ωφελούνταν από αυτό. Καθώς κάτι τέτοιο δεν ήταν μόνο θεωρητικά αστήρικτο αλλά και εντελώς μη ρεαλιστικό στην πράξη, οι αυξανόμενες αστάθειες της οικονομίας και οι συγκλονιστικά αυξανόμενες οικονομικές ανισότητες συγκαλύπτονταν από τη γιγάντια έξαρση της οικονομικής κερδοσκοπίας και του χρέους.

Οι ανεπτυγμένες οικονομίες του Βόρειου Ατλαντικού, παρότι αναπτύσσονταν με βραδύτερο ρυθμό σε σχέση με εκείνων των πρώτων τριών δεκαετιών μετά τον πόλεμο, μέχρι τον 21ο αιώνα παρέμεναν σε μεγάλο βαθμό απρόσβλητες από αυτές τις αστάθειες και το εισόδημα του εργαζόμενου πληθυσμού τους μπορούσε ακόμη να παραμένει στάσιμο, όπως συνέβη στις ΗΠΑ. Παρόλα αυτά, το 2000 είχε ήδη γίνει σαφές, ότι ο κόσμος της παγκοσμιοποίησης στον οποίο ζούσαμε έμοιαζε πολύ με αυτόν που προέβλεψε ο Μαρξ το 1848 στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο, και το 2008, με τη φράση του πρωτοσέλιδου των Financial Times «Ο καπιταλισμός σε αναταραχή», παραδεχτήκαμε για άλλη μια φορά ότι ο καπιταλισμός γέννησε μια κρίση που θέτει σε κίνδυνο το σύστημα. Δεν γινόταν πλέον να παραβλέψουμε τον Καρλ Μαρξ, πόσο μάλλον να τον απορρίψουμε.
Ελπίζω το βιβλίο μου με κάποιο τρόπο να συμβάλλει σε αυτή την επιστροφή στον Μαρξ. Ωστόσο, πρόκειται για έργο ιστορικής κριτικής παρά για έργο σύγχρονης πολιτικής. Από τη μια πλευρά παρουσιάζει τη σκέψη του Μαρξ εντός των ορίων του χρόνου και του τόπου όπου έζησε και, κατ’ επέκταση, και τους μεταγενέστερους μαρξιστές καθώς προσπαθούσαν να εφαρμόσουν τις μεθόδους τού θεμελιωτή σε προβλήματα και σε καταστάσεις για τις οποίες τα γραπτά του δεν προσέφεραν ή δεν μπορούσαν να προσφέρουν οποιαδήποτε επαρκή καθοδήγηση. Αυτό χρησιμοποιείται ιδιαίτερα σε όλες τις διαμάχες για τη φύση των σοσιαλιστικών οικονομιών και του σοσιαλιστικού σχεδιασμού τον 20^ό αιώνα. Συγχρόνως, επισημαίνω τη διάκριση που ενυπάρχει στο corpus των γραπτών του Μαρξ ανάμεσα στην ανάλυση του Μαρξ για τον τρόπο ανάπτυξης του καπιταλισμού και στη διαφορετικά θεμελιωμένη πρόβλεψη ενός σοσιαλιστικού μέλλοντος. Από την άλλη πλευρά δίνω μεγαλύτερη προσοχή από ό,τι συνηθίζεται στο γεγονός ότι ο Μαρξ και ο μαρξισμός είχαν τεράστιο αντίκτυπο στην παγκόσμια πνευματική και πολιτιστική ζωή, ο οποίος δεν περιορίστηκε μόνο στα διάφορα κινήματα και στα κράτη που διεκδικούσαν τον Μαρξ για εμπνευστή τους.
Αυτό ίσχυσε ιδιαίτερα στην επιστήμη της Ιστορίας. Ως ιστορικό, με ενέπνευσε σε όλο μου το έργο η ανάγνωση της υλιστικής ερμηνείας της ιστορίας. Ελπίζω αυτό να το εκτιμήσουν οι αναγνώστες μου, είτε ενστερνίζονται τις πολιτικές μου απόψεις είτε όχι. Θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για τη βοήθεια στην προβολή του βιβλίου μου και ελπίζω να διατηρήσετε τον μαρξισμό στην ατζέντα σας σε μια εποχή που μπορεί να φανεί και πάλι χρήσιμος και σε μια χώρα που διανύει περίοδο βαθιάς κρίσης, την οποία ελπίζω ότι τελικά θα ξεπεράσει.
[Σχόλια και συζήτηση για το άρθρο στο ιστολόγιο των Ενθεμάτων]
μετάφραση: Μάνια Μεζίτη

Εποχή κατάρρευσης ουτοπιών

2011-12-22T11:57:00.000-08:00

Tου Ηλια Μαγκλινη, Η Καθημερινή, 21/12/2011

Είναι βέβαιο ότι, δυστυχώς, ζούμε ιστορικές στιγμές. Δυστυχώς, διότι την Ιστορία είναι πιο ευχάριστο να τη μελετάς παρά να τη ζεις. Και ειδικά σήμερα, είναι όλα τόσο ρευστά που ο καθένας μας αισθάνεται ότι προσπαθεί να διασχίσει μια απέραντη κινούμενη άμμο. Σε κάθε αποφασιστικό βήμα, νιώθουμε ότι βουλιάζουμε ακόμα πιο βαθιά. Αναπόφευκτα, αναζητούμε καταφύγιο στα περασμένα, αναζητούμε την ασφάλεια στην Ιστορία, εκλαμβάνοντάς την ως κάτι κυκλικό, που επαναλαμβάνεται αενάως. Π.χ., «σήμερα ζούμε μια Βαϊμάρη» ή «ζούμε ξανά έναν Μεσοπόλεμο», προβλέποντας μάλιστα καταστροφές και πολέμους. Είναι όμως έτσι;

Οι επιρρεπείς στη συνωμοσιολογία έχουν έτοιμες τις δικές τους απαντήσεις. Θεωρούν ότι όλα είναι προσχεδιασμένα. Δεν ξέρω αν έχουν δίκιο, αλλά αναρωτιέμαι με τι κουράγιο σηκώνονται κάθε πρωί απ’ τα κρεβάτια τους - από τη στιγμή που κινούνται με μια βεβαιότητα ότι κάποια αόρατη, ομιχλώδης «επιτροπή» αφανών εξουσιαστών έχει προσχεδιάσει το μέλλον όλων μας.

Στην πραγματικότητα, πέρα από την άγνοια των δημοσιογράφων για τα μελλούμενα (συχνά και για τα τωρινά...), ούτε καν οι ηγέτες των μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών δεν γνωρίζουν «τι θα γίνει». Προσπαθούν να κατευθύνουν τα πράγματα προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση αλλά, έως τώρα, στο πλαίσιο της διεθνούς κρίσης, είτε έχουν φανεί άτολμοι είτε έχουν κάνει λάθος εκτίμηση. Τα πράγματα έχουν μια τέτοια δυναμική και αυτοτέλεια που τους ξεπερνάνε και αυτό φαίνεται σε κάθε πολιτική κίνηση.

Στο τελευταίο του βιβλίο «Αποκάλυψη, Ουτοπία και Ιστορία. Οι μεταμορφώσεις της ιστορικής συνείδησης» (εκδ. Πόλις), ο Αντώνης Λιάκος, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ξεκινάει με την εξής διαπίστωση: «Αν το καλοσκεφτούμε, ζούμε σε μια εποχή που κατέρρευσαν τρεις ουτοπίες». Η ουτοπία της φυλετικής καθαρότητας, η ουτοπία της κοινοκτημοσύνης, ενώ με την τρέχουσα κρίση, «ζούμε την κατάρρευση της κοινωνίας τής αφθονίας και του καταναλωτισμού, μιας κοινωνίας στην οποία θα έσβηναν οι συγκρούσεις και οι εντάσεις, και στην οποία θα παρέδιδε ευτυχισμένα το πνεύμα η Ιστορία».

Προς το τέλος του βιβλίου του, ο Αντ. Λιάκος συλλογίζεται ότι «έχουμε ήδη εισέλθει σε έναν κόσμο μετα-ουτοπικό.[...] Η ιστορική συνείδηση, στην εποχή μας είναι πολύ επιφυλακτική και τηρεί κριτική στάση απέναντι στις ουτοπίες, συμπεριλαμβάνοντας σ’ αυτές και τα μεγάλα τελεολογικά προτάγματα που διέσχισαν τον ιστορικό ορίζοντα, όπως η πρόοδος, οι ιδεολογίες της ελευθερίας και της ισότητας, η τεχνολογία και ο νεωτερισμός. Μπορεί να παρατηρήσει κανείς άλλωστε ότι σήμερα δεν γράφονται δοξαστικές ιστορίες, μα ιστορίες πένθους και μελαγχολίας. Κανείς δεν γράφει πλέον ύμνους για τον κόσμο που έρχεται».

Βεβαίως, ο συγγραφέας μάς υπενθυμίζει την «κριτική λειτουργία του ουτοπικού λόγου, τη δυνατότητα του να ωθεί τις συζητήσεις πέραν του κύκλου των υπαρκτών επιλογών. [...] Γι’ αυτό τα ουτοπικά και δυστοπικά κείμενα είναι σπουδαία όργανα παρατήρησης για να καταλάβουμε τις κοινωνίες και τους πολιτισμούς που πέρασαν και ήρθαν».

Ισως οι «ιστορίες πένθους και μελαγχολίας» να είναι συνέπεια μιας τρομακτικής σύγχυσης σήμερα που έχει να κάνει με την βίαιη ανατροπή της αντίληψής μας περί χρόνου και χώρου: ο διαδικτυακός κόσμος φέρνει νέα δεδομένα. Η κινητή τηλεφωνία περιλαμβάνει ηλεκτρονικό υπολογιστή και Διαδίκτυο και ρολόι (χρόνο), ενώ το άυλο χρήμα κινείται μέσα σε ένα ανύπαρκτο χώρο και μηδενικό χρόνο. Το τώρα είναι παντού και το παντού είναι τώρα. Οπως τόσο έξοχα έχει δείξει ο Μιρτσέα Ελιάντε, ενώ η πολιτισμική μας εγγραφή είναι να βιώνουμε τον χρόνο κυκλικά (σε λίγες ημέρες, την 1η Ιανουαρίου, ο κύκλος ξεκινάει πάλι), σήμερα πια ο χρόνος μάς προκαλεί να τον βιώσουμε και να τον κατανοήσουμε εκ νέου και ο κυβερνοχώρος γίνεται Ιστορία, γίνεται εμείς. Λες και η πραγματικότητα αποκτάει σιγά σιγά νέα υφή. Αυτή θα είναι η νέα ουτοπία; Αγνωστο. Αλλά ας έχουμε υπόψη μας την υπενθύμιση του ιστορικού: «Για να κατανοηθεί η Ιστορία, χρειάζεται μια δόση ουτοπικής σκέψης. Η έννοια της ουτοπίας χρειάζεται ως μέτρο της κριτικής μας».

Για τον Νίκολο Μακιαβέλλι, από τον Θάνο Βερέμη

2011-12-22T11:23:00.000-08:00

Μακιαβέλλι, ένας σύγχρονος στοχαστής (Ι)

Του Θανου Βερεμη*

Η άσκηση του Νίκολο Μακιαβέλλι (1469-1527) στην τέχνη της πολιτικής αποτελεί μια από τις εισόδους στη νεώτερη πολιτική σκέψη. Οι καινοτομίες που το έργο του μεγάλου Φλωρεντινού εκφράζει είναι πολλές και όχι πάντοτε φανερές. Ο ρεαλισμός, ο εμπειρισμός, η ανάδυση του έθνους-κράτους και ο ουμανιστικός ατομικισμός, ενδημούν στο έργο του.

Πέρα όμως από την τέχνη της εξαπάτησης των αντιπάλων, για την οποία είναι περισσότερο γνωστός ο Μακιαβέλλι, υπάρχει στον «Ηγεμόνα» (1513) του η εντυπωσιακή έκκληση για τον μετασχηματισμό της νοοτροπίας των συγχρόνων του. Ζητάει, από τους συμπατριώτες του να διευρύνουν την αφοσίωσή τους από την τοπική στην εθνική τους πατρίδα, από την πόλη-κράτος στο έθνος-κράτος. Η διεύρυνση αυτή που επικαλείται ο Μακιαβέλλι, προαναγγέλλει τη συγκέντρωση των εξουσιών στο νεώτερο κράτος και την ισορροπία δυνάμεων στις διεθνείς σχέσεις. Πρόκειται για μνημειώδες όραμα ενός νέου κόσμου που βρισκόταν ακόμα στο μέλλον του 17ου αιώνα.

Η γλωσσική ενότητα της δημοτικής ιταλικής την οποία επεξεργάστηκε ο Ντάντε, διακόσια περίπου χρόνια νωρίτερα, συνέβαλε στη δημιουργία μιας γλωσσικής κοινότητας που ενσωμάτωσε ή εξαφάνισε την ποικιλία των διαλέκτων, οι οποίες χώριζαν τους Ιταλούς και κατακερμάτιζαν την Ιταλία. Η ιταλική χερσόνησος την εποχή του Μακιαβέλλι βρισκόταν πλησιέστερα στο ιδανικό της εδαφικής ενοποίησης και της δημιουργίας ενιαίου κράτους, όμως ο οικουμενικός ρόλος του παπικού θεσμού ήταν ακόμα ισχυρός. Στο τελευταίο κεφάλαιο του «Ηγεμόνα», που φέρει τον τίτλο «Προτροπή για την απελευθέρωση της Ιταλίας από τους βαρβάρους», ο Μακιαβέλλι ζητάει από τους συμπατριώτες του να ενώσουν και πάλι την Ιταλία και να επαναφέρουν τη δόξα της αρχαίας Ρώμης.

Μολονότι η ενοποίηση της Ιταλίας θα περιμένει 357 ακόμα χρόνια ώσπου να πραγματοποιηθεί, οι αντιλήψεις του Μακιαβέλλι για τη δημιουργία ενός σύγχρονου κράτους θα αποτελέσουν σημείο αναφοράς για πολλά μεγάλα κράτη της εποχής, αλλά και για εκείνα που βρίσκονταν υπό διαμόρφωση. Από τα πρώτα κεφάλαια του «Ηγεμόνα», ο Μακιαβέλλι εγκαταλείπει την ηθική των αρχαίων και μεσαιωνικών δασκάλων, ενώ στο τελευταίο κεφάλαιο προτείνει έναν πρώιμο εθνικισμό ως υποκατάστατο των παραδοσιακών θρησκευτικών πεποιθήσεων που απαρνείται. Πρόκειται για τη γέννηση μιας εγκόσμιας θρησκείας, η οποία θα χρειαστεί μερικούς αιώνες για να διαδοθεί.

Ο «Ηγεμόνας» θα αποτελέσει ακόμα αναγγελία θανάτου του φεουδαλικού συστήματος, όχι μόνο γιατί το έργο διέπεται από ένα απόλυτα κοσμικό πνεύμα και εκφράζεται εχθρικά προς την ηγεσία της Καθολικής Εκκλησίας, αλλά γιατί αποδίδει στους μελλοντικούς βασιλείς τις συγκεντρωτικές εξουσίες της απόλυτης μοναρχίας. Ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλλι εκπροσωπεί το σύνολο της επικράτειάς του και συνενώνει γλωσσικά και πολιτισμικά τους υπηκόους του χωρίς άλλη δέσμευση από την αποτελεσματικότητα στη διαχείριση της εξουσίας. Η άσκηση της ισχύος, ώστε να είναι δυνατή η λειτουργία ενός αυτεξούσιου έθνους-κράτους, βρίσκεται στο επίκεντρο του «Ηγεμόνα».

Ο Μακιαβέλλι πρωτοεμφανίστηκε στα κοινά της Φλωρεντίας σε ηλικία 25 ετών, το 1494, μετά την αποπομπή της οικογένειας των Μεδίκων από την εξουσία. Τη χρονιά εκείνη ο Κάρολος VIII της Γαλλίας εγκαινίασε μια περίοδο συγκρούσεων ανάμεσα στην ισχυρή χώρα του, και τις Ισπανία και Αυστρία, για την κατοχή της Ιταλίας. Η Φλωρεντία με τη στρατηγική της σημασία στην ιταλική χερσόνησο έγινε πιόνι ανάμεσα στον πάπα, τον αυτοκράτορα των Αψβούργων και τον Γάλλο βασιλιά. Οπως και ο φανατικός μοναχός Τζιρόλαμο Σαβοναρόλα, ο Μακιαβέλλι θεώρησε τη γαλλική εισβολή σημαδιακή. Ο πρώτος σαν τιμωρία του Θεού για τις αμαρτίες λαού και κλήρου, ο δεύτερος ως φυσική συνέπεια της διαφθοράς πολιτεύματος και πολιτών.

Ο Σαβοναρόλα είχε καεί στην πυρά όταν ο Μακιαβέλλι ανέλαβε το κρατικό του αξίωμα το 1498. Ως γραμματέας των Δέκα διαχειριζόταν την ευθύνη για τις διπλωματικές και στρατιωτικές υποθέσεις της Δημοκρατίας. Ο ίδιος είχε ήδη εκτεθεί στον πολιτικοποιημένο ανθρωπισμό της Αναγέννησης, γνώριζε καλά τους Λατίνους κλασικούς, αλλά και τον Αριστοτέλη από λατινική μετάφραση. Ο Πλούταρχος και ο Πολύβιος επηρέασαν επίσης σημαντικά την πολιτική του σκέψη.

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 21/12/2011

Μακιαβέλλι, ένας σύγχρονος στοχαστής (ΙΙ)

Του Θάνου Βερέμη*

Οι διπλωματικές αποστολές του Μακιαβέλλι, σε ξένες αυλές και ανακτοβούλια προσέφεραν στον διανοητή της πολιτικής πράξης πλούσιο υλικό για το κατοπινό του έργο. Στη Ρώμη γνώρισε τον Καίσαρα Βοργία, νόθο γιο του διαβόητου πάπα Αλέξανδρου VI. Μολονότι ήξερε το πλούσιο μητρώο των εγκλημάτων του -μεταξύ των θυμάτων του υπήρξε ο μεγαλύτερος αδελφός του και ο γαμπρός του- ο Μακιαβέλλι τον χρησιμοποίησε ως ένα από τα πρότυπα που συνιστούν τον τέλειο ηγεμόνα. Του καταμαρτυρούσε μόνον ότι μετά τον θάνατο του πατέρα του επέτρεψε την άνοδο στον παπικό θρόνο του Ιούλιου ΙΙ, αν και αυτός υπήρξε εχθρός της οικογένειας των Βοργία.

Η ήττα όμως της φλωρεντινής πολιτοφυλακής που ήταν δικό του έργο, το 1512 στη μάχη του Πράτο από συνασπισμό εχθρών, οδήγησε στην πτώση της Φλωρεντινής Δημοκρατίας και την επιστροφή των Μεδίκων στην εξουσία. Η φυλάκιση του Μακιαβέλλι και μετά ο εκτοπισμός του, σήμαναν το τέλος της πολιτικής του σταδιοδρομίας και την αρχή της συγγραφικής του δραστηριότητας.

Το 1513 τελείωσε τον Ηγεμόνα και τον αφιέρωσε με υστεροβουλία στον Λαυρέντιο Μέδικο. Το 1520 ο καρδινάλιος Ιούλιος Μέδικος, ο οποίος έγινε ο πάπας Κλήμης Ζ΄ το 1523, ανέθεσε στον Μακιαβέλλι τη συγγραφή μιας ιστορίας της Φλωρεντίας. Το έργο ολοκληρώθηκε το 1525, αλλά ο συγγραφέας του δεν ξαναγύρισε ποτέ στην ενεργό πολιτική. Οι Λόγοι επί της πρώτης δεκάδος του Τίτου Λιβίου, έργο που ολοκληρώθηκε το 1517, υπήρξε ίσως το πιο σημαντικό θεωρητικό του πόνημα.

Ο Μακιαβέλλι δεν είναι πολιτικός φιλόσοφος ανάλογος των αρχαίων ή και μεσαιωνικών του προκατόχων. Υπήρξε ένας πρακτικός της πολιτικής, ο οποίος διέθετε έναν πρωτοφανή ρεαλισμό στην πολιτική του ανάλυση. Τον απασχολεί ιδιαίτερα η σχέση σκοπών και μέσων στην πολιτική και θεωρεί ότι η βία είναι αναπόσπαστο μέρος της εξουσίας. Εργο του αποτελεσματικού ηγεμόνα είναι η οικονομική διαχείριση της βίας, ώστε να πετυχαίνει τους σκοπούς του χωρίς να γίνεται αναγκαστικά μισητός.

Η συγκρότηση πολιτικής κοινότητας υπήρξε το άλλο μεγάλο ζήτημα που τον απασχολούσε. Την παρακμή της ιδιαίτερης πατρίδας του αποδίδει στη διαφθορά και την ιδιοτέλεια των αρχόντων. Η απουσία πνεύματος ευθύνης από τους συγχρόνους του τον κάνει νοσταλγό της συλλογικής αρετής των αρχαίων. Η επιλογή του ωστόσο της ατομικής πρωτοβουλίας και αυτονόμησης του ηγέτη από παραδοσιακές ηθικές δεσμεύσεις, τον διαχωρίζουν από τους αρχαίους και τον τοποθετούν στη σύγχρονη εποχή. Αν πρέπει να αποφασίσουμε σε ποια συντροφιά διανοητών ανήκει, πιστεύουμε ότι ο Hobbes, o Burke, o Rousseau και οι ρεαλιστές του εικοστού αιώνα, θα του ταίριαζαν καλύτερα. Οι οπαδοί του διαφωτισμού, οι οποίοι εμπιστεύονται τον λογικοκρατούμενο άνθρωπο, ανήκουν σε άλλο στρατόπεδο σκέψης.

Η εχθρική του στάση προς την Εκκλησία («Οσο πλησιέστερα βρίσκονται οι άνθρωποι στην Εκκλησία της Ρώμης τόσο πιο άθρησκοι γίνονται») εξασφάλισαν στον «Ηγεμόνα» περίοπτη θέση στο παπικό index των απαγορευμένων αναγνωσμάτων και η προτροπή του προς τον ηγεμόνα να μην αισθάνεται δέσμιος της ηθικής που ρυθμίζει τις σχέσεις των κανονικών ανθρώπων, έκαναν το όνομά του συνώνυμο με τον κυνισμό. Αν όμως η ανάγνωση του «Ηγεμόνα» γίνει σε συνδυασμό με τους Λόγους… του Τίτου Λιβίου, τότε θα διαπιστώσει κανείς ότι ο Μακιαβέλλι πίστευε στην περιορισμένη διακυβέρνηση, το κράτος δικαίου και την ελευθερία. Η μέριμνά του για την κατάρτιση λειτουργικών συνταγμάτων, σκοπό είχε να συμπληρώσει τις ατέλειες της ανθρώπινης φύσης. Ετσι, ο μεγάλος Φλωρεντινός προσφέρεται για πολλές αναγνώσεις.

Η αντίληψη όμως που τον διακρίνει από τους προκατόχους του είναι ότι το κράτος αποτελεί φυσικό μόρφωμα. Κάθε κράτος είναι προϊόν της σύνθεσης και της σύγκρουσης φυσικών δυνάμεων. Αν ο ηγεμόνας δεν ερμηνεύσει τις δυνάμεις αυτές κινδυνεύει να ανατραπεί από τον οξύ ανταγωνισμό, ο οποίος παρακολουθεί κάθε εξουσία. Το κύριο ενδιαφέρον του Μακιαβέλλι είναι για τις συγκρούσεις γύρω από την κατάκτηση και τη νομή της αρχής, αλλά χωρίς απόπειρα οικονομικής ερμηνείας της πάλης για την κρατική εξουσία. Ο Μακιαβέλλι ανήκει στην παράδοση του υλισμού και ασχολείται αποκλειστικά με εγκόσμια προβλήματα. Αντίθετα όμως από τον Μαρξ, θεωρεί την επιδίωξη της ισχύος ως μέρος της ψυχολογίας και του χαρακτήρα των πολιτικών και όχι ως προϊόν κοινωνικών αντιθέσεων. Υπάρχει ακόμα στο έργο του και ο παράγων της απροσδιοριστίας με τη μορφή της «τύχης» που κάνει αστάθμητη την έκβαση κάθε πολιτικού αγώνα.

Η τελική επιδίωξη και το βραβείο για τις συγκρούσεις και τις παρελκύσεις των ηγεμόνων είναι η κυριαρχία -αυτό δηλαδή που διακυβεύεται στις αδύνατες κρατικές οντότητες της Ιταλίας του Μακιαβέλλι. Η σημασία της κυριαρχίας είναι το πιο σύγχρονο στοιχείο στη σκέψη του Φλωρεντίνου και αποτελεί ένα ακόμα διακριτικό ορόσημο ανάμεσα στην αρχαία και τη σύγχρονη πολιτική θεωρία.

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 21/12/2011

* Ο κ. Θάνος Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τα οικονομικά της ευτυχίας

2011-11-20T21:14:00.000-08:00

Επτά, Κυριακή 20 Νοεμβρίου 2011
ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ
ΣΤΟΝ 18ο ΑΙΩΝΑ, τον καιρό της γέννησης της Πολιτικής Οικονομίας, οι πρώτοι οικονομολόγοι υποστήριζαν ότι ο κύριος στόχος της οικονομικής πολιτικής έπρεπε να είναι η μεγιστοποίηση της ευτυχίας των πολιτών μιας κοινωνίας.

Και στις αρχές του 19ου αιώνα, ο άγγλος φιλόσοφος Τζέρεμι Μπένθαμ, ο θεωρητικός πατέρας του ωφελιμισμού, έλεγε ότι καλύτερη κοινωνία είναι εκείνη στην οποία τα άτομα είναι περισσότερο ευτυχισμένα. Και επομένως καλύτερη πολιτική είναι εκείνη που ευνοεί τη μεγαλύτερη ευτυχία για τον μεγαλύτερο αριθμό προσώπων. Αυτή η θέση στηριζόταν φυσικά στην υπόθεση ότι η ευτυχία ήταν κάτι που μπορούσε να μετρηθεί και να υπολογιστεί με τρόπους που θα αντιστοιχούσαν στην αληθινή εμπειρία των υποκειμένων. Στην πορεία ωστόσο η νέα οικονομική επιστήμη ακολούθησε μιαν άλλη κατεύθυνση.

Επικράτησε έτσι και μεταξύ των οικονομολόγων η ιδέα ότι η έννοια της ευτυχίας είναι μάλλον υπερβολικά υποκειμενική και επομένως είναι δύσκολο να υπολογιστεί και να μετρηθεί. Στο βαθμό λοιπόν που η πολιτική οικονομία θέλει να είναι μια αυστηρή επιστήμη, πρέπει να επεξεργάζεται έννοιες που μπορούν να εκφραστούν με μαθηματικές διατυπώσεις και επομένως οφείλει να χρησιμοποιεί ποσοτικά μετρήσιμα δεδομένα. Κυριάρχησε έτσι η θέση του Ανταμ Σμιθ ότι η επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος απολήγει στην εξυπηρέτηση του συλλογικού συμφέροντος. Στη δεκαετία του 1930 υιοθετήθηκε και στη συνέχεια καθιερώθηκε η έννοια του κατά κεφαλήν εισοδήματος ως ένα θεμελιώδες κριτήριο για τη μέτρηση της οικονομικής προόδου.

Στην πράξη, τόσο η οικονομική επιστήμη όσο και η οικονομική πολιτική εμπνέονταν σταθερά από το αξίωμα ότι η αύξηση της παραγωγής και της παραγωγικότητας συνεπάγεται αύξηση της συνολικής ευημερίας μιας κοινωνίας. Η πορεία των εθνικών οικονομιών και της παγκόσμιας οικονομίας αξιολογείται διαρκώς με βάση την παράμετρο της ετήσιας αύξησης του κατά κεφαλήν εισοδήματος και του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος και αυτά τα κριτήρια χρησιμοποιούν στις στατιστικές τους τα Ηνωμένα Εθνη, η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Δεν είναι άλλωστε η μεγάλη οικονομική ανάπτυξη αυτή που κατέστησε δυνατή την πρόοδο του δυτικού κόσμου, την ικανοποίηση των βασικών αναγκών των πολιτών και την άνοδο της ευημερίας των λαών;

Δυσθυμία μέσα στην αφθονία

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν είναι πλέον τόσο δεδομένη και αυτονόητη, καθώς οι πρόοδοι της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας προμηθεύουν σήμερα στους οικονομολόγους τα εργαλεία για να μετρήσουν την «ευτυχία», δηλαδή τον βαθμό ικανοποίησης στον οποίο φτάνουν οι κοινωνίες μας τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Η σχέση ανάμεσα στην ποσοτική ανάπτυξη της οικονομίας και την ευτυχία των ατόμων αποκαλύφθηκε πολύ λιγότερο απλή και γραμμική από όσο νομίζαμε στο παρελθόν. Ηδη από το 1974, ο αμερικανός οικονομολόγος Ρίτσαρντ Ιστερλιν φανέρωσε και εξήγησε ότι η άνοδος του βιοτικού επιπέδου ενός λαού δεν συνδέεται αυτόματα με την αύξηση της ευημερίας του.

Το κατά κεφαλήν εισόδημα μπορεί να αυξάνεται, αλλά δεν αυξάνεται ανάλογα και η «κατά κεφαλήν ευτυχία». Ετσι το θέμα της ευτυχίας επανεμφανίστηκε στις συζητήσεις μεταξύ των οικονομολόγων. Καταβλήθηκαν προσπάθειες να δοθούν πειστικές εξηγήσεις στο «παράδοξο του Ιστερλιν». Ορισμένοι μελετητές σημείωσαν ότι η διαρκής αύξηση των προσδοκιών των ατόμων εκμηδενίζει την αύξηση της ικανοποίησης και της απόλαυσης. Αλλοι υπογράμμισαν τις επιπτώσεις του φθόνου και της μνησικακίας, που εξαρτούν τη δική μας ευτυχία από τη σύγκριση με την ευτυχία των άλλων, ωθώντας μας σε έναν ανηλεή ανταγωνισμό και καταδικάζοντάς μας σε ένα διαρκές ψυχολογικό ακόρεστο. Σύμφωνα με έναν άγγλο σατιρικό του 19ου αιώνα, να είσαι ευτυχισμένος σημαίνει να κερδίζεις δέκα λίρες περισσότερες από τον κουνιάδο σου. Υπάρχει βέβαια και μια άλλη, πιο γενική εξήγηση. Με τη βιομηχανική επανάσταση η οικονομία της Δύσης παρασύρθηκε από ένα μεγάλο κύμα διαρκούς ανάπτυξης, με μερικά μόνο διαλείμματα ύφεσης και στασιμότητας. Σε κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από τη διαρκή ποσοτική αύξηση των αγαθών που παράγονται στην αγορά, ήταν εύλογο και κατανοητό η έννοια της ευημερίας να συνδεθεί με την ποσότητα των διαθέσιμων αγαθών.

Παραγνωρίστηκαν έτσι οι προειδοποιήσεις στοχαστών, όπως λ.χ. ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, που είχαν εξηγήσει ότι η ευτυχία δεν βρίσκεται στην αφθονία των αγαθών αλλά στην ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων. Μετά από δυο αιώνες ποσοτικής ανάπτυξης εμφανίστηκε ωστόσο ένα είδος «ναυτίας της ανάπτυξης». Σχεδόν παντού οι έρευνες και οι μετρήσεις επιβεβαιώνουν ότι η αύξηση της παραγωγής δεν συνοδεύεται από την αύξηση της ευτυχίας των προσώπων. Ο λόγος έγκειται στη διαφοροποίηση των αναγκών και των προτιμήσεων που χαρακτηρίζουν μια πολύπλοκη κοινωνία, η οποία δεν μπορεί βέβαια να εκφραστεί από έναν χοντροκομμένα ποσοτικό δείκτη, που μας λέει μόνον πόσα αγαθά παράχθηκαν και καταναλώθηκαν στην αγορά.

Εχει ζωή η ευρωζώνη; Εχει θέση η Ελλάδα μέσα σ' αυτήν;

2011-11-20T21:09:00.000-08:00

Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 20 Νοεμβρίου 2011
Γράφουν οι: James Galbraith Jacques Sapir Ansgar Belke Ευκ. Τσακαλώτος Π. Πετράκης Κ. Λαπαβίτσας Στ. Σκαπέρδας Γ. Βαρουφάκης, Jean-Paul Fitussi Stefan Collignon Γ. Δραγασάκης Χρ. Πολυχρονίου Benedicta Marzinotto Γ. Σταθάκης Δ. Παπαδημητρίου Giuliano Amato Marcello de Cecco
Στην αρχή ήταν η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Ιρλανδία. Ακολούθησαν η Ισπανία, η Ιταλία. Τώρα η κρίση χτύπησε την πόρτα της Γαλλίας, του Βελγίου, της Αυστρίας... Τα δομικά προβλήματα της ευρωζώνης έχουν αναδειχθεί σε όλο τους το μεγαλείο, θέτοντας πλέον σε αμφισβήτηση ακόμη και την ύπαρξη του ενιαίου νομίσματος και δείχνοντας με τον πλέον καθαρό τρόπο ότι οι λύσεις που επελέγησαν από τους ευρωπαίους ηγέτες, όχι μόνο δεν αντιμετώπισαν την κρίση αλλά συνέβαλαν στην επέκτασή της.

Ο κόμπος έφθασε στο χτένι, αφού τα spreads των 10ετών ομολόγων της Ιταλίας, της Ισπανίας, του Βελγίου, της Γαλλίας και της Αυστρίας εκτινάχθηκαν στα μέσα της εβδομάδας, θέτοντας επιτακτικά το ερώτημα για το μέλλον της ευρωζώνης και εντείνοντας την ανησυχία για το αν η Ελλάδα, που είναι ο αδύνατος κρίκος, έχει μέλλον στο ευρώ.
Παρά την παγκόσμια ανησυχία, η πολιτική διάσταση για το πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί ριζικά η κρίση παραμένει, με τη Γαλλία και τη Γερμανία να έχουν εντελώς διαφορετική προσέγγιση.
* Η Γαλλία υποστηρίζει ότι πρέπει να ενεργοποιηθεί με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η οποία έχει απεριόριστες δυνατότητες αγοράς ομολόγων και δανεισμού, τυπώνοντας χρήμα ώστε να σταματήσουν οι πιέσεις των αγορών στα κρατικά ομόλογα. Αυτή την άποψη συμμερίζονται και οι Αμερικανοί, αφού η δική τους κεντρική τράπεζα έχει κάνει το ίδιο. Η Γαλλία έχει προτείνει επίσης ως εναλλακτική λύση να μετρατραπεί ο προσωρινός ευρωπαϊκός μηχανισμός (EFSF) σε τράπεζα, εξασφαλίζοντας κεφαλαια από την ΕΚΤ.
* Κατηγορηματικά αντίθετη με τέτοιου είδους εμπλοκή της ΕΚΤ είναι η Γερμανία, η οποία επιθυμεί περιορισμένες αγορές ομολόγων στη δευτερογενή αγορά από την κεντρική τράπεζα (όπως κάνει τους τελευταίους μήνες) αλλά είναι αντίθετη στο τύπωμα χρήματος και στον απευθείας δανεισμό χωρών. Επικαλείται δε το καταστατικό της ΕΚΤ, στο οποίο προβλέπεται ότι η κεντρική τράπεζα δεν μπορεί να δανείζει χώρες, παρά μόνο τράπεζες και διεθνείς οργανισμούς.
Με βάση αυτή την πρόβλεψη βρίσκεται στο τραπέζι η πρόταση για δανεισμό του ΔΝΤ από την ΕΚΤ και στη συνέχεια το Ταμείο να μπορεί να δανείζει ευρωπαϊκές χώρες. Από το Βερολίνο συνεχίζουν να υπάρχουν ενστάσεις για δύο λόγους: α) φοβούνται την αύξηση του πληθωρισμού, παρότι πολλοί οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι αυτή τη στιγμή το πρόβλημα δεν είναι ο πληθωρισμός αλλά η ύφεση και β) πιστεύουν ότι οι νομισματικές λύσεις θα χαλαρώσουν τη δημοσιονομική λιτότητα και την ανάγκη για διαρθρωτικές αλλαγές.
Η Αγκελα Μέρκελ τόνισε σε ομιλία της στο Βερολίνο ότι «μόνο πολιτικές λύσεις μπορούν να μας βγάλουν από τη σημερινή κατάσταση. Οι πολιτικοί κάνουν λάθος αν νομίζουν ότι η ΕΚΤ μπορεί να επιλύσει την κρίση της ευρωζώνης». Η γερμανίδα καγκελάριος προχώρησε περισσότερο καλώντας τις εθνικές κυβερνήσεις να είναι έτοιμες για δημοσιονομική πολιτική που θα υπακούει περισσότερο σε αποφάσεις που θα λαμβάνονται στις Βρυξέλλες. Σ' αυτό το πλαίσιο η βρετανική «Daily Telegraph», δημοσιεύει στοιχεία γερμανικού εγγράφου το οποίο κάνει λόγο για «ευρωπαϊκό υπερκράτος». Επίσης θα δημιουργηθεί «ειδικό σώμα» με αποστολή την επέμβαση στις οικονομίες προβληματικών κρατών.
Σύμφωνα με την πρόταση, θα υπάρχει ενιαία δημοσιονομική πολιτική, ενώ για τις χώρες που παραβιάζουν τους κανόνες θα προβλέπονται αυστηρές ποινές. Ηδη κουβεντιάζεται και η πρόβλεψη για έξοδο από την ευρωζώνη με πρώτη υποψήφια της Ελλάδα.
Οι διαβουλεύσεις μεταξύ των χωρών (ιδίως ανάμεσα σε Γαλλία και Γερμανία) δίνουν και παίρνουν. Μια πρώτη γεύση για το πού καταλήγουν οι συζητήσεις θα δοθεί σε συνεδρίαση του Eurogroup ώς το τέλος Νοεμβρίου, ενώ οι τελικές αποφάσεις αναμένονται στη σύνοδο κορυφής της Ε.Ε., στις 9 Δεκεμβρίου.
Παράλληλα με τη διαμόρφωση της νέας δομής της ευρωζώνης, αλλάζει το πολιτικό τοπίο και στον ευρωπαϊκό Νότο. Στην Ελλάδα η κυβέρνηση συνεργασίας έχει επωμιστεί το καθήκον να περάσει με μεγάλη πλειοψηφία τις ευρωπαϊκές αποφάσεις. Στην Ιταλία η, επίσης συμμαχική, κυβέρνηση του Μ. Μόντι πέρασε με την ψήφο της κεντροαριστεράς νέο πακέτο λιτότητας ενώ στην Ισπανία, ο πιθανότερος νικητής των σημερινών εκλογών, ηγέτης του δεξιού Λαϊκού Κόμματος Μ. Ραχόι μιλάει για μεγάλες περικοπές ώστε να μειωθεί το δημοσιονομικό έλλειμμα στο 4,4% το 2012. Δεσμεύτηκε ωστόσο ότι δεν θα περικόψει τις συντάξεις.
Η μέχρι τώρα πορεία έχει δείξει ότι η Ε.Ε. κινείται πάντα με συμβιβασμούς, οι οποίοι δεν έχουν αποδειχθεί επαρκείς ώστε να αντιμετωπιστεί η κρίση. Η γερμανική εμμονή, ότι η μόνη συνταγή είναι η δημοσιονομική πειθαρχία έχει ως αποτέλεσμα την επέκταση της φωτιάς με κίνδυνο να οδηγηθεί σε διάλυση η ευρωζώνη, παρασύροντας σε νέα καταστροφή την παγκόσμια οικονομία ή να δημιουργηθεί ευρωζώνη δύο ταχυτήτων. Θεμελιώδη ερωτήματα, που ήταν εκτός ατζέντας τα προηγούμενα χρόνια ξανάρχονται στην επιφάνεια. «Εχει μέλλον η ευρωζώνη;». «Εχει μέλλον η Ελλάδα στο ευρώ;». Οι απαντήσεις δεν είναι ούτε αυτονόητες, ούτε μονοσήμαντες. Στο 10σέλιδο αφιέρωμα της «Κ.Ε.» διαπρεπείς οικονομολόγοι από χώρες της Ε.Ε., τις ΗΠΑ και την Ελλάδα, με τις διαφορετικές απόψεις τους φωτίζουν κρίσιμες πτυχές της σημερινής κρίσης και διατυπώνουν προτάσεις για το ευρωπαϊκό μέλλον, αλλά και για το μέλλον της ελληνικής οικονομίας το οποίο άλλοι βλέπουν εντός κι άλλοι εκτός ευρώ.

«Η έξοδος της Ελλάδας δεν αποτελεί λύση»

Το μέλλον της ευρωζώνης δεν ανήκει στη διεύρυνση

«Η Ελλάδα να κάνει αθέτηση πληρωμών»

Ιδιωτική απληστία και δημόσια αρετή

Το αδιέξοδο του μονεταρισμού

Ευεργέτημα ή παγίδα;

Ρήξη χωρίς αποκοπή

Πού οδηγεί η συμφωνία της 26ης Οκτωβρίου και η εναλλακτική της λύση

Περί ευρώ, δραχμής και χρεοκοπίας

Χωρίς πυξίδα

Το τέλος του παιχνιδιού είναι η βιωσιμότητα του χρέους

«Η Ελλάδα υπό όρους έχει μέλλον στην ευρωζώνη»

«Η επιλογή είναι μεταξύ καρκίνου και ανακοπής»

«Να αποχωρήσουν άμεσα οι χώρες του Νότου»

Οι υποτιμήσεις δεν βοήθησαν τη χώρα

Μια νέα δημοκρατία στη ζώνη του ευρώ

Μεταξύ ευρω-τρομοκρατίας και δραχμο-λαγνείας

Περνάμε από μια μορφή καπιταλισμού σε μιαν άλλη

2011-11-19T01:40:00.000-08:00

Ο ΙΤΑΛΟΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΚΟΝΣΤΑΝΤΣΟ ΠΡΕΒΕ ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΕΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΡΩΠΗ-ΤΕΡΑΣ

Ελευθεροτυπία, Σάββατο 19 Νοεμβρίου 2011
* ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στη ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΛΑΖΟΥ

Είμαστε σε φάση μετάβασης από μια μορφή του καπιταλισμού σε μια άλλη μορφή του, γενικότερη και παγκοσμιοποιημένη. Περνάμε στον απόλυτο καπιταλισμό. Η Ελλάδα είναι μόνο ένας αδύναμος κρίκος, το καλύτερο πειραματόζωο πριν από την Ιταλία και την Ισπανία. Αυτό τονίζει ο Ιταλός μαρξιστής φιλόσοφος Κονστάντσο Πρέβε σε συνέντευξή του στην «Ε».

Σήμερα υπάρχει η προοπτική της εθνικής απελευθέρωσης, όπως έγινε στην περίοδο του Β' Παγκοσμίου, λέει ο ελληνομαθής Ιταλός φιλόσοφος Κονστάντσο ΠρέβεΥπογραμμίζει ότι ο ελληνικός λαός θα έπρεπε να αποδεχτεί το δημοψήφισμα και να ψηφίσει όχι, για να αντισταθεί σε μια Ευρώπη-τέρας. Τάσσεται υπέρ μιας ομοσπονδίας ευρωπαϊκών λαών και στηλιτεύει την απουσία των διανοούμενων.

**Κύριε Πρέβε, κατά την αντίληψή σας, τι είναι αυτό που βιώνουμε στην Ελλάδα τα δύο τελευταία χρόνια που ξέσπασε η κρίση;

**Στην Ελλάδα υπάρχει τώρα μια μεγάλη κρίση του καπιταλισμού, αλλά εγώ δεν πιστεύω ότι είναι σωστή η ορολογία κρίση του καπιταλισμού. Είμαστε σε φάση μετάβασης από μια μορφή του καπιταλισμού σε μια άλλη μορφή του, γενικότερη και παγκοσμιοποιημένη. Γι' αυτό πιστεύω ότι θα περάσουμε από μια μορφή του καπιταλισμού σε μιαν άλλη. Από έναν ευρωπαϊκό καπιταλισμό, κεϊνσιανό, του Μπίσμαρκ, του Ντε Γκολ, των συνδικάτων, σε μια καθαρή μορφή του καπιταλισμού, αγγλοσαξονική, αμερικανική, σε έναν απόλυτο καπιταλισμό. Η Ελλάδα είναι μόνο ένας αδύναμος κρίκος, το καλύτερο πειραματόζωο, για να περάσουμε μετά στην Ιταλία και κατόπιν στην Ισπανία. Η Πορτογαλία είναι ιδιαίτερη περίπτωση γιατί είναι μια αγροτική κοινότητα συνηθισμένη στη φτώχεια. Οχι στη μιζέρια, στη φτώχεια.

* Ποια είναι η γνώμη σας για τη συμπεριφορά της Γερμανίας;

* Λαμβάνω και διαβάζω ελληνικές εφημερίδες και παρατηρώ ότι χρησιμοποιούν την ορολογία Τέταρτο Ράιχ για τα πάντα. Η Γερμανία είναι η μηχανή της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης ολόκληρης της Ευρώπης. Δεν πιστεύω ότι μπορούμε να κάνουμε αναλογίες με το Τρίτο Ράιχ με τον Μπίσμαρκ ή κάτι τέτοιο.

* Ποια είναι η άποψή σας για τον Γιώργο Παπανδρέου ως πολιτικό;

* Πιστεύω ότι ο Παπανδρέου ήταν μόνο κληρονόμος μιας μεγάλης οικογένειας και αυτό δεν είναι σοβαρό για μια μεγάλη χώρα. Εγώ πιστεύω ότι ο Παπανδρέου έκανε πολύ καλά όταν πρότεινε το δημοψήφισμα. Το ξέρω ότι το έκανε για πολιτικούς λόγους, ως μανούβρα, δεν είμαι αφελής. Αλλά πιστεύω ότι ο ελληνικός λαός θα έπρεπε να αποδεχτεί το δημοψήφισμα και να ψηφίσει όχι. Και για αυτό η ολιγαρχία της Ευρώπης φοβήθηκε τρομερά. Γιατί η ολιγαρχία δεν έχει φόβο για τις ομαλές εκλογές.

* Τα άλλα κόμματα;

* Δεν υπάρχει κατά την άποψή μου Δεξιά και Αριστερά. Τώρα υπάρχει ένα πρόβλημα της Ελλάδας ως έθνους, όχι μόνο του ελληνικού λαού. Πιστεύω ότι οι ομαλές εκλογές δεν είναι τίποτε. Και πιστεύω ότι κάθε κυβέρνηση θα πει ναι, είτε αυτός είναι Παπαδήμος είτε είναι Μόντι. Τώρα υπάρχει ένα κόμμα των οικονομολόγων εναντίον ενός κόμματος των πολιτικών. Και το κόμμα των πολιτικών σημαίνει εθνική κυριαρχία πάνω στην οικονομία. Το κόμμα των οικονομολόγων σημαίνει απόλυτη κυριαρχία της οικονομίας, δηλαδή της στρατηγικής του απόλυτου καπιταλισμού.

* Υπάρχει θέση για τη δημοκρατία στην εποχή των αγορών;

* Εγώ πιστεύω στη δημοκρατία. Στην κληρονομιά των αρχαίων Ελλήνων. Δημοκρατία σημαίνει βούληση του λαού. Αν ο λαός δεν μπορεί να αποφασίσει για τα κοινά, τα δημόσια προβλήματα, τότε δεν υπάρχει δημοκρατία. Οι κυρίαρχες τάξεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι αφοσιωμένες στο πρόγραμμα του απόλυτου καπιταλισμού αμερικανικού τύπου, αμερικανικού μορφώματος.

**Μπορεί να υπάρξει μια Ευρώπη των λαών;

* Δεν θα ήμουν υπέρ της Ευρώπης των λαών στιλ Ντε Γκολ. Θα ήμουν υπέρ μιας ομοσπονδίας των ευρωπαϊκών λαών, αυτό θα ήταν το ιδανικό. Ναι, η Ελλάδα ανήκει στην Ευρώπη, δεν ανήκει στη Δύση όπως έλεγε ο παλιός Καραμανλής. Κατά την άποψή μου η Δύση είναι κάτι κακό, κάτι άσχημο. Ενώ η Ευρώπη είναι κάτι καλό. Είναι σίγουρο ότι η Ελλάδα ανήκει στην Ευρώπη, αλλά η Ευρώπη τώρα έχει μεταμορφωθεί σε ένα τέρας.

Εθνική απελευθέρωση

* Ποιο ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η σημερινή Αριστερά;

* Κατά την άποψή μου η Αριστερά τώρα δεν μπορεί να μιλάει για κομμουνισμό, για επανάσταση. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει τώρα προοπτική επανάστασης και κομμουνισμού. Υπάρχει μόνο προοπτική, ίσως, εθνικής απελευθέρωσης. Οπως και στην περίοδο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Οπως όταν η Ελλάδα έλεγε όχι στον Μουσολίνι, και τώρα η Ελλάδα θα πρέπει να αντισταθεί.

* Σε τι πρέπει να αντισταθεί;

**Θα πρέπει να αντισταθεί σε μια Ευρώπη η οποία έχει μεταμορφωθεί σε τέρας. Ισως η Ευρώπη σε 10-20 χρόνια να είναι καλύτερα. Ισως. Χωρίς αντίσταση τα μέτρα θα είναι πάντα χειρότερα. Αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Χωρίς την αντίσταση του λαού στις πλατείες, θα ήταν χειρότερα.

* Ποια είναι η σχέση της ιταλικής κρίσης με την ελληνική, την ευρωπαϊκή και την παγκόσμια κρίση;

* Η Ιταλία είναι δυνατή γιατί έχει βιομηχανική υποδομή, αλλά έρχεται και η ώρα της. Ο Μπερλουσκόνι δεν μπορούσε να περάσει σκληρά μέτρα γιατί πάντα τον ψηφίζουνε τα μεσαία στρώματα. Τα μεσαία στρώματα είναι τώρα μέσα στη θύελλα. Ο Μπερλουσκόνι έπρεπε να δώσει τις διαταγές του καπιταλισμού για να απελευθερωθούν όλα τα επαγγέλματα. Και δεν μπορούσε να το κάνει. Αυτό μπορεί να το κάνει μόνο μια δικτατορία των αγορών. Μια δικτατορία των οικονομολόγων, οι οποίοι είναι όργανα. Είμαστε σε τέτοια κατάσταση. Αυτό κατέστρεψε τον Μπερλουσκόνι και όχι τα σκάνδαλα, οι πόρνες και οι δικαστές.

* Ποιος είναι ο ρόλος της διανόησης στην κρίση;

* Ως φιλόσοφος και ιστορικός θεωρώ ότι ζούμε μεγάλη πολιτιστική κρίση από την οποία οι διανοούμενοι στην Ευρώπη απουσιάζουν. Διότι οι διανοούμενοι είναι αριστεροί και μιλάνε για κομμουνισμό, για τον οποίο δεν υπάρχει προοπτική κατά την άποψή μου και είναι μόνο όνειρα. Δεν αγαπώ αυτή τη λέξη, διανοούμενοι. Διανοούμενοι είναι μια κοινωνική ομάδα που ο Πιερ Μπουρντιέ έχει ορίσει ως κυριαρχούμενο μέρος της κυρίαρχης τάξης.

* Βλέπετε στο μέλλον κάποια εξέγερση των λαών;

* Δεν λέω ούτε όχι ούτε ναι. Αυτό είναι μια δυνατότητα. Δεν είμαι ούτε αισιόδοξος ούτε απαισιόδοξος. Διότι αυτό είναι σίγουρο ότι θα γίνει στο μέλλον.

* Δεν υπάρχει λοιπόν ελπίδα για έξοδο από την κρίση;

* Η ελπίδα των λαών και της ανθρωπότητας υπάρχει πάντα. Δεν ξέρω ποια θα είναι η ελπίδα η συγκεκριμένη έπειτα από λίγα χρόνια. Τα μικρά κομμουνιστικά κόμματα, όπως αυτό της Ελλάδας, έχουν θετικό ρόλο. Εγώ δεν συμφωνώ με τις αντιλήψεις για το σταλινισμό που έχει το ΚΚΕ. Συμφωνώ περισσότερο με τις αντιλήψεις του Ευτύχη Μπιτσάκη. Πιστεύω ότι επίσης και ο Θεοδωράκης είχε δίκιο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι θα ήμουν οπαδός της «Σπίθας» αν ήμουν Ελληνας.

Η Ευρώπη θα πρέπει να βοηθήσει την Ελλάδα. Αλλά δεν μπορεί να τη βοηθήσει με τα διατάγματα. Η Ελλάδα είναι μέρος της Ευρώπης. Βλέπω την Ελλάδα σαν δεύτερη χώρα μου και με ενδιαφέρουν όχι μόνο τα ερείπιά της, όχι μόνο η Ακρόπολη, όχι μόνο τα μνημεία, με ενδιαφέρει η τύχη και το μέλλον του ελληνικού έθνους. Και δεν είμαι μόνος στην Ευρώπη. Είμαστε πολλοί που έχουμε αυτό στο μυαλό μας.

* Αυτό είναι πολύ σημαντικό γιατί μεγάλο μέρος του ελληνικού λαού αισθάνεται ότι ταπεινώνεται.

* Είναι μια ταπείνωση μπροστά στην ολιγαρχία και όχι στους Ευρωπαίους, οι οποίοι αισθάνονται, όπως και εγώ, ότι αγαπάνε την Ελλάδα. Και πρέπει να πω ότι για να αγαπήσεις κάποιον πρέπει να τον ξέρεις.

Ο Κονστάντσο Πρέβε γεννήθηκε στη Βαλέντσα στη βόρεια Ιταλία το 1943. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες, Φιλοσοφία και Νεοελληνικά στα πανεπιστήμια του Τορίνο, του Παρισιού και της Αθήνας. Εχει συγγράψει πάνω από 40 βιβλία φιλοσοφικού περιεχομένου που έχουν δημοσιευτεί στην Ιταλία και έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και στα ελληνικά. Ζει και εργάζεται στο Τορίνο. Αριστερός στην ιστορία του, μεγάλος φίλος της Ελλάδας, πληθωρικός και ανεξάντλητος, ο Πρέβε έχει ευρύτατη παιδεία που συνδυάζει τη βαθιά φιλοσοφική γνώση με την ιστορία, την πολιτική και την οικονομία, τον πολιτισμό και την κοινωνία. Σήμερα αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς Ευρωπαίους μαρξιστές στοχαστές. *

«Είναι η Ελλάδα χώρα της Ευρώπης;» ρωτάει με ειρωνεία ο Monde

2011-11-18T22:45:00.000-08:00

Η γαλλική εφημερίδα γράφει ότι είμαστε λιγότερο Ευρωπαίοι από όσο φαινόμαστε

ΤΟ ΒΗΜΑ: 17/11/2011

Ενα ξεκάθαρο ερώτημα θέτει ο γαλλικός Μοnde στους αναγνώστες του: «Είναι η Ελλάδα χώρα της Ευρώπης»; Σε ένα δισέλιδο «αφιέρωμα» η εφημερίδα σημειώνει ότι η έξοδος από το ευρώ δεν είναι ταμπού και διηγείται την αμφιλεγόμενη ιστορία δύο αιώνων, μιας χώρας που ίσως είναι λιγότερο ευρωπαϊκή από όσο φαίνεται.

To άρθρο ξεκινά με τη ρήση του Βαλερί Ζισκάρ Ντ' Εστέν στα χρόνια του 1970: «Δεν μπορούμε να κλείσουμε την πόρτα στον Πλάτωνα», θέλοντας με αυτό τον τρόπο να δώσει το στίγμα της Ευρώπης και της άμεσης σχέσης που έχει με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.Στη συνέχεια παρατίθεται η σύγχρονη ελληνική ιστορία και η γέννηση μιας μικρής, αγροτικής χώρας στην άκρη της Ευρώπης, μιας χώρας που επέλεξε για συμβολικούς λόγους την Αθήνα για πρωτεύουσα, μιας χώρας που πέρασε πολέμους, διχασμούς, τη «Μεγάλη Ιδέα», την καταστροφή της Μικράς Ασίας, την πείνα της κατοχής, το αντάρτικο, την απελευθέρωση, τη δικτατορία των Συνταγματαρχών και τη Μεταπολίτευση.Δεν λείπουν ασφαλώς οι αναφορές στο πελατειακό κράτος το οποίο δημιουργήθηκε και πάνω στο οποίο στηρίχθηκε το πολιτικό κατεστημένο.«Μετά τη Μεταπολίτευση, ο ευρωπαϊκός δρόμος άνοιξε και πάλι» σημειώνουν οι αρθρογράφοι, παραθέτοντας τις ισχυρές αντιρρήσεις αρκετών χωρών της τότε ΕΟΚ, αλλά και τη στήριξη του Βαλερί Ζισκάρ Ντ' Εστέν στην είσοδο της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, το 1981.Και μετά ήρθε η εποχή του Ανδρέα Παπανδρέου, τα πακέτα στήριξης από την Ευρώπη.«Ηταν η περίοδος που μπορούσε κανείς να δει σε κάθε ελληνικό χωριό ένα μαρμάρινο άγαλμα στους νεκρούς (σσ της Αντίστασης, κατά πάσα πιθανότητα), όπως και ταμπέλες που ανέφεραν την κοινοτική συμμετοχή στη χρηματοδότηση» θυμάται ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Paris X-Nanterre, Γκι Μπιρζέλ.Ηρθε και η εποχή μεγάλων μεταρρυθμίσεων, αλλά και μιας διφορούμενης εξωτερικής πολιτικής, λόγω και της γεωγραφικής θέσης της Ελλάδας. Η κοινή γνώμη, όπως αναφέρει η εφημερίδα, δεν ένιωσε ιδιαίτερα καλά με το βομβαρδισμό της Σερβίας το 1999 από το ΝΑΤΟ. «Ακόμα και σήμερα, η Αθήνα δεν αναγνωρίζει το Κόσοβο και αρνείται στους γείτονες το όνομα "Μακεδονία"».Kαι μετά ήρθε η διεύρυνση και η ευρωζώνη, για την οποία η εφημερίδα περιγράφει αναλυτικά τα ζητήματα που προέκυψαν με την είσοδο της Ελλάδας σε αυτήν.«H Κομισιόν και η ΕΚΤ έδωσαν το πράσινο φως για την είσοδο της Ελλάδας στην Ευρωζώνη» θυμάται ο Ντιντιέ Ρέιντερς, υπουργός Οικονομικών του Βελγίου, σημειώνοντας την πολιτική σημασία που είχε η είσοδος και της Ελλάδας στο ενιαίο νόμισμα.Στη συνέχεια γίνεται αναφορά στον ιστορική ευθύνη που έπαιζε ή έπρεπε να παίζει η Ευρώπη στην προσπάθειά της να εντάξει στους κόλπους της και χώρες του πρώην Ανατολικού Μπλοκ. Επιπλέον εκφραζόταν η θέση ότι μια χώρα της οποίας το ΑΕΠ εκπροσωπεί μόλις το 2% με 3% του ΑΕΠ της ευρωζώνης δεν θα δημιουργούσε πρόβλημα...Ηταν η εποχή της αισιοδοξίας, γράφει η εφημερίδα, η οποία συνεχίστηκε με αποκορύφωμα τον θρίαμβο στο Euro 2004 και την επιτυχία των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας.Και μετά, ήρθε η απόφαση του νέου υπουργού Οικονομικών Γιώργου Αλογοσκούφη να κάνει «απογραφή», η οποία άλλαξε εντελώς τα δημοσιονομικά δεδομένα. Ολα ξαφνικά τα νούμερα ήταν λάθος...«Οπως ο Δίας μεταμορφώθηκε σε ταύρο για να απαγάγει την Ευρώπη, έτσι και η Ελλάδα είχε πει ψέμματα» γράφει η εφημερίδα.Και μετά άρχισε ο κατήφορος με σημείο αφετηρίας την ακρωτηριασμένη Αφροδίτη της Μήλου στο εξώφυλλο γερμανικού περιοδικού...Το κλίμα στην Ελλάδα έχει πλέον αλλάξει και η περίφημη τρόικα είναι για τη χώρα μια μετενσάρκωση του Ναζισμού. Η βία επανέκαμψε στους δρόμους της Αθήνας. «Οι εποχες που τα δεινά των Ελλήνων συγκινούσαν τον Σατωβριάνδο και τον Λόρδο Βύρωνα είναι πολύ μακρινές» γράφουν χαρακτηριστικά οι συντάκτες της γαλλικής εφημερίδας.Και μιλώντας για εφημερίδες: με όλα αυτά που συμβαίνουν, η βρετανική Daily Telegraph έφτασε να γράψει ότι «θα ήταν καλή ιδέα να γίνει ένα πραξικόπημα στην Αθήνα, για να έχει κανείς μια καλή αφορμή να διώξει την Ελλάδα από την Ε.Ε.»Η εφημερίδα φιλοξενεί και συνέντευξη του Βαλερί Ζισκάρ Ντ' Εστέν με τίτλο: «Η είσοδος της Ελλάδας στην Ευρωζώνη ήταν σοβαρό λάθος».Ο πρώην πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας (1974-1981) αναγνωρίζει πάντως ότι η Ευρώπη άργησε να δράσει στην ελληνική κρίση, ξεκαθαρίζοντας όμως ότι η ΕΕ είναι η μοναδική ελπίδα για τους Ελληνες.Για τον Γιώργο Παπανδρέου σημειώνει ότι ο κόσμος υπήρξε πολύ σκληρός μαζί του, αν και ο ίδιος πήρε μεγάλο και ανεξήγητο ρίσκο με το δημοψήφισμα.Ο Ντ' Εστέν πάντως καταλήγει λέγοντας ότι υπάρχει μια υπερβολή με το ελληνικό ζήτημα: η Ελλάδα εκπροσωπεί ένα πολύ πολύ μικρό ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού. Δεν υπάρχει λόγις να κάνουμε αυτή την κρίση πλανητικό ζήτημα...

«Το στάτους κβο του κράτους και των κομμάτων έχει ήδη αποσυντονισθεί»

2011-11-18T22:42:00.000-08:00

Ο Αλέξανδρος Κιτροέφ ιστορικός που ειδικεύεται στη μελέτη της νεοελληνικής συνείδησης και ταυτότητας μιλάει στο «Βήμα»
Γιάννης Ν. Μπασκόζος, ΤΟ ΒΗΜΑ: Σάββατο 19 Νοεμβρίου 2011

Ο Αλέξανδρος Κιτροέφ, ιστορικός που ειδικεύεται στη μελέτη της νεοελληνικής συνείδησης και ταυτότητας διαπιστώνει ότι η κρίση μας βάζει στον αστερισμό ενός νέου συσχετισμού δυνάμεων, στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο. Οι ΗΠΑ θα χάσουν την αυτοκρατορική ηγεμονία τους και το ελληνικό πολιτικό σύστημα όπως το ξέραμε θα καταρρεύσει. Μιλάει για τους «αγανακτισμένους» των ΗΠΑ και συγκρίνει την κρίση στην Ελλάδα με παλιότερες κρίσεις. Ο καθηγητής ιστορίας και διευθυντής του Κέντρου Ειρήνης και Παγκοσμιοποίησης του Haverford College στην Πενσυλβάνια των ΗΠΑ μίλησε για τις διαφορές στην ελληνική ομογένεια την Τρίτη 15 Νοεμβρίου στο Αμερικάνικο Κολλέγιο Αθηνών με τίτλο «From Μπρούκληδες to Brooklynites- a Greek American History.

Κύριε Κιτροέφ μιλήσατε στην Αθήνα για την ελληνική ομογένεια, την παλιότερη και την τωρινή. Ποιες ομοιότητες και ποιες διαφορές παρατηρείτε;

Η Ελληνο-αμερικανική ομογένεια που αριθμεί περίπου 1,2 εκατομύρια ανθρώπους είναι πράγματι μια πολύ διαφοροποιημένη ενότητα. Η πρώτη γενιά είναι οι καθεαυτό μετανάστες που γεννήθηκαν έξω από τις ΗΠΑ και μετανάστευσαν εκεί την περίοδο 1890-1924 όπως και την περίοδο 1950 - 1974. Η δεύτερη γενιά είναι η πρώτη που έχει γεννηθεί στις ΗΠΑ και η τρίτη γενιά είναι τα εγγόνια των ελληνογεννημένων. Υφίσταται ακόμη και τέταρτη γενιά, που δηλώνει με υπερηφάνεια ελληνική καταγωγή. Η «γενιά» του κάθε μετανάστη καθορίζει την φύση της «ελληνικότητας» του καθένα. Οι ελληνογεννημένοι, (έχει εκλείψει βέβαια η πρώτη γενιά) διατηρούν μιά άμεση σχέση με την Ελλάδα – πρόκειται για έλληνες που ζουν στο εξωτερικό, εκ των οποίων οι πιο μορφωμένοι έχουν προσαρμοσθεί/ ενσωματωθεί στη Αμερικανική κοινωνία, στην επαγγελματική τους ζωή και μερικά στην οικογενειακή και κοινωνική τους ζωή, ιδίως εάν δεν έχουν παντρευτεί με έλληνα η ελληνίδα. Η δεύτερη γενιά βιώνει την ελληνικότητα της πολύ διαφορετικά, έχει μια υποκειμενική ταύτιση με την ιδέα του ελληνισμού και η σχέση της με την Ελλάδα είναι έμμεση και κατα βάση συναισθηματική. Όμως αυτή η ελληνικότητα δεν είναι μοναχά πολιτισμικού περιεχομένου -- θρησκεία, γνώση της ιστορίας και της γεωγραφίας της Ελλάδας, κάποια χρηση της γλώσσας και τακτικές επισκέψεις – έχει και πολιτικό περιεχόμενο με την έννοια ότι υποστηρίζουν τα «εθνικά ζητήματα», μάλιστα δυναμικά σε μερικές περιπτώσεις. Αλλά ενώ οι ελληνογεννημένοι γονείς τους ταυτίζονται με τους στόχους της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, οι αμερικανογεννημένοι τα εξισώνουν με γενικότερες αρχές, όπως π.χ. την εδαφική ακεραιότητα των κρατών στη περίπτωση της Κύπρου, ή την ελευθερία της θρησκείας στη περίπτωση της Θεολογικής σχολής της Χάλκης. Έτυχε να συμμετάσχω στον προσφατο μεγάλο εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου στην Ουάσινγκτον, και ήταν προφανές πώς το «ΟΧΙ» στον φασισμό συνδέθηκε με τον αγώνα των ΗΠΑ στον Β’ παγκόσμιο πόλεμο αλλά και σύγχρονους αγώνες εναντίον καταπιεστικών καθεστώτων σε άλλα μέρη του κόσμου.

Οι ομογενείς σήμερα πώς βιώνουν την ελληνική κρίση;

Και εδώ ισχύουν οι διαφορές ανάμεσα στις γενιές. Οι αμερικανογεννημένοι έχουν μια πιο αποστασιοποιημένη στάση απέναντι στην Ελλάδα και θεωρούν πώς περνάει ακόμη μιά κρίση, μαζί με πολλά άλλα μέρη συμπεριλαμβανομένων και των ΗΠΑ . Βέβαια ασκούν κριτική στα σημεία όπου φαίνεται να έχουν συμβάλλει οι ελλαδικές ιδιομορφίες, το πελατειακό κράτος, ο υδροκεφαλισμός των δημόσιων υπηρεσιών – πολλοί από αυτούς έχουν πέσει θύματα της κρατικής μας γραφειοκρατίας – και τέλος ο αριθμός και η συχνότητα των απεργιών τούς δημιουργεί πολλά ερωτήματα. Αντίθετα οι ελληνογεννημένοι τηρούν μια στάση που επηρεάζεται από τις συγκεκριμένες τους ελλαδικές πολιτικές επιλογές και βιώνουν τις εξελίξεις πιό άμεσα. Πολλοί νιώθουν πάρα πολύ άσχημα, μέχρι και ντροπή, για την εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό.
Πιστεύετε ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σημείο κομβικό; και αν ναι, σε τι συνίσταται αυτό;
Είμαι απόλυτα σίγουρος πώς ζούμε το τέλος της περιόδου που ξεκίνησε με την μεταπολίτευση του 1974. Αυτό θα εκφρασθεί κυρίως στο επίπεδο των νοοτροπιών, που θα αργήσει να αποκρυσταλλωθεί όμως, διότι προέχουν τα άμεσα προβλήματα διαβίωσης, όπως συμβαίνει σε κάθε μεγάλη κρίση της ιστορίας. Μέσα από την κρίση διαφαίνεται μιά κοινωνία πολιτών που θα αντικαστήσει τελικά το κράτος - χορηγό των πάντων και τα πελατειακά κόμματα. Τι μορφή θα πάρει το μέλλον δεν μπορούμε να ξέρουμε, αλλά το στάτους κβό του κράτους και των κομμάτων έχει ήδη αποσυντονισθεί.
Υπάρχουν κάποιοι συσχετισμοί μεταξύ του κινήματος των ελλήνων «αγανακτισμένων» και των αντίστοιχων αμερικανών;
Εδώ στις ΗΠΑ έχουμε δύο διαφορετικά, θα έλεγα αντίθετα, ρεύματα «αγανακτισμένων». Το λεγόμενο tea party ενορχηστρώθηκε και χρηματοδοτήθηκε από την δεξιά πτέρυγα του ρεπουμπλικανικού κόμματος που τοποθετείται υπέρ της ελεύθερης αγοράς, της μείωσης εάν όχι εξαφάνισης του ρόλου του κράτους ως ρυθμιστή της δημόσια ζωής και χορηγό βασικών μορφών κοινωνικής πρόνοιας. Πρόκειται για έναν συντηρητικό λαϊκισμό που υποστηρίζει το μεγάλο κεφάλαιο και θεωρεί πως οι τράπεζες δεν ευθύνονται για την κρίση, ενώ καταφέρεται κατά μίας ελίτ που την ορίζει ως την πολιτική ηγεσία, των (δήθεν) φιλελεύθερων μέσων ενημέρωσης και των πανεπιστημιακών και επιστημόνων. Κατά δηλαδή όλων όσοι αρνούνται την λαϊκίστικη και ακραία θρησκευτική τους κοσμοθεωρία. Τα κινήματα κατάληψης της Γουόλ στρήτ, από ταξική άποψη είναι λιγότερο «λαϊκά» αλλά στρέφονται σαφώς όχι κατά της κυβέρνησης αλλά κατά της πλουτοκρατικής ελίτ που ελέγχει την οικονομία και έμμεσα την πολιτική ζωή της χώρας. Παραμένουν κλασσικά κινήματα συλλογικής διαμαρτυρίας απφεύγοντας συνειδητά πολύπλοκες μορφές οργάνωσης. Νομίζω πως οι παραλληλισμοί με το κίνημα στην Ελλάδα είναι δύσκολοι, παρόλο πως υπάρχουν κοινά στοιχεία όχι στο περιεχόμενο των διαμαρτυριών, αλλά στον λαϊκό αυθορμητισμό, την έλλειψη κομματικής παρέμβασης και οργανωτικής δομής.
Υπάρχουν χαρακτηριστικά της κρίσης στις ΗΠΑ που σας ανησυχούν;
Ναι, πολλά. Πιστεύω πως ζούμε σε μιά εποχή τέλους της αμερικάνικης αυτοκρατορίας διότι οι ΗΠΑ χάνουν την παντοκρατορία τους. Βέβαια το σύστημα έχει έναν εσωτερικό δυναμισμό που σημαίνει πώς η οικονομία της χώρας αργά η γρήγορα θα ορθοποδήσει και οι ΗΠΑ θα διατηρήσουν μιά θέση ως σημαντικού παράγοντα στο παγκόσμιο στερέωμα αλλά σε έναν διεθνοποιημένο κόσμο, στον οποίον όχι μόνο η Κίνα αλλά και οι ανερχόμενες δυνάμεις όπως Βραζιλία και Ινδία θα έχουν λόγο. Η σχετική υποβάθμιση της ηγεμονίας των ΗΠΑ δημιουργεί αντιδράσεις στο εσωτερικό της χώρας με κινήματα εναντίον των ξένων, κατά των νέων μεταναστών και με σχέδια περιορισμού των πρωτοβουλιών όπως της σημαντικής ανθρωπιστικής βοήθειας που προσφέρουν οι Αμερικανοί στις αναπτυσσόμενες χώρες. Και στο εσωτερικό μέτωπο, οι κλυδωνισμοί της οικονομίας έχουν δημιουργήσει ένα λόυμπεν προλεταριάτο, όπως θα έλεγε ο Μάρξ, ένα 20% του πληθυσμού που ζεί σε συνθήκες φτώχειας και κοινωνοκο-πολιτικής περιθωριοποίησης.

Η κρίση έχει φθείρει το πολιτικό σύστημα, στην Ελλάδα και το εξωτερικό, υπάρχει ιστορικά κάτι ανάλογο, και πώς επιλύθηκε τότε;

Σε ένα από τα βιβλία του, ο Αμερικανός ιστορικός Ernest May έχει δείξει πως ορισμένες μεγάλες πολιτικές πρωτουβουλίες έχουν παρθεί λανθασμένα με γνώμωνα την... ιστορία. Ενα από τα παραδείγματα του είναι η στάση των ΗΠΑ απέναντι στη Σοβιετική Ενωση που οδήγησε στον Ψυχρό Πόλεμο. Ο προέδρος Τρούμαν ήταν πεπεισμένος πως ο Στάλιν ήταν ένας νέος Χίτλερ και σχεδίαζε να καταλάβει ολόκληρη την Ευρώπη, κι άς ήταν ερειπωμένη η χώρα του από τις συνέπειες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με άλλα λόγια, είναι παρακινδυνευμένοι οι ιστορικοί παραλληλισμοί του σήμερα με το χθές, ιδίως εάν θελήσουμε να βγάλουμε συμπεράσματα. Πιστεύω πώς υπάρχουν μεγάλες ομοιότητες ανάμεσα στις σημερινές εξελίξεις και την κρίση των φιλελεύθερων αξιών την επαύριο του Α΄παγκοσμίου πολέμου, όταν επικράτησε ο φασισμός. Αλλά αυτή τη φορά η επίλυση της κρίσης δεν θα ακολουθήσει τον αυταρχικό δρόμο, διότι ο φασισμός ξεσκεπάστηκε στη συνέχεια. Ακόμη και στις ΗΠΑ - υπάρχουν κάποιες αναλογίες με την οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930 - η κοινωνική πολιτική New Deal του Ρούζβελτ δεν έφερε από μόνη της τις λύσεις, η οικονομία των ΗΠΑ ανέκαμψε χάρη στην άνοδο της πολεμικής βιομηχανίας τη δεκαετία του 1940. Αρα σήμερα χρειάζεται η Αμερική κάτι διαφορετικό από τις λύσεις του 1930, ίσως έναν συνδυασμό κοινωνικής πολιτικής, ελεγχόμενης ελεύθερης αγοράς και αναπροσαρμογή κατεύθυνσης από την βαριά βιομηχανία στην τεχνολογια.
Θα διακινδυνεύατε να προβλέψετε ένα μέλλον για τις ΗΠΑ και την Ευρώπη;
Πιστεύω πως και οι ΗΠΑ και η Ευρώπη θα πρέπει να συμβιβασθούν με μιά νέα εποχή «πολυμετοχικότητας» στις διεθνείς σχέσεις. Η πάλαι ποτέ οικονομική περιφέρεια που στέναζε κάτω από την αποικιοκρατία έχει ήδη ορθώσει το ανάστημα της, και την Κίνα ακολουθούν χώρες όπως η Βραζιλία, η Ινδία και άλλες ασιατικές οικονομίες. Στο πολιτικό πεδίο ανασυντάσσεται η Μέση Ανατολή παίρνοντας και αυτή την σειρά της. Είχαμε τις «Μεγάλες Δυνάμεις» τον 19ο αιώνα, τις δύο «υπερδυνάμεις» τον 20ο αιώνα. Ηδη διαγράφεται μιά πιό πλουραλιστική διανομή εξουσίας στον 21ο αιώνα, που όπως και να ονομασθεί, θα αφορά πολλές χώρες.

Σλαβόι Ζίζεκ: Ο γάμος του καπιταλισμού με τη δημοκρατία έχει τελειώσει

2011-10-16T21:31:00.000-07:00

Η ΑΥΓΗ: 16/10/2011

Του Σλαβόι Ζίζεκ

Ομιλία στη γενική συνέλευση των Αμερικανών "αγανακτισμένων"

Μας αποκαλούν αποτυχημένους αλλά οι πραγματικοί αποτυχημένοι βρίσκονται εκεί κάτω στη Γουόλ Στριτ. Διασώθηκαν χάρη στα δικά μας χρήματα. Μας αποκαλούν σοσιαλιστές αλλά σε αυτή τη χώρα υπάρχει πάντα σοσιαλισμός για τους πλούσιους. Μας λένε ότι δεν σεβόμαστε την ιδιωτική ιδιοκτησία. Όμως η κρίση του 2008 έχει καταστρέψει ιδιωτική ιδιοκτησία που ακόμη και αν θέλαμε να καταστρέψουμε θα έπρεπε να εργαζόμαστε νυχθημερόν για εβδομάδες. Μας αποκαλούν ονειροπαρμένους. Όμως οι πραγματικοί ονειροπαρμένοι είναι εκείνοι που νομίζουν ότι τα πράγματα θα παραμείνουν έτσι για πάντα. Δεν είμαστε ονειροπαρμένοι. Είμαστε το ξύπνημα από ένα όνειρο που μετατρέπεται σε εφιάλτη.

Δεν καταστρέφουμε τίποτε. Γινόμαστε μόνο μάρτυρες του τρόπου με τον οποίο το σύστημα καταστρέφει τον εαυτό του. Όλοι γνωρίζουμε την κλασική σκηνή από τα κινούμενα σχέδια. Η γάτα περνά τον γκρεμό και συνεχίζει να περπατά αγνοώντας το γεγονός ότι δεν πατάει πια στο έδαφος. Μόνο όταν κοιτάει κάτω και συνειδητοποιεί πού βρίσκεται αρχίζει να πέφτει. Αυτό συμβαίνει σήμερα. Λέμε στους τύπους της Γουόλ Στριτ “Ε, κοιτάξτε κάτω!”.

Στα μέσα Απριλίου, η κινεζική κυβέρνηση απαγόρευσε από την τηλεόραση, τις ταινίες και τα μυθιστορήματα κάθε αναφορά σε εναλλακτικές πραγματικότητες και ταξίδια στον χρόνο. Είναι ένα καλό σημάδι για την Κίνα. Οι άνθρωποι εκεί εξακολουθούν να ονειρεύονται εναλλακτικές καταστάσεις επομένως η εξουσία πρέπει να απαγορεύσει αυτά τα όνειρα. Εδώ, δεν χρειάζονται απαγορεύσεις τέτοιου είδους, καθώς το κυρίαρχο σύστημα έχει καταστείλει ακόμη και τη δυνατότητα μας να ονειρευόμαστε. Κοιτάξτε τις ταινίες που βλέπουμε όλη την ώρα. Είναι εύκολο να φανταστείς το τέλος του κόσμου. Ένας αστεροειδείς καταστρέφει κάθε μορφή ζωής πάνω στη Γη και τα λοιπά. Δεν μπορείς όμως να φανταστείς το τέλος του καπιταλισμού.

Τι κάνουμε επομένως εδώ; Θα σας πω ένα υπέροχο, παλιό ανέκδοτο από τα χρόνια του κομμουνισμού. Στέλνουν έναν τύπο από την Ανατολική Γερμανία στη Σιβηρία. Ξέρει ότι τα γράμματα του θα περνούν από λογοκρισία γι αυτό και λέει στους φίλους του: “Ας φτιάξουμε ένα κώδικα. Αν τα γράμματα μου είναι με μπλε μελάνι αυτό θα σημαίνει ότι θα γράφω την αλήθεια. Αν είναι με κόκκινο μελάνι τότε όλα θα είναι ψέματα”. Ύστερα από ένα μήνα, οι φίλοι του λαμβάνουν το πρώτο γράμμα και είναι με μπλε μελάνι. Γράφει: “Όλα εδώ είναι υπέροχα, υπάρχει καλό φαγητό, τα σινεμά δείχνουν ωραίες ταινίες, τα διαμερίσματα είναι ευρύχωρα και πολυτελή. Το μόνο που μας λείπει είναι το κόκκινο μελάνι”.

Έτσι ζούμε και εμείς σήμερα. Έχουμε όλες τις ελευθερίες που θέλουμε. Αλλά αυτό που μας λείπει είναι το κόκκινο μελάνι: η γλώσσα που θα μας βοηθήσει να εκφράσουμε την έλλειψη ελευθερίας μας. Ο τρόπος που μας μαθαίνουν να μιλάμε για την ελευθερία -ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας κ.λπ.- πλαστογραφεί την έννοια της ελευθερίας. Και αυτό είναι που κάνετε όλοι εσείς εδώ. Δίνετε σε όλους μας το κόκκινο μελάνι.

Υπάρχει βέβαια ένας κίνδυνος. Μην ερωτευτείτε τους εαυτούς σας. Περνάμε ωραία εδώ πέρα αλλά καλό είναι να θυμόμαστε ότι τα πανηγύρια τελειώνουν γρήγορα. Εκείνο που μετράει είναι η επόμενη ημέρα, αυτό που θα κάνουμε όταν θα πρέπει να επιστρέψουμε στην καθημερινή ζωή μας. Θα έχει αλλάξει κάτι; Δεν πρέπει να αναπολείτε αυτές τις ημέρες και να λέτε “ήμασταν νέοι και ήταν όμορφα”. Θυμηθείτε ότι το βασικό μας μήνυμα είναι “Μπορούμε να σκεφτόμαστε εναλλακτικές”.

Αν ο κανόνας σπάσει, τότε θα δούμε ότι δεν ζούμε στον καλύτερο δυνατό κόσμο. Έχουμε όμως μπροστά μας πολύ δρόμο. Και υπάρχουν πραγματικά δύσκολα ζητήματα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. Ξέρουμε τι δεν θέλουμε. Τι είναι όμως αυτό που θέλουμε; Ποιο είδος κοινωνική οργάνωση μπορεί να αντικαταστήσει τον καπιταλισμό; Τι είδους νέες ηγεσίες θέλουμε;

Να θυμάστε. Το πρόβλημα δεν είναι η διαφθορά ή η απληστία. Το πρόβλημα είναι το σύστημα. Σε αναγκάζει να είσαι διεφθαρμένος. Και να προσέχετε όχι μόνο τους εχθρούς αλλά και τους υποκριτές φίλους που ήδη προσπαθούν να νερώσουν αυτή τη διαδικασία. Με τον ίδιο τρόπο που βρίσκει κανείς καφέ χωρίς καφεΐνη, μπίρα χωρίς αλκοόλ και παγωτό χωρίς λιπαρά, θα προσπαθήσουν να μετατρέψουν τις κινητοποιήσεις σας σε μια ακίνδυνη, ηθική διαμαρτυρία. Μια διαδικασία χωρίς καφεΐνη. Όμως βρισκόμαστε εδώ επειδή έχουμε μπουχτίσει από έναν κόσμο όπου μας προσφέρει ικανοποίηση η ανακύκλωση κουτιών κόκα κόλα, η προσφορά μερικών δολαρίων σε φιλανθρωπίες και η αγορά καφέ από την αλυσίδα Στάρμπακς που δίνει το 1% σε λιμοκτονούντα παιδιά του τρίτου κόσμου. Αφού εξόρισαν τις θέσεις εργασίας και τα βασανιστήρια, τώρα προσπαθούν να κάνουν το ίδιο και με την πολιτική. Και εμείς τη θέλουμε πίσω.

Δεν είμαστε κομμουνιστές αν ο κομμουνισμός σημαίνει το σύστημα που κατέρρευσε το 1990. Ας θυμηθούμε άλλωστε ότι εκείνοι οι κομμουνιστές είναι σήμερα οι πιο αποτελεσματικοί και αδίστακτοι καπιταλιστές. Στη σημερινή Κίνα, έχουμε έναν καπιταλισμό που είναι ακόμη πιο δυναμικός και από τον αμερικανικό αλλά δεν χρειάζεται δημοκρατία. Πράγμα που σημαίνει ότι όταν επικρίνετε τον καπιταλισμό, να μην αφήνετε να σας εκβιάζουν με το επιχείρημα ότι στρέφεστε ενάντια στη δημοκρατία. Ο γάμος της δημοκρατίας με τον καπιταλισμό έχει τελειώσει. Και η αλλαγή είναι εφικτή.

Τι αντιλαμβανόμαστε σήμερα ως δυνατό; Ας παρακολουθήσουμε τα ΜΜΕ. Από τη μία πλευρά, στην τεχνολογία και τη σεξουαλικότητα, όλα φαίνονται δυνατά. Μπορείς να ταξιδέψεις στο φεγγάρι, μπορείς να γίνεις αθάνατος μέσω της βιογενετικής, μπορείς να κάνεις σεξ με ζώα ή οτιδήποτε. Όταν όμως κοιτάξεις στο πεδίο της κοινωνίας ή της οικονομίας θα δεις ότι εκεί σχεδόν όλα θεωρούνται αδύνατα. Θέλεις να αυξήσεις λίγο τη φορολόγηση των πλουσίων. Σου λένε ότι είναι αδύνατο. Θα χάσουμε ανταγωνιστικότητα. Θέλεις περισσότερα κονδύλια για την υγεία. Σου λένε: “Αδύνατο, κάτι τέτοιο σημαίνει ολοκληρωτικό κράτος”.

Κάτι πάει στραβά σε ένα κόσμο που υπόσχεται την αθανασία αλλά αρνείται να ξοδέψει έστω και λίγα περισσότερα για το σύστημα υγείας. Ίσως θα έπρεπε να επαναπροσδιορίσουμε τις προτεραιότητες μας. Δεν θέλουμε ένα υψηλότερο επίπεδο ζωής. Θέλουμε ένα καλύτερο επίπεδο ζωής. Η μόνη έννοια κατά την οποία είμαστε κομμουνιστές είναι ότι νοιαζόμαστε για τη δημόσια σφαίρα. Την δημόσια σφαίρα της φύσης. Τη δημόσια σφαίρα που ιδιωτικοποιείται από τα πνευματικά δικαιώματα. Τη δημόσια σφαίρα της βιογενετικής. Για αυτό, και μόνο για αυτό, πρέπει να αγωνιστούμε.

Ο κομμουνισμός απέτυχε αλλά τα προβλήματα της δημόσιας σφαίρας παραμένουν. Μας κατηγορούν ότι είμαστε αντιαμερικανοί. Όμως θα πρέπει να θυμίσουμε κάτι στους συντηρητικούς φονταμενταλιστές που ισχυρίζονται ότι είναι γνήσιοι Αμερικανοί. Τι είναι ο χριστιανισμός; Είναι το Άγιο Πνεύμα. Και τι είναι αυτό; Είναι η ισόνομη κοινότητα των πιστών που συνδέονται με δεσμούς αγάπης και που διαθέτουν μόνο τη δική τους ελευθερία και ευθύνη για να το κάνουν. Με αυτή την έννοια, το άγιο πνεύμα είναι εδώ αυτή τη στιγμή. Και πιο κάτω, στην Γουόλ Στριτ βρίσκονται οι παγανιστές που λατρεύουν βλάσφημα είδωλα.

Επομένως το μόνο που χρειαζόμαστε είναι υπομονή. Και το μόνο που θα πρέπει να φοβόμαστε είναι ο κίνδυνος να επιστρέψουμε στα σπίτια μας και να συναντιόμαστε μια φορά τον χρόνο πίνοντας μπίρες και να αναπολούμε νοσταλγικά “τι ωραία που ήταν εδώ πέρα”. Υποσχεθείτε στους εαυτούς σας ότι αυτό δεν θα συμβεί. Ξέρουμε ότι οι άνθρωποι συχνά επιθυμούν κάτι που δεν θέλουν πραγματικά. Μη φοβάστε να θελήσετε πραγματικά αυτό που επιθυμείτε. Σας ευχαριστώ.

Παιδαγωγική, Πολιτισμός, Πολιτικές: Ο Διάλογος της Εκπαίδευσης

2011-09-05T22:41:00.000-07:00

Διεθνές Συνέδριο με θέμα Παιδαγωγική, Πολιτισμός, Πολιτικές: Ο Διάλογος της Εκπαίδευσης9-10 Σεπτεμβρίου 2011 διοργανώνεται από το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του ΑΠΘ, το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών και το Διδασκαλείο «Δημήτρης Γληνός»
Παρασκευή 9 Σεπτεμβρίου 2011 στο κτίριο της Επιτροπής Ερευνών, «Κέντρο Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων»και το Σάββατο 10 Σεπτεμβρίου 2011 στο θέατρο «Μελίνα Μερκούρη» Μεταμορφώσεως 9, στην Καλαμαριά.

Στόχος του Συνεδρίου είναι η ανταλλαγή απόψεων σχετικά με τις αλλαγές που προβάλλονται από τη νέα παγκόσμια πραγματικότητα στα κρίσιμα θέματα που αφορούν στην Παιδαγωγική, τον Πολιτισμό και τις Πολιτικές. Τα θέματα επικεντρώνονται στον τρόπο που οι παγκόσμιες και τοπικές κρίσεις και οι μετατοπίσεις των προσεγγίσεων επηρεάζουν την παιδαγωγική και τη χάραξη πολιτικών και επαναφέρουν στο προσκήνιο κεντρικά ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, ισότητας και αλληλεγγύης σε σύγχρονα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα.

Το Συνέδριο απευθύνεται σε φοιτητές και φοιτήτριες, σε εκπαιδευτικούς της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, σε πανεπιστημιακούς και σε γονείς.
Συγκεκριμένα θέματα:
-Η έννοια της πολιτισμικής επάρκειας και πως αυτή μπορεί να αξιοποιηθεί προκειμένου να αποδομηθούν δομές και πρακτικές μέσω των οποίων οι εμπειρίες και οι ταυτότητες συγκεκριμένων ομάδων περιθωριοποιούνται στα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα
-Ο ρόλος της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών στην ανάπτυξη παιδαγωγικής της ένταξης
-Η προοπτική της συμμετοχής των ίδιων των παιδιών στην προσπάθεια ανάπτυξης ενταξιακής εκπαιδευτικής πολιτικής με έμφαση στα δικαιώματα και τις φωνές των παιδιών
-Η ανάγκη αναδιαμόρφωσης των ριζοσπαστικών εναλλακτικών παιδαγωγικών πρακτικών υπό το φως της τρέχουσας κρίσης
-Η διαδικασία γραμματισμού παιδιών από ευάλωτες κοινωνικές ομάδες που στηρίζεται στη συνοικοδόμηση της γνώσης και έχει στόχο την ενδυνάμωσή τους. Ο επαναπροσδιορισμός της σχέσης εκπαιδευτικού-μαθητών/-τριών ως κριτικά εγγράμματων υποκειμένων που συνδιαμορφώνουν – και δεν υλοποιούν απλώς – τις αρχές του εκάστοτε προγράμματος
-Οι προοπτικές ένταξης παιδιών με αναπηρία στο σχολείο
-Οι προκλήσεις και η πολυπλοκότητα της ισότιμης ένταξης παιδιών Ρομά στην εκπαιδευτική διαδικασία
- Πρακτικές και στρατηγικές που δημιουργούν ενταξιακές δομές στην εκπαίδευση όλων των παιδιών.
Συμμετοχή ελεύθερη

Έχει μέλλον ο Καπιταλισμός;

2011-09-05T20:45:00.000-07:00

Ελευθέριος Τσουλφίδης

Οι μεγάλοι οικονομολόγοι του παρελθόντος (Σμιθ, Μαρξ, Κέυνς, Σουμπέτερ) προέβλεπαν τη στασιμότητα και εν τέλει την κατάρρευση του καπιταλισμού. Ο Σουμπέτερ έθεσε το ζήτημα με τον πλέον ευθύ τρόπο: «μπορεί να επιβιώσει ο καπιταλισμός;» και στην απάντησή του ήταν κατηγορηματικός: «όχι, δεν νομίζω ότι μπορεί». Γνωρίζουμε από την οικονομική ιστορία, ότι η εξέλιξη του καπιταλισμού κάθε άλλο παρά ευθύγραμμη είναι, καθώς περιοδικά ανακόπτεται από κρίσεις κερδοφορίας που μοιάζουν με καρδιακές αρρυθμίες και ενίοτε ανακοπές. Ωστόσο, στη διάρκεια της κρίσης τίθενται σε λειτουργία οι «καθαρτικοί μηχανισμοί» του συστήματος που συμπεριλαμβάνουν μεταξύ άλλων καινοτομίες μεγάλης κλίμακας και μειώσεις μισθών που αποκαθιστούν την κερδοφορία που απαιτείται για ένα νέο ανοδικό κύμα ανάπτυξης.

Ο καπιταλισμός εύκολα ή δύσκολα ξεπερνούσε τις μεγάλες κρίσεις του (1815-1845, 1873-1896, 1920-1940, 1970-1980) και η οικονομική άνθηση που ακολουθούσε είχε το δικό της αποτύπωμα. Π.χ. στην κρίση του 1930, η τόνωση της ζήτησης μέσω της κρατικής παρέμβασης, οι καινοτομίες (σε προϊόντα, διαδικασίες παραγωγής και θεσμούς) έθεσαν τις βάσεις για τη μεταπολεμική «χρυσή εποχή συσσώρευσης» που διήρκεσε μέχρι περίπου τα τέλη της δεκαετίας του 1960. Η κρίση κερδοφορίας που ακολούθησε (1970-1980) εκδηλώθηκε αρχικά ως νομισματική και αργότερα ως ενεργειακή, δεν είχε όμως τις οδυνηρές συνέπειες της κρίσης του 1930, χάρη στις κρατικές πολιτικές απασχόλησης και αύξησης της ζήτησης. Ωστόσο τη δεκαετία του 1980 έγινε φανερό ότι η λειτουργία του κράτους απορροφούσε μεγάλο μέρος του παραγόμενου πλεονάσματος περιορίζοντας έτσι τις επενδύσεις και επιδεινώνοντας την ούτως ή άλλως φθίνουσα κερδοφορία της ιδιωτικής οικονομίας.

Η ιδεολογία τού νεοφιλελευθερισμού που εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο μέσω περιορισμού του κράτους (όχι όμως και των δαπανών του) και των παρεμβάσεών του και ενίοτε μέσω ιδιωτικοποιήσεων αποσκοπούσε στην αύξηση της κερδοφορίας. Επομένως, η οικονομική άνθηση προήλθε όχι τόσο από μεγάλες καινοτομίες (που κατέστρεφαν περισσότερες θέσεις απασχόλησης από όσες δημιουργούσαν), αλλά κυρίως από την αποξήλωση αυτού που λέγεται κράτος πρόνοιας, τη μείωση του επιτοκίου και την καθήλωση των μισθών. Πολλοί βιάστηκαν και μίλησαν για τον θρίαμβο του καπιταλισμού, τη «νέα χρυσή εποχή συσσώρευσης», τη «νέα οικονομία» απρόσβλητης από κρίσεις, χάρη στην εξέλιξη της πληροφορικής και άλλα παρόμοια, η κερδοφορία, όμως, παρότι αυξημένη εντούτοις παρέμενε σημαντικά χαμηλότερη (στο 1/2 περίπου) της δεκαετίας του 1960.

Κάποιος θα ανέμενε ότι και η σημερινή κρίση θα «κάνει τον κύκλο της» και θα ακολουθήσει η άνθηση. Ωστόσο, η σημερινή χαμηλή κερδοφορία ακόμη και αν αυξηθεί δεν αναμένεται να ξεπεράσει αυτή της «νέας χρυσής εποχής συσσώρευσης», δεδομένου ότι ούτε οι φόροι επί των κερδών, αλλά ούτε και το επιτόκιο μπορούν να μειωθούν αισθητά, ενώ οι μισθοί ήδη κυμαίνονται στα όρια της επιβίωσης. Συνεπώς, αν δεχτούμε ότι η πτωτική κερδοφορία που προέβλεψε ο Μαρξ ως μακροχρόνια τάση του καπιταλισμού βρίσκεται σε ισχύ, τότε είναι βέβαιο ότι η επενδυτική δραστηριότητα δεν θα μπορεί να δημιουργήσει την απασχόληση και τα εισοδήματα που απαιτούνται για την κοινωνική συνοχή. Η κοινωνία των 2/3 της «νέας χρυσής εποχής συσσώρευσης» φαίνεται ότι θα αποτελέσει το άπιαστο όνειρο των οικονομικών πολιτικών του μέλλοντος. Επομένως από τον Μαρξ περνάμε στον Σουμπέτερ που γι' αυτόν η κατάρρευση του καπιταλισμού θα προέλθει από τον οικονομικό καταποντισμό των «φυσικών υποστηρικτών του», δηλαδή όσων απαρτίζουν τη μεσαία τάξη (αγρότες, επαγγελματίες και μικροεπιχειρηματίες) και στην αυξανόμενη αμφισβήτησή του από τους διανοούμενους και ιδιαίτερα τους νέους (κυρίως τους φοιτητές), που δεν έχουν τίποτε να χάσουν.

Με τα ανωτέρω, δεν υποστηρίζω, κατ' ανάγκη, την κατάρρευση του καπιταλισμού, προβλέπω όμως ότι αν συνεχίσει να υπάρχει θα είναι πολύ διαφορετικός. Δύο είναι οι πιο πιθανές του εκδοχές: (α) αυτή που βρίσκεται ήδη υπό διαμόρφωση και αναπόφευκτα καταλήγει σε αυταρχικές λύσεις, σε μια προσπάθεια συγκράτησης των ανειρήνευτων αντιθέσεων και οδηγούν σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις που γρήγορα ξεπερνούν τα εθνικά όρια, (β) τη χαλιναγώγηση των δυνάμεων της αγοράς και τη διοχέτευση της δυναμικής τους σε κοινωνικά επιθυμητές κατευθύνσεις. «Μπορεί να λειτουργήσει ο σοσιαλισμός;» αναρωτήθηκε ο Σουμπέτερ και η απάντησή του ήταν «ασφαλώς και μπορεί».

*Ο κ. Λευτέρης Τσουλφίδης είναι αναπληρωτής Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

ΤΟ ΒΗΜΑ

«Η τοξίνη τού Από»

2011-09-05T02:34:00.000-07:00

ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 20 Αυγούστου 2011
Γράφει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος

Στα ομηρικά έπη πολύ συχνά, λόγω της βαθιάς και ποικίλης διαστρωμάτωσης του γλωσσικού υλικού, διαφαίνεται μια ενδιαφέρουσα καταγωγή ενός από τα μέσα του κλασικού λόγου.

Πολλές από τις γνωστές έως σήμερα στη διαχρονία μας προθέσεις προϋπήρχαν ως επιρρήματα. Η πρόθεση «από» π.χ. που στην αλεξανδρινή περίοδο γράφηκε και «άπω», πιθανόν από το «άπωθεν» = από μακριά. Σημειώστε, «Απω Ανατολή» σημαίνει συνήθως απομάκρυνση αλλά και άρνηση και απόρριψη, π.χ. απόδραση, απορρύθμιση.

Ετσι, εξετάζοντας μερικές από τις πλέον εκκωφαντικές νεοπλασθείσες έννοιες, σημειώνω ότι για χρόνια βρισκόμαστε στον αστερισμό της Απομυθοποίησης. Προίκα του ορθολογισμού και του Διαφωτισμού η τάση να απογυμνωθούν η ιστορία, τα ήθη και οι ιδέες από όλες τις μορφές που κατά καιρούς εκδόθηκαν για να αρέσουν, να διδάξουν, να φοβίσουν, να αποτρέψουν κυρίως το συλλογικό υποσυνείδητο των μαζών. Ναι, υπήρξαν στην ιστορία των κοινωνιών πολλοί μύθοι, μπαμπούλες και μορμολύκεια, αλλά συνάμα ήταν αυτά που είχαν στηρίξει και την ποίηση και τη γοητεία των μορφών. Οι μεγάλοι μύθοι της αρχαιότητας π.χ. προίκισαν την ιστορία των ιδεών και των αξιών με το τραγικό υλικό, αλλά από την ορθολογική ανάγνωση του Οιδίποδα από τον Φρόιντ έως τις ημέρες μας, το πράγμα έφτασε σε έναν πολιτιστικό μαζοχισμό.

Κολαούζος της απομυθοποίησης είναι η Απομάγευση. Αυτή η τάση περιορίστηκε, χωρίς να εξαιρούνται άλλες κοινωνικές μορφές στη λογοτεχνία και ιδιαίτερα στην ποίηση. Η μαγεία του ποιητικού λόγου χωρίς αμφιβολία προέρχεται από τα βάθη της απελπισίας και της ελπίδας του πρωτόγονου ανθρώπου. Συμβάδισε με την προσευχή, το ξόρκι, τον τρόμο, τον φόβο του θανάτου και την οργασμική κραυγή της ερωτικής πλήρωσης. Ο ποιητικός λόγος γεννήθηκε από τον ρυθμό και ο ρυθμός φώλιασε μέσα στη γλώσσα και η γλώσσα έγινε φορέας ύψιστης συγκινησιακής φόρτισης. Και όμως η εποχή μας έκανε την ποίηση πρώτα εικόνα και ύστερα πεζολογία και διαχείριση κάθε φύσεως ρητορικής επιχειρημάτων.

Η απομυθοποίηση και η απομάγευση οδήγησαν στην Αποδόμηση. Θυμίζω πως στην αρχαία μας γλώσσα η λέξη ΛΟΓΟΣ είχε σαφώς την έννοια της ΔΟΜΗΣ, ενός συγκροτημένου συστήματος σημείων και σημασιών. Και ο Λόγος στον Ηράκλειτο και στον Πλάτωνα και στον Ευαγγελιστή Ιωάννη αυτή τη σημασία είχε, ένα δομημένο, έλλογο σύμπαν σημασιών. Ετσι όπως ο Χαλίφης Ομάρ έκαψε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, άρα και τα έργα του Αριστοτέλη χρησιμοποιώντας το δίλημμα εξ αντιφατικών λόγων που διατύπωσε ο... Αριστοτέλης (ό,τι δεν συμφωνεί με το Κοράνιο είναι επικίνδυνο ή περιττό), έτσι και οι Αποδομιστές γκρεμίζουν το οικοδόμημα του Λόγου και των παραγώγων του χρησιμοποιώντας ως μπουλντόζα τη «Λογική του ανορθολογισμού». Είναι μια νερώνεια, κακεντρεχής απόλαυση της απορρύθμισης, της απαξίωσης, της απόρριψης και της αποτέφρωσης των πάντων.

Η Αποδόμηση αξιών και ιδεών μάς έφερε και την Απενοχοποίηση, τουτέστιν την έλλειψη παντελούς ντροπής, κοινώς τσίπας. Και δεν είναι μόνο η έλλειψη κάθε ντροπής στις ερωτικές σχέσεις, απενοχοποιήθηκε καθετί που ανήκε στον χώρο της ηθικής και της κοινωνικής συμπεριφοράς. Το ψεύδος, η απάτη, η κλοπή, η λαμογιά, ο εκβιασμός, η κατάχρηση, η εκμετάλλευση ανθρώπων και αισθημάτων δεν αποτελούν πλέον μόνο μαγκιά, αλλά προκαλούν και τον θαυμασμό με αποτέλεσμα οι λιμπερτίνοι να χαίρουν γενικής αναγνώρισης.

Στερνά στερνά μάς κατακλύζουν και οι Αποποινικοποιήσεις. Και δεν αναφέρομαι στην αποποινικοποίηση της χρήσης των ναρκωτικών, αυτό το αφήνω για άλλες ευκαιρίες. Εδώ ακούμε την απαίτηση να μην τιμωρούνται παραβάτες του κοινού δικαίου, τρομοκράτες, βομβιστές, αλλά και καταδικασμένοι να αποκαλούνται ήρωες και πατριώτες. Μητροπολίτης εν ενεργεία, αφού κατασκήνωσαν οι οπαδοί του με λιβάνια και κεριά στην Πλατεία Συντάγματος ως «Αγανακτισμένοι», τώρα ονομάζει πατριώτη και σωτήρα του γένους ισοβίτη επίορκο αξιωματικό, δολοφόνο, πραξικοπηματία.

Να συνεχίσω; Με απορία προσπαθούμε να αναλύσουμε την Αποχή των πολιτών από τις εκλογές και την αποδίδουμε σε μια χρόνια πλέον Αποπολιτικοποίηση κυρίως των νέων ανθρώπων, όταν μια κοινωνία κυνικά προχωρεί συνειδητά και με ορθολογικά τάχα μου επιχειρήματα σε Αποθεσμίσεις, όταν η ηθική τού πολιτεύεσθαι έχει δώσει τη θέση της στην πολιτική της ευήθειας, όταν τα πάντα ψυχρά και συστηματικά αποδομούν κάθε στοιχείο αναφοράς σε ένα σταθερό κέντρο, όταν δηλαδή το κέντρο, η εστία, ο όποιος βωμός χάθηκαν ή βγήκαν στο σφυρί, όταν γίνεται τρόπος τού πολιτεύεσθαι η αποκρατικοποίηση, λες και το κράτος δεν είναι η περιουσία του, τα πάντα πλέον είναι ιδιωτεία και οι ξένοι εταίροι μας γνωρίζουν καλά πως ιδιώτης σημαίνει idiot, κοινώς ηλίθιος.

Η αντίφαση βέβαια δεν λύνεται εύκολα, το είδαμε και εδώ και στο Παρίσι και στο Λονδίνο, η απολιτικοποιημένη νεολαία που σπρώχνεται θεσμικά στην ιδιωτεία ξεσπάει και ρημάζει καθετί ιδιωτικό! Υπάρχει λύση; ΜΙΑ. Η αποτοξίνωση από την τοξίνη του ΑΠΟ.

Στ. Ράμφος: «Με τα µυαλά που φτάσαµε στην κρίση δεν µπορούµε να βγούµε από αυτήν»

2011-09-04T20:09:00.000-07:00

Συνέντευξη στον Ι. Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟ
Ο έλληνας φιλόσοφος βλέπει µε σκεπτικισµό αλλά και κάποια αισιοδοξία την κρίση
TO BHMA: 04/09/2011, 05:45

«Με τα παλιά µυαλά και τις παλιές σκέψεις» δεν µπορούµε να βγούµε από την κρίση, υποστηρίζει ο φιλόσοφος Στέλιος Ράµφος. Τον βρίσκουµε σκεπτικό αλλά αισιόδοξο. Πιστεύει ότι πρέπει να ξαναβρούµε τις έννοιες που θα δώσουν νόηµα στην πραγµατικότητά µας για να βγούµε από την κρίση. Κατά τον Στ. Ράµφο, φτάσαµε σε µια ζωή που στηρίζεται στην «άρνηση του νοήµατος», η οποία δηµιούργησε «µια αίσθηση ζωής και ένα είδος ηθικής ουδετερότητας, που έκανε τους διαχειριστές του πλούτου αδιάφορους για τις κοινωνικές προεκτάσεις του προβλήµατος».

Βάση της κρίσης, όπως υποστηρίζει ο Στέλιος Ράµφος, είναι η «κρίση της µετανεωτερικότητας», η διάσταση της σηµασίας από την πραγµατικότητα. Οπως λέει:«Μετά το ‘70, οπότε αποσυνδέθηκε το χρήµα από τη ρήτρα χρυσού, άρχισε το χρηµατοπιστωτικό σύστηµα να αναπτύσσεται χωρίς να έχει εξάρτηση από την πραγµατικότητα. Μετά το ‘89, µε την πτώση του “υπαρκτού” σοσιαλισµού και τη ραγδαία ανάπτυξη των επικοινωνιών, δόθηκε η δυνατότητα µιας κυριαρχικής επιβολής του στοιχείου της ταχύτητας, οι επενδύσεις γίνονται γρήγορα, οπουδήποτε στον κόσµο, δηµιουργώνταςένα χρηµατοπιστωτικό σύστηµα που αναγνωρίζει ως µοναδική πραγµατικότητα τον χρόνο».Ετσι, συµπληρώνει, είχαµε ως συνέπεια «ανάλογα µε τις ταχύτητες να δηµιουργούνται και οι αξίες. ∆ηλαδή η ταχύτητα µπορεί να προλάβει την πραγµατικότητα, να δηµιουργήσει µιανέα δική της πραγµατικότητα, µε πλαστή αξία, δηλαδή ενδεχοµένως µια φούσκα. Αυτές οιταχύτητες κινούµενες τυφλά δηµιούργησαν στον σύγχρονο κόσµο συγκέντρωση υπερβολικού πλούτου από τη µία µεριά και µεγάλη φτώχεια από την άλλη».

Ευκαιρία η κρίση!

Ορισµένοι υποστηρίζουν ότι όπως µετά το βαθύ σκοτάδι έρχεται το ξηµέρωµα έτσι και κάθε κρίση µπορεί να κρύβει κάτι θετικό. Ο Στ. Ράµφος υποστηρίζει ότι «κάθε κρίση είναιµια ευκαιρία, αλλά εξαρτάται από εσένα, το άτοµο. Στο βάθος κάθε κρίση σού ζητάει νασκεφτείς περισσότερο από ό,τι σκεφτόσουν. Τα ίδια µυαλά, µε τις ίδιες σκέψεις που δηµιούργησαν την κρίση, δεν µπορούν να σε βγάλουν από αυτήν». Βέβαια η δική µας κρίση έχει οµοιότητες αλλά και διαφέρει από τις άλλες. «Εξωτερικά είναιδηµοσιονοµική κρίση, αλλά κατά βάθος πρόκειται για κρίση σχέσεων κοινωνίας - κράτους, ενώ διεθνώς είναι χρηµατοπιστωτικές οι κρίσεις. Από το 1821 η ελληνική κοινωνία δεν έχει οµαλές σχέσεις µε το κράτος. ∆εν αποδεχθήκαµε ποτέ την έννοια του κράτους, είµαστε σταθερά προσηλωµένοι στην οικογένεια, στην εντοπιότητα, στη συντεχνία.Χρησιµοποιήσαµε το κράτος, που είναι ο πολιτικός εγγυητής της κοινωνικής συνοχής και όχιο µπαµπούλας, µε έναν τρόπο αθέµιτο και παραπλανητικό. Το θέλαµε σαν βιτρίνα για να µας δίνουν δάνεια οι ξένοι, ενώ ταυτόχρονα οι Μαυροµιχαλαίοι έφτιαχναν τελωνεία για να εισπράττουν αυτοί τους φόρους. Οι δεσµοί αίµατος και τόπου είναι για τον Ελληνα πάνω από τους θεσµούς και το κράτος. Αυτή είναι η µόνιµη βάση της κρίσεως στην ελληνική κοινωνία. Εξ ου και ύψιστη έκφραση της αντιθέσεως κράτους - κοινωνίας είναι η φοροδιαφυγή. Είναι βαθύτερες νοοτροπίες που εµποδίζουν την αποδοχή του άγνωστου “άλλου”. Εδώ θα βοηθούσε πολύ µια σωστή παιδεία». Ο Στ. Ράµφος έχει πολλές φορές υποστηρίξει ότι υπάρχει ένας διχασµός που διατρέχει την ελληνική κοινωνία. «Πρέπει να καταλάβουµε ότι τα παθήµατά µας είναι το τίµηµα των διαιρέσεών µας» λέει. «Οταν περί το 1200 στην Ευρώπη άρχισε να ωριµάζει η ατοµικότητα, ο άνθρωπος, δηλαδή, να µπορεί να επιβιώσει εσωτερικά, ανεξάρτητα από το τι λένε οι άλλοι, η ανατολική χριστιανοσύνη δεν το δέχτηκε και έτσι η ατοµικότητά µας έµεινε ανώριµη. Η αναγνώριση έρχεται από τους άλλους, οπότε πρέπει να µην υστερούµε για να την έχουµε. Ετσι οι άλλοι γίνονται απειλή, αν δεν είναι κατώτεροι. Η ανασφάλεια µας κάνει να είµαστε αιωνίως διχασµένοι, να µην εµπιστευόµαστε κανέναν, να µη λέµε καλό λόγο για τον φίλο µας όταν δεν είναι παρών. Σε αυτή την ανωριµότητα πατάει ένα ολόκληρο σύστηµα».

Μοντέλο αλλαγής

Ποιο είναι το µοντέλο που θα µας κάνει να αλλάξουµε; To έχουµε στα χέρια µας, θα πει ο Στ. Ράµφος, είναι «το πώς προκόβουµε όταν πηγαίνουµε στο εξωτερικό. Μπορεί να µεταφέρουµε στα ξένα µαζί µε τα προτερήµατα και τα ελαττώµατά µας, αλλά εκεί υπάρχουν θεσµοί, υπάρχει κράτος που είµαστε υποχρεωµένοι να σεβόµαστε και ναυπακούσουµε στους νόµους του αναπτύσσοντας στα πλαίσιά τους τις δεξιότητές µας. Αντίθετα, στην Ελλάδα, δηµιουργώντας ένα κράτος-φάντασµα, τα ιδιωτικά συµφέροντα το έκοψαν στα µέτρα τους και το χρησιµοποίησαν για ίδιον όφελος. Εξ ου και οι νόµοι µε τα παραθυράκια. ∆εν µπορεί να υπάρξει κράτος νόµου µε τον νόµο περί ευθύνης υπουργών που ισχύει, µε την ατιµωρησία του ποινικού µας συστήµατος, µε µια δικαστική εξουσία η οποία εξαρτάται από το υπουργείο. Το κράτος υπηρετεί το γενικό συµφέρον· η κοινωνία τα επί µέρους συµφέροντα. Με τις πελατειακές σχέσεις του πολιτικού συστήµατος δηµιουργήθηκε ένα διεστραµµένο κράτος που εξυπηρετεί τα επί µέρους συµφέροντα. Εκεί βρίσκεται η καρδιά του προβλήµατος». Τον πολιτικό Ράµφο τον απασχολεί και η δυνατότητα συναίνεσης, την οποία θεωρεί«ακρογωνιαίο λίθο για κάθε πρόοδο». Υποστηρίζει ότι πρέπει να ξεπεράσουµε το παρελθόν και επισηµαίνει τη θεµελιώδη παθογένειά µας: «µπερδεύουµε τα αισθήµατά µας µε την πραγµατικότητα» . Και επεξηγεί: «Οταν ο λαός µπερδεύει τα συναισθήµατα µε την πραγµατικότητα, οδηγείται σε παρανοϊκές καταστάσεις. Είµαστε λαός µε ισχυρές εµµονές,όπως η συνωµοσιολογική µανία, από την οποία δεν εννοούµε να βγούµε. Επίσης αγνοούµετον χρόνο και είµαστε δεµένοι περισσότερο µε τον χώρο, που σηµαίνει µε τα ακίνητα περιουσιακά στοιχεία. ∆εν έχουµε τον εσωτερικό δυναµισµό που θα µας οδηγήσει στην παραγωγικότητα. Η κρίση µπορεί να βοηθήσει, αρκεί να υπάρξει συναίνεση».

Η Ιστορία δεν μοιάζει με ήσυχο ποτάμι

2011-09-03T23:15:00.000-07:00

Ο φιλόσοφος Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ μιλά για την «εβραιοφοβία», τους «Αγανακτισμένους» και την Ακρα Δεξιά στην Ευρώπη

Συνέντευξη στον Ανδρεα Πανταζοπουλο

Ο φιλόσοφος, πολιτειολόγος και ιστορικός των ιδεών Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ (Pierre-Andre Taguieff), γνωστός και στο ελληνικό κοινό για το έργο του, σχετικά με τον ρατσισμό, τον αντισημιτισμό, την Aκρα Δεξιά και τον λαϊκισμό, με την ευκαιρία της έκδοσης αυτές τις ημέρες στα ελληνικά, σε παγκόσμια πρώτη έκδοση, ενός νέου βιβλίου του για τον αντισημιτισμό (Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ, Τι είναι αντισημιτισμός; - μετάφραση: Αναστασία Ηλιαδέλη-Ανδρέας Πανταζόπουλος, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σειρά Εστία Ιδεών, 2011), δέχθηκε να απαντήσει σε ορισμένα ερωτήματά μας για τη μορφή και το περιεχόμενο του νέου αντισημιτισμού. Με αφορμή και την πρόσφατη έκδοση στα γαλλικά ενός νέου του βιβλίου για το ίδιο θέμα (Israel et la Question Juive, Les Provinciales, 2011), ο Ταγκιέφ, στη συνέντευξη που ακολουθεί, συνοψίζει τα χαρακτηριστικά του ρατσιστικού μίσους κατά των Εβραίων και του Ισραήλ και, σχολιάζει τις κινητοποιήσεις των «Αγανακτισμένων» στην Ισπανία και την Ελλάδα, καθώς και τις εκλογικές επιτυχίες της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη.

- Kάνετε λόγο εδώ και είκοσι χρόνια για ένα νέο αντισημιτισμό που τον αποκαλείτε «εβραιοφοβία». Μπορείτε να μας δώσετε τα βασικά της χαρακτηριστικά;

- Το αξίωμα της νέας εβραιοφοβίας είναι το ακόλουθο: οι Εβραίοι αποτελούν έναν περιττό λαό. Από την άποψη αυτή υπάρχει μια συνέχεια στις μορφές εχθρότητας κατά των Εβραίων. Η πρωταρχική διαφορά συνίσταται στην αντικατάσταση της περί «κοσμοπολιτισμού» ή «νομαδισμού» αιτίασης από τον «εθνικισμό» ή την «αποικιοκρατία»: στον παλιό πολιτικό αντισημιτισμό οι Εβραίοι ενσάρκωναν τον αντί-τύπο του «χωρίς-πατρίδα», σήμερα, στο πλαίσιο μιας εβραιοφοβίας με αντισιωνιστική βάση, ενσαρκώνουν τον αρνητικό τύπο του «εθνικιστή» (αποικιοκράτη, ακόμα και «ρατσιστή»). Συνεπάγεται ότι η ένταξη των Εβραίων στην κοινή ανθρωπότητα τίθεται εν αμφιβόλω, και, κατά τον ίδιο τρόπο, για τους ριζοσπάστες αντιεβραίους, αντικείμενο καθαρής άρνησης. Πράγμα το οποίο μπορεί να μεταφρασθεί με την ακόλουθη προσταγή: «Εβραίοι, πάψτε να είσθε Eβραίοι για να γίνετε άνθρωποι!». Οι Εβραίοι, για να γίνουν ανθρωπίνως αποδεκτοί, πρέπει να εξαφανισθούν ως Εβραίοι. Στη νέα όμως αντιεβραϊκή κοσμοαντίληψη, το πρώτο βήμα αυτής της εξαφάνισης δεν είναι άλλο από την καταστροφή του Ισραήλ. Η υλοποίηση αυτού του στόχου αποτελεί τη «λύση» του νέου «εβραϊκού ζητήματος», που είναι αποτέλεσμα του εξισλαμισμού του αντισιωνιστικού λόγου, ο οποίος αναμειγνύει επιχειρήματα εθνικιστικού ή εθνοτικο-εθνικιστικού τύπου με τα πολιτικο-θρησκευτικά θέματα του μουσουλμανικού φονταμενταλισμού. Το «αντισιωνιστικό» πρόγραμμα, στις ριζοσπαστικές εκδοχές του, έχει έναν ρητό στόχο: να «εκκαθαρίσει» ή να «ξεπλύνει» την Παλαιστίνη από τη «σιωνιστική παρουσία», που τη θεωρεί ως «εισβολή» η οποία κηλιδώνει μια παλαιστινιακή ή αραβική (για τους εθνικιστές) γη, ή μια γη του Ισλάμ (για τους ισλαμιστές).

Τεχνικές προπαγάνδας

- Τι πρεσβεύει η σημερινή εβραιοφοβία; Ποια είναι η φυσιογνωμία των ριζοσπαστών αντισιωνιστών;

- Πέντε γνωρίσματα επιτρέπουν να ορισθεί το ύφος και το περιεχόμενο του λόγου των ριζοσπαστών αντισιωνιστών: α) ο συστηματικός χαρακτήρας της κριτικής του Ισραήλ, μια υπερβολική και διαρκής κριτική που παίρνει τη μορφή της δημόσιας καταγγελίας και προσφεύγει στις τεχνικές της προπαγάνδας (συνθήματα, αμαλγάματα, κλπ.), β) η πρακτική του «δύο μέτρα δύο σταθμά» έναντι του Ισραήλ, δηλαδή η προσφυγή στο «διπλό στάνταρντ». Αυτή η συστηματική πρακτική της κακοπιστίας, όταν πρόκειται για το εβραϊκό κράτος, οδηγεί στη μονομερή καταδίκη του Ισραήλ, ανεξαρτήτως κάθε ανάλυσης των γεγονότων\, γ) η δαιμονοποίηση του εβραϊκού κράτους, που αντιμετωπίζεται ως η ενσάρκωση του κακού, πράγμα που προϋποθέτει μια διαρκή κατηγορία της ισραηλινής πολιτικής. Η δαιμονοποίηση αυτή θεμελιώνεται σε έναν τριπλό αναγωγισμό: τον ρατσισμό/ναζισμό/απαρτχάϊντ, την εγκληματικότητα που επικεντρώνεται στον φόνο Παλαιστίνιων (ή μουσουλμανικών) παιδιών, και τη συνωμοσία, δ) η απονομιμοποίηση του εβραϊκού κράτους, η άρνηση του δικαιώματός του να υπάρχει, άρα, η άρνηση του δικαιώματος του εβραϊκού λαού να ζει όπως κάθε άλλος λαός μέσα σε ένα κυρίαρχο κράτος-έθνος, πράγμα το οποίο προϋποθέτει να απομονώνεται το κράτος του Ισραήλ σε όλα τα επίπεδα, οργανώνοντας κυρίως εναντίον του ένα γενικευμένο μποϋκοτάζ, ε) η επαναλαμβανόμενη κλήση για την καταστροφή του εβραϊκού κράτους, που προϋποθέτει την υλοποίηση ενός προγράμματος ριζικής «αποσιωνιστικοποίησης» ή, απλούστερα, έναν πόλεμο εξόντωσης, στον οποίον το πυρηνικό Ιράν θα έπαιζε τον πρωταρχικό ρόλο.

Η υποκατάσταση

- Στις αναλύσεις σας εμμένετε ιδιαιτέρως στην πολύ στενή σχέση του ριζοσπαστικού ισλαμισμού με τη νέα εβραιοφοβία, το επαναλαμβανόμενο θέμα της οποίας είναι η καταστροφή του Ισραήλ. Τίθεται όμως ένα ερώτημα. Πώς μπορεί κάποιος να ασκεί κριτική στο Ισραήλ χωρίς να είναι εβραιόφοβος;

- Ο παλιός αντισημιτισμός επιβιώνει μέσω της απλής υποκατάστασης της λέξης «Εβραίος» από τη λέξη «σιωνιστής», κυρίως στους οπαδούς της συνωμοσιολογικής σκέψης: έτσι, η «διεθνής εβραϊκή συνωμοσία» αναβαπτίζεται στην «παγκόσμια σιωνιστική συνωμοσία». Ο εξισλαμισμός των «Πρωτοκόλλων των Σοφών της Σιών», στα οποία αναφέρεται ο Χάρτης της Χαμάς, αποτελεί τον πρωταρχικό της φορέα.Η διεθνής συνωμοσία ερμηνεύεται με παρανοϊκό τρόπο από τους ριζοσπάστες ισλαμιστές, ως μία μεγάλη συνωμοσία κατά του Ισλάμ και των μουσουλμάνων, η οποία καθοδηγείται από τους Εβραίους. Η ίδια η ύπαρξη του κράτους του Ισραήλ θεωρείται ως η απόδειξη της μεγα-συνωμοσίας. Αν το Ισραήλ πρέπει να καταστραφεί, είναι γιατί αυτό είναι το αποτέλεσμα μιας επιχείρησης που θεωρείται εγκληματική: της εγκατάστασης των Εβραίων σε μία υποτιθέμενη «γη του Ισλάμ».Ο εξισλαμισμός της παλαιστινιακής υπόθεσης καθιστά αδύνατη κάθε πραγματική διαπραγμάτευση που θα κατέληγε σε έναν συμβιβασμό. Σε όλο μου το έργο από τη δεκαετία του 1980, διακρίνω με σαφήνεια τον ριζοσπαστικό αντισιωνισμό από τη θεμιτή κριτική, εντός μιας φιλελεύθερης/πλουραλιστικής προοπτικής, προς την πολιτική της μιας ή της άλλης ισραηλινής κυβέρνησης, δεξιάς ή αριστερής. Η δημοκρατική κριτική της πολιτικής μιας κυβέρνησης, υπαγόμενη στη θεμιτή δημόσια αντιπαράθεση, δεν πρέπει να ταυτίζεται με την κλήση για την καταστροφή ενός κράτους-έθνους. Αυτή όμως η κλήση προς εξαφάνιση αποτελεί την καρδιά του προγράμματος του ριζοσπαστικού αντισιωνισμού.

H «αγανάκτηση» έγινε μόδα

- Σήμερα, στην Ελλάδα, αλλά και στην Ισπανία, έχει κάνει την αυθόρμητη εμφάνισή του ένα νέο κίνημα, οι «Αγανακτισμένοι». Στρέφεται κατά των «διεφθαρμένων» πολιτικών συστημάτων, κατά της «ολιγαρχίας». Πώς να ερμηνεύσουμε αυτές τις κινητοποιήσεις; Η «αγανάκτηση» είναι το άλλο όνομα ενός αριστερού λαϊκισμού;

- Δεν πιστεύω ότι οι κινητοποιήσεις που φέρουν το όνομα «αγανακτισμένοι», στην Ισπανία ή στην Ελλάδα, είναι «αυθόρμητες». Βρήκαν το μοντέλο τους στις μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες, σε ορισμένες χώρες του Μαγκρέμπ ή του Μακρέκ, κατέληξαν σε αυτό που ο μιντιακός κόσμος, σε μια έξαρση λυρικής ψευδαίσθησης, βάφτισε «αραβική άνοιξη». Η μόνη αυθεντικότητά τους ήταν ότι άδραξαν τη μοδάτη λέξη που έθεσε σε κυκλοφορία ο ασήμαντος λίβελος του Στεφάν Εσσέλ, του ψευδο-συντάκτη της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.Η λέξη «αγανάκτηση» είναι πανσυλλεκτική. Μπορεί να μπει σε όλες τις σάλτσες. Ποιος δεν είναι «αγανακτισμένος» για τον έναν ή τον άλλο λόγο; Σε κάθε πολιτικό κίνημα πρέπει να διακρίνουμε τη ρητορική διατύπωση από τις βλέψεις ή τις πραγματικές προθέσεις. Η ρητορική διατύπωση των «αραβικών εξεγέρσεων» πρόκρινε τα μοτίβα της «ελευθερίας», της «δημοκρατίας» και της «δικαιοσύνης», καθώς και την καταγγελία της «διαφθοράς». Η πραγματική τους στόχευση ήταν να εκδιώξουν την ιθύνουσα ομάδα («Φύγε»!): το επίπεδο μηδέν του πολιτικού προγράμματος, έκφραση μιας απόρριψης συνοδευόμενης από διακίνηση φημών.Αυτές οι υποτιθέμενες «επαναστάσεις» δεν ήταν παρά πραξικοπήματα, ακριβέστερα, στρατιωτικά πραξικοπήματα μεταμφιεσμένα σε νίκες του «λαού» ή της «δημοκρατίας». Στις ευρωπαϊκές δημοκρατίες, για τους «αγανακτισμένους», το διακύβευμα είναι επιπλέον να πάρουν την εξουσία (αρνητικά οριζόμενη: να εκδιώξουν από την εξουσία τους «διεφθαρμένους» ή τους «κλέφτες»), αλλά ο εχθρός δεν ορίζεται με σαφήνεια, ούτε η ομάδα διαμαρτυρίας μπορεί με επάρκεια να ταυτοποιηθεί. Οι ηγέτες δεν είναι πολιτικά αξιόπιστοι. Το πρόγραμμα είναι και σε αυτό το σημείο υπερ-μινιμαλιστικό και πλήρως αρνητικό: ενάντια στους «διεφθαρμένους» κ. λπ.Ο Γάλλος μαρξο-λαϊκιστής Ζαν-Λυκ Μελανσόν διατύπωσε το σύνθημα: «Να φύγουν όλοι!». Η δαιμονοποίηση του εχθρού αντικαθιστά την ανάλυση της κατάστασης και τον στοχασμό για τους πολιτικούς στόχους. Τίποτα δεν είναι πιο αξιοθρήνητο από την προσφυγή των Ελλήνων «αγανακτισμένων» στα πιο τετριμμένα προπαγανδιστικά αμαλγάματα του τύπου «Ναζί-Ναζί/Μέρκελ-Σαρκοζί». Η ναζιστικοποίηση του αντιπάλου είναι ο νέος σοσιαλισμός των ηλιθίων. Θλίβεται κανείς μπροστά στη διανοητική μιζέρια μιας τέτοιας πολιτικής αμφισβήτησης.Η αγανάκτηση δεν συνιστά πολιτική, εικονίζει τη σημερινή τάση προς το απολίτικο, που αντικαθιστά τον πολιτικό στοχασμό από έναν χωρίς προοπτικές ηθικισμό, ή από αντικαπιταλιστικά αναθέματα διεπόμενα από το μαγικό φαντασιακό. Οσο για τη στρατηγική, αυτή ανάγεται στην πρωτογενή πολιτική έκφραση που είναι η διαδήλωση. Ακόμα μια φορά, η «οργή» του λαού ή των μαζών ιεροποιείται. Στο βάθος, όμως, πιστεύω ότι αυτές οι κινητοποιήσεις εκφράζουν έναν φόβο του μέλλοντος, που έγινε τελείως αδιαφανές. Το μεγάλο μήνυμα που ακούγεται σε αυτές τις συγκεντρώσεις των θυμάτων της χρηματιστικοποιημένης κρίσης, είναι το αναπάντητο ερώτημα: «τι θα απογίνουμε;». Πρόκειται για ερώτημα που τίθεται όταν κάποιος είναι απολιθωμένος από το αίσθημα ότι ζει την τελική παρακμή. Συνεπώς, δεν πρόκειται τόσο για διεκδικήσεις όσο για θρηνωδίες, ενδεχομένως συνοδευόμενες από βιαιότητες. Για μιζεραμπιλισμό μάλλον, παρά για λαϊκισμό. Για περισσότερο ή λιγότερο οργισμένες οιμωγές των «θυμάτων», παρά για πραγματικές εξεγέρσεις.Οι απογοητευμένοι του παρόντος εμφανίζονται την ίδια στιγμή ως οι αποκλεισμένοι του μέλλοντος. Η αλήθεια αυτών των κινητοποιήσεων είναι το αίσθημα μιας ολικής αδυναμίας των πολιτικών ιθυνόντων, που έχουν παρασυρθεί από τις ανεξέλεγκτες αναταράξεις μιας χρηματιστικοποιημένης οικονομίας. Αυτό που αποκαλείται παγκοσμιοποίηση, νέα φιγούρα του πεπρωμένου, απρόσωπη και ανελέητη. Καμία απάντηση δεν είναι πλέον αξιόπιστη στην ερώτηση «Τι να κάνουμε;». Αυτό που κερδίζει έδαφος είναι η απελπισία, δηλαδή το κατεξοχήν απολιτικό πάθος. Το μίσος κατά των «σάπιων» ή των «κλεφτών» μπορεί να οδηγήσει οπουδήποτε. Περιλαμβανομένης και μιας νέας μορφής δικτατορίας, μιας μετα-φιλελεύθερης δικτατορίας.

Ο λαϊκισμός και η Ακρα Δεξιά

- Τον τελευταίο καιρό ιδιαίτερα, «η Ευρώπη της άκρας δεξιάς» κερδίζει έδαφος, όπως το είδαμε και με την περίπτωση των «Πραγματικών Φινλανδών». Στη Γαλλία, επίσης, η Μαρίν Λεπέν θέλει να καταστήσει σεβαστό το κόμμα της. Ποιες είναι οι αιτίες αυτής της νέας ώθησης;

- Στη δεκαετία του 2000, γίναμε μάρτυρες της εξαφάνισης των καταστατικών στοιχείων του πεδίου της άκρας δεξιάς, όπως αυτό αναδιαμορφώθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι «νέο-» εξαφανίσθηκαν, αφήνοντας χώρο σε κινήματα ή αναδυόμενα κόμματα που δεν παρουσιάζονται ως κληρονόμοι μιας καλά προσδιορισμένης παράδοσης. «Νεο-ναζί» και «νεο-φασίστες» δεν είναι πλέον παρά φολκλορικές επιβιώσεις, έχοντας μεγαλύτερη σχέση με την «αντεργκράουντ» κουλτούρα των δεκαετιών του εξήντα και του εβδομήντα παρά με το Τρίτο Ράιχ.Ο, τι σήμερα εξακολουθούμε να αποκαλούμε «άκρα δεξιά», λόγω παλιάς γλωσσικής συνήθειας, συνομαδώνει και αμαλγαμοποιεί με καταχρηστικό τρόπο όλες τις περισσότερο ή λιγότερο ενορμητικές αντιδράσεις κατά της χρηματιστικής παγκοσμιοποίησης και του εξευρωπαϊσμού προς μια μεταεθνική κατεύθυνση. Αυτές όμως οι αντιδράσεις βαίνουν προς κάθε κατεύθυνση: μπορούν να ερμηνευθούν ως «πρόοδοι» ή ως «παλινδρομήσεις», νομιμοποιημένες ή μη «αντιστάσεις», αναδυόμενες μορφές ξενοφοβίας ή ταυτοτικές επιβεβαιώσεις που μένουν στο πλαίσιο του δημοκρατικού πλουραλισμού.Το συγκινησιακο-φαντασιακό τους φόντο είναι ο φόβος, που εντοπίζεται είτε στο παρόν (φόβος απώλειας κεκτημένων), είτε στο μέλλον (φόβος εθνοτικοποιημένων εμφυλίων πολέμων). Η διανοητική οκνηρία οδηγεί στο να ερμηνεύουμε όλες αυτές τις μαζικές αντιδράσεις αρνητικά, να τις δαιμονοποιούμε ανάγοντάς τες σε εκφράσεις μιας φαντασματικής «άκρας δεξιάς», η οποία είναι καταδικασμένη από το Νόημα της Ιστορίας. Αυτή είναι η μεγάλη ψευδαίσθηση, κληρονομιά του εγελιανο-μαρξιστικού 19ου αιώνα. Γιατί δεν υπάρχει Νόημα της Ιστορίας: η παγκοσμιοποίηση βαίνει προς κάθε κατεύθυνση, και προκαλεί αντιδράσεις που και αυτές οδεύουν προς κάθε κατεύθυνση.Η ενίσχυση της Ευρώπης δεν είναι περισσότερο πιθανή από την κατάρρευσή της μετά την εξαφάνιση του ευρώ, ακολουθούμενη από γενικευμένες επανεθνοτικοποιήσεις ή ανακερματισμούς, που μπορεί να ωφελήσουν τα παλιά κράτη-έθνη, αλλά που μπορεί και να ευνοήσουν τη διάλυσή τους. Το νέο «Εθνικό Μέτωπο» της Μαρίν Λεπέν εικονίζει καλά τα διφορούμενα των εθνικο-λαϊκιστικών κινημάτων: στον ιδεολογικό τους λόγο βρίσκουμε δάνεια τόσο από την ακροαριστερή αντι-παγκοσμιοποίηση όσο και στοιχεία που προέρχονται από εθνικιστικές παραδόσεις. Κάτι που τα καθιστά ταυτοχρόνως αταξινόμητα και ελκυστικά. Αλλά αυτό, ακριβώς, πρέπει να μας κάνει ώστε να τα ενσωματώσουμε στο «ομαλό» πολιτικό παιγνίδι.- Τι πρέπει να κάνουν οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες;- Οι νέοι ταυτοτικοί λαϊκισμοί ή οι λαϊκισμοί διαμαρτυρίας διαβρώνουν τις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες εκ των έσω. Εκπροσωπούν γι' αυτές μια πρόκληση που πρέπει να την αντιμετωπίσουν με διαύγεια και κουράγιο. Αν η «εξομάλυνση» των λαϊκιστικών κινημάτων δεν επιχειρηθεί, τα παλιά κόμματα αριστεράς και δεξιάς κινδυνεύουν να χάσουν την ελκτικότητά τους, και να καταλήξουν να ταυτισθούν μέσα σε ένα αδιαφοροποίητο κέντρο έναντι του οποίου θα κατισχύσει το νέο στρατόπεδο της «αλλαγής» (μαγική λέξη σήμερα που προκρίνεται από τους δημαγωγούς), μονοπωλούμενης από τους δημαγωγούς της «αντιπαγκοσμιοποίησης».Αυτοί οι τελευταίοι θα βρίσκουν εύφορο έδαφος στο να καταγγέλλουν τη διεθνή «πλουτοκρατία» ή τις χρηματιστικές ολιγαρχίες, την ευρωπαϊστική «γραφειοκρατία», κλπ. Εδώ βρίσκονται τα στοιχεία του νέου λόγου της εξέγερσης «της γης των κολασμένων». Η κρίση να γενικευθεί ριζοσπαστικοποιούμενη, και οι νέοι δημαγωγοί που δεν θα αργήσουν να αναδυθούν, η πολιτική φύση εχθρεύεται το κενό, να παρουσιασθούν ως σωτήρες γοητεύοντας τα πελαγωμένα πλήθη. Αυτοί όμως οι δημαγωγοί δεν θα έχουν άλλη νομιμοποίηση από αυτή που θα τους αποδίδει το κυνηγητό των εικαζόμενων υπευθύνων των συμφορών του «λαού» τους, κυνήγι μαγισσών που θα μπορούσε να πάρει τη μορφή κλητεύσεων για εμφύλιο πόλεμο ή εκστρατειών σε περιφερειακούς πολέμους.Φυγή προς τα μπρος μέσα στο χάος. Τότε, η ειρωνεία της Ιστορίας θα μπορούσε να πάρει το πρόσωπο του τραγικού. Αλλά ποιος μπορεί να πιστεύει ότι η πορεία της Ιστορίας μοιάζει με αυτή ενός ήσυχου ποταμού;

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 16/08/2011

Αλλάζουν τα δεδομένα στη μετανάστευση με την οικονομική κρίση

2011-09-03T23:09:00.000-07:00

Αλλάζει πλεύση η μεταναστευτική ροή με τους παραδοσιακούς προορισμούς όπως η Βρετανία να χάνουν τη δημοφιλία τους μετά την οικονομική κρίση. Η Ευρώπη χάνοντας σε οικονομική ισχύ και τα νοικοκυριά χάνοντας σε αγοραστική δύναμη, δεν μπορούν πλέον να φιλοξενήσουν και να δώσουν δουλειά σε πολλούς μετανάστες, καθώς οι θέσεις γίνονται όλο και λιγότερος και υποψήφιοι αυξάνονται.

Μπορεί οι Πολωνοί μετανάστες να επιστρέφουν στην πατρίδα τους και η Βρετανία να θέτει περιορισμούς για την είσοδο μεταναστών από χώρες εκτός της Ε.Ε., τα αεροδρόμια είναι γεμάτα με υποψήφιους μετανάστες. Την ώρα που ένας Βρετανός αναζητά μία καλύτερη τύχη στη Σαγκάη, ένας Κινέζος προγραμματιστής μετακομίζει στον Καναδά, ενώ ένας Πορτογάλος εργάτης βρίσκει δουλειά στην πλούσια σε πετρέλαια Νορβηγία.
Η οικονομική ύφεση δεν σταμάτησε την μετανάστευση, αλλά δημιούργησε ένα νέο μοντέλο και έθεσε νέους προορισμούς. Ποτέ στην ιστορία, τουλάχιστον τους τελευταίους αιώνες, ο χάρτης της παγκόσμιας μετανάστευσης δεν ήταν τόσο διαφοροποιημένος και τόσο ευμετάβλητος. Η φιλελευθεροποίηση των ταξιδιών μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η οικονομική ανάπτυξη της Δύσης στη δεκαετία του 2000 είχαν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός νέου ρεύματος μετανάστευσης που διήρκησε μέχρι την έναρξη της οικονομικής κρίσης. Καθώς όμως η ανεργία αυξάνεται, οι κυβερνήσεις δημιούργησαν νέα επιχειρήματα κατά της μετανάστευσης, ότι απομυζεί τις δημόσιες υπηρεσίες και προκαλεί ζημιά στις προοπτικές εργασίας για τον πληθυσμό της χώρας.
Μέτρα περιορισμού της μετανάστευσης προς της Δύση

Για παράδειγμα η Βρετανία, όπου η κυβέρνηση εισήγαγε περιορισμούς στους εργάτες που προέρχονται εκτός Ε.Ε. Ο πρωθυπουργός δήλωσε πως ο στόχος είναι να σταματήσει η ροή των ανειδίκευτων εργατών. Έχει εισηγηθεί ένα σύστημα πόντων που θα ξεχωρίσει τους μετανάστες, που είναι χρήσιμοι για την οικονομία. Επιπλέον, το καθεστώς βίζας για τους αλλοδαπούς φοιτητές θα γίνει ακόμη πιο αυστηρό.
Το παράδειγμα της Βρετανίας ακολουθούν και άλλες χώρες. Η Πολωνία θέτει σε εφαρμογή διάφορα πιλοτικά μέτρα για τον περιορισμό των μεταναστών. Η Δανία από την πλευρά της επανεισήγαγε τον συνοριακό έλεγχο - έστω και σε περιορισμένη μορφή - σ' αντίθεση με τη Συμφωνία Σένγκεν της ΕΕ, που προβλέπει την ελεύθερη κίνηση πολιτών σε 23 από τα 27 κράτη - μέλη.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το μέτρο είναι απαραίτητο προκειμένου να καταπολεμήσει το έγκλημα και τη λαθρομετανάστευση, ωστόσο στην πραγματικότητα εφαρμόζει τις επιθυμίες του αντι-μεταναστευτικού Λαϊκού Κόμματος της Δανίας, στο οποίο στηρίζεται.
Η Ισπανία, η Δανία και η Ιαπωνία εφάρμοσαν ένα νέο μέτρο, σύμφωνα με το οποίο μετανάστες που επιλέγουν να επιστρέψουν στις πατρίδες τους θα αποζημιώνονται. Η ανταπόκριση όμως ήταν περιορισμένη. Από τον Απρίλιο του 2010 μέχρι σήμερα μόλις 11.400 μετανάστες στην Ισπανία δέχθηκαν την προσφορά. Η κυβέρνηση στη Μαδρίτη επανεισήγαγε το καλοκαίρι μέτρα που περιορίζουν την είσοδο Ρουμάνων μεταναστών, ενώ η Γαλλία ξεκίνησε την απέλαση Ρουμάνων Ρομά.
Άλλες κυβερνήσεις, που απεχθάνονται τη στοχοποιημένη εφαρμογή μέτρων για μετανάστες συγκεκριμένης καταγωγής, προσπάθησαν να θέσουν σταματήσουν τη γενική είσοδο μεταναστών και την επαναπροώθηση στις πατρίδες τους, όπως έκανε η Δ. Γερμανία το 1973. Οι χώρες αυτές βασισμένες στη θεωρία ότι όταν μία οικονομία βρίσκεται σε ύφεση, όταν φεύγουν οι μετανάστες ελευθερώνονται θέσεις εργασίας που θα διατεθούν στους ντόπιους πληθυσμούς και περιορίσουν το σοκ την οικονομικής κρίσης. Με αυτή τη λογική η Αυστραλία μείωσε τις βίζες για τους εξειδικευμένους εργάτες, ενώ το 2009 η Μαλαισία σταμάτησε σχεδόν εξ ' ολοκλήρου να εκδίδει άδειες εργασίας για μετανάστες.
Ωστόσο, η θεωρία αυτή δεν είχε στο παρελθόν επιτυχία και προβλέπεται να μην έχει και στο παρόν. Με βάση τα στοιχεία από τις προηγούμενες οικονομικές κρίσεις στη Βρετανία και τη Γερμανία, ο αριθμός των μεταναστών μειώνεται προσωρινά και σε μικρό βαθμό, ενώ στη συνέχεια αυξάνεται εκ νέου.
Λιγότερη μετανάστευση στον ΟΑΣΑ

Παρόλα αυτά η γενική εικόνα δείχνει πως υπάρχει λιγότερη μετανάστευση. Σύμφωνα με τον ΟΑΣΑ η μετανάστευση μειώθηκε κατά 7% προς τα κράτη - μέλη του το 2009, ενώ τα πρώτα στοιχεία δείχνουν μία ακόμη μεγαλύτερη μείωση για το 2010. Για παράδειγμα στην Ιρλανδία, που ήταν ιδιαίτερη ελκυστική για τους μετανάστες κατά τη διάρκεια της ραγδαίας οικονομικής της ανάπτυξης, είδε μείωση του αριθμού των μεταναστών και τη μεγαλύτερη έξοδο μεταναστών από το 1989.
Από την άλλη πλευρά η Αυστραλία είναι μαγνήτης για τους νεαρούς Κινέζους, που ήταν και η μεγαλύτερη ομάδα μεταναστών το 2010. Η Σουηδία γίνεται όλο και πιο δημοφιλής, ενώ ο συνδυασμός δημοσιονομικών προβλημάτων, μέτρων λιτότητας και ανεργίας έχει οδηγήσει σε ένα νέο κύμα μετανάστευσης κυρίως προς τις ΗΠΑ και τον Καναδά. Όσο, για την Ισπανία, η περιοχή της Κόστα ντελ Σολ δεν αποτελεί πλέον τον δημοφιλή προορισμό για τους Γερμανούς και Βρετανούς συνταξιούχους.
Η «κυκλική» μετανάστευση, όπου οι άνθρωποι μετακινούνται μεταξύ διάφορων προορισμών αρχίζει να κυριαρχεί σιγά σιγά, όπου μετανάστες πηγαίνουν αρχικά από την Κίνα στο Καναδά και στη συνέχεια στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με τον ΟΑΣΑ τουλάχιστον το 19% των μεταναστών που έφθασαν στην Αμερική το 2000 έφυγαν για άλλες χώρες μέσα σε μόλις μία πενταετία.
Η «κυκλική μετανάστευση» είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στους μετανάστες από την Ασία και την Αφρική, ενώ αντίθετα οι Ευρωπαίοι τείνουν να ζουν στο εξωτερικό για περιορισμένο χρονικό διάστημα.
Ορισμένες χώρες έχουν αντιληφθεί την τάση αυτή και ανταποκρίνονται στις νέες συνθήκες. Η Σουηδία φιλελευθεροποίησε το σύστημα έκδοσης άδειας εργασίας, ενώ η Γερμανία που δηλώνει ότι δεν είναι πλέον «χώρα υποδοχής μεταναστών» έχει αθόρυβα αυξήσει τον αριθμό των εξειδικευμένων εργατών.
Μεταναστευτική ροή προς την Ανατολή

Όσον αφορά τους αλλοδαπούς απόφοιτους πανεπιστημίου, αυτοί εγκαταλείπουν τις ΗΠΑ. Ορισμένοι από αυτούς μπορεί να επιστρέψουν όταν ανακάμψει η οικονομία. Καθώς η γοητεία της Αμερικής υποχωρεί, η Κίνα γίνεται ολοένα και περισσότερο η πρώτη επιλογή πολλών νεαρών εργαζόμενων. Σύμφωνα με τις κινεζικές αρχές, το 2010 στη Σαγκάη υπήρχαν 143.000 ξένοι με βίζα εργασίας. Ωστόσο, πολλές χιλιάδες Δυτικοί ζουν και εργάζονται στην κινεζική μητρόπολη με τουριστική βίζα ή τους λαθρομετανάστες από άλλες περιοχές της Ασίας. Οι Νοτιοκορεάτες (121.000) είναι η μεγαλύτερη κοινότητα μεταναστών στην Κίνα, ακολουθούν οι Αμερικανοί (71.000) και οι Ιάπωνες (66.000). Η διδασκαλία αγγλικών είναι η πιο κοινή δουλειά για τους Δυτικούς, ενώ πολλοί γίνονται επιχειρηματίες ανοίγοντας μαγαζιά, μπαρ και εστιατόρια.
Η οικονομική ανάπτυξη της Κίνας και το ενδιαφέρον του Πεκίνου για την Αφρική έχει ενθαρρύνει πολλούς Αφρικανούς να αναζητήσουν την τύχη τους στην Άπω Ανατολή. Περίπου 100.000 Αφρικανοί έχουν εγκατασταθεί στην πόλη Γκουαγκτζού, η οποία φιλοξενεί πολλές κοινότητες μεταναστών. Η δυναμική αυτή πόλη της νότιας Κίνας έχει πέντε διαφορετικές οικιστικές ζώνες μεταναστών. Οι Αφρικανοί έμποροι και οι Κορεάτες ζουν σε περιοχές με πολύ υψηλή πληθυσμιακή συγκέντρωση και στενά δρομάκια. Οι Γάλλοι και οι Ινδοί εργάτες ζουν σε ουρανοξύστες. Επιτυχημένοι μετανάστες από τη Μέση Ανατολή και τη Δυτική Αφρική κατοικούν σε περιοχές με εργαζόμενους σε γραφεία, όπου κυριαρχούν οι μονοκατοικίες και οι κήποι.
Ο κόσμος μας ίσως βιώνει αυτή τη στιγμή την αρχή αυτής της μετακίνησης προς την Ανατολή. Οι φοιτητές μετακομίζουν ήδη στη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία και πολλοί παραμένουν εκεί ακόμη και μετά το πέρας των σπουδών τους, σημειώνει η Μαντλίν Σάμπτιον από το Ινστιτούτο Μεταναστευτικής Πολιτικής στην Ουάσιγκτον, η οποία περιμένει ότι η τάση αυτή θα οδηγήσει σε ραγδαία αύξηση μετακίνησης των μεταναστών μεταξύ των ασιατικών χωρών.
www.kathimerini.gr με πληροφορίες από Economist

H «δημοκρατία» μας περίγελως της υφηλίου

2011-07-04T22:26:00.000-07:00

Tου Χρηστου Γιανναρα, Η καθημερινή, 2/7/2011
Tριάντα τόσες μέρες άρκεσαν για να μεταμορφώσουν την ειρηνική, πατριωτική διαμαρτυρία των «αγανακτισμένων» πολιτών σε ξεφτίδια συρφετού που σεργιανούν στο Σύνταγμα από περιέργεια ή για τον χαβαλέ. Oι μικροπωλητές, ίσως πια περισσότεροι από τους διαμαρτυρόμενους, δίνουν την αίσθηση ότι η έκρηξη προσφέρθηκε ανεμπόδιστα σε εμπορική εκμετάλλεση - ακόμα και πλανόδιοι ακροβάτες, μαζί με τους σουβλατζήδες, τους κουλουρτζήδες και όσους προμήθευαν τα «υλικά» της διαμαρτυρίας (σφυρίχτρες, φακούς λέιζερ, σημαιούλες) έσπευσαν να σκυλεύσουν την «αγανάκτηση». Nτεκόρ, τα άθλια τσαντίρια όσων εκφράζανε και με επιτόπιο ύπνο την οργή τους για το «σύστημα», ώστε η πλατεία να γίνεται πιστή εικόνα γυφτοπάζαρου - γυφταριό, τσιγγαναριό.

Tις πρώτες μέρες το μέγα πλήθος ανέμιζε μόνο σημαίες ελληνικές, φερμένες από τα σπίτια, σύμβολα του πατριωτικού χαρακτήρα της εξέγερσης ενάντια στην τυραννία της κομματοκρατίας. Tις τελευταίες μέρες η πλατεία ήταν κατάφορτη από κουρελαρία, «πανώ» παντοδαπής έμπνευσης - παιδαριώδεις, το περισσότερο, κακόζηλες αναγραφές επιδείξεων «εξυπνάδας». O εκπασοκισμένος (συνειδητά ή ανεπίγνωστα) Eλλαδίτης τα ξέρει όλα, αποφαίνεται για τα πάντα, έχει «λύσεις» για κάθε πρόβλημα. Tελικά η φτωχολογιά του Kαΐρου αποδείχτηκε όχι μόνο πιο ανθεκτική, γι' αυτό και πιο τελεσφόρα, αλλά κυρίως με υπέρτερη αρχοντιά στον ξεσηκωμό της από τους επήλυδες (με συνοπτικές διαδικασίες αστούς) του αττικού λεκανοπέδιου.

Kανένα κόμμα και καμιά κοινωνική ομάδα δεν αντιστάθηκε, τριάντα χρόνια τώρα, στον «κοινωνικό μετασχηματισμό» του Aνδρέα Παπανδρέου. Kαι στη μετασχηματισμένη ελλαδική κοινωνία «όλα επιτρέπονται», όλοι είμαστε ίσοι, όλοι τα δικαιούμαστε όλα. Aπό το 1981, μέτρα της φεουδαλικής δημοκρατίας, που για πρώτη (ναι) φορά εγκαθιδρύθηκε στη χώρα, είναι οι συμπεριφορές Tσοχατζόπουλου και Πάγκαλου.
Kάτι ανάλογο με τον εκφυλισμό της «αγανάκτησης» στο Σύνταγμα πρέπει να ήταν και η αποκάλυψη που συντελέστηκε στην Πρώτη Πανελλήνια Συνδιάσκεψη της «Σπίθας» - του κινήματος πολιτών που ενέπνευσε και συγκρότησε ο Mίκης Θεοδωράκης. Oι αυτόπτες μετέφεραν επίσης εικόνα θλιβερού μπάχαλου, αποκαρδιωτικής μωρολογίας, κοινοτοπιών, κομπορρημοσύνης.

Aλλά το σοκ της απαγοήτευσης πρέπει να ήταν για τους ανιδιοτελείς λυτρωτικό. Tους αφύπνισε στη συνειδητοποίηση της πραγματικότητας. Σίγουρα ο συναισθηματικός και μόνο πατριωτισμός δεν αρκεί για να χτίσει κάτι στέρεο και θετικό. Oι λύσεις κακοφορμισμένων κοινωνικών προβλημάτων χρειάζονται στιβαρή σοβαρότητα και έκτακτη ευφυΐα, μελέτη, εξειδικευμένη εμπειρία, κρυστάλλινη ανιδιοτέλεια. Σε «εθνοσωτήριες» πρωτοβουλίες σπεύδουν πλήθος οι καλοπροαίρετες μετριότητες, με πείσμονη βεβαιότητα για την αξία των απόψεών τους και την ειλικρίνεια της προσφοράς τους. Δεν υποψιάζονται τον φτηνιάρικο ναρκισσισμό ή την απωθημένη μεγαλομανία που μπορεί να συγκαλύπτει ο ενθουσιασμός τους. Aν δεν έχουν προλάβει να τους καπελώσουν βάναυσα οι συνειδητά αδίστακτοι σε ιδιοτέλεια και ψυχοπαθολογικά αρχομανείς.

Tριάντα ολόκληρα χρόνια, όταν ο δαιμονικής ευφυΐας «κοινωνικός μετασχηματισμός» που απεργάστηκε ο Aνδρέας Παπανδρέου ανασκολόπιζε το ήθος, την παιδεία, την ιστορική συνείδηση, τα αντανακλαστικά συμπεριφοράς των Eλλήνων, η N. Δ. θαύμαζε και ζήλευε. Δεν υπήρξε ποτέ, μα ποτέ, «έστω και ένας βουλευτής της N. Δ. που να ψέλλισε αντίρρηση για την κατάλυση κάθε αξιοκρατικής ιεραρχίας στη Δημόσια Διοίκηση, για την αυτονομημένη, αντικοινωνική παντοδυναμία του κομματικού συνδικαλισμού, για τη θεσμική υπονόμευση κάθε ακαδημαϊκής δεοντολογίας και τη συνακόλουθη διάλυση των πανεπιστιμίων. Tην ίδια ολέθρια μηδενιστική νοηματοδότηση του σχολειού και της αγωγής συνέχισε η N. Δ. και στην τριετία Mητσοτάκη και στην πενταετία του βραχέος Kαραμανλή, την ίδια διαστροφή της Iστορίας στη συνείδηση των παιδιών, την ίδια μεθοδική αγλωσσία, απόσβεση της κριτικής σκέψης, τον ίδιο διάστροφο, εγκληματικό λαϊκισμό προτεραιότητας των ευφραντικών παροχών.

Eίχε απόλυτο δίκιο τις προάλλες ο ληρώδης Πάγκαλος, να αναφέρεται αυτονόητα στο 1981 σαν σε γενέθλια της «δημοκρατίας» χρονολογία. O, τι καταλαβαίνουν σαν «δημοκρατία» και τα δύο κόμματα εξουσίας (έχοντας αποδείξει στην πράξη τις πεποιθήσεις τους) είναι το παπανδρεϊκό πρωθυπουργοκεντρικό βλασφούργημα της αναξιοκρατίας και της φαυλότητας, της μεθοδευμένης αγραμματοσύνης και εξηλιθίωσης των αφελών, της λαμογιάς και της συνδικαλιστικής ασυδοσίας που γεννάνε την εξοργιστική κοινωνική αδικία. Aντί να εκλιπαρεί τη N. Δ. ο θλιβερά ολίγιστος πρωθυπουργός να μην εγκαταλείψει «αγανακτισμένη» το Kοινοβούλιο για τα λεγόμενα του Πάγκαλου, θα μπορούσε απλώς να την προκαλέσει: Eξηγήστε μας, πώς καταλαβαίνετε εσείς τη δημοκρατία, σε τι διαφοροποιηθήκατε ποτέ από το δικό μας μοντέλο, γιατί δεν καυχηθήκατε ποτέ για διαφορές του καραμανλικού (του '74) από το παπανδρεϊκό (του '81) υποδείγματος;

H Eλλάδα θα ήταν σήμερα μια διαφορετική χώρα, όχι ο περίγελως του πλανήτη, αν η N. Δ. διέσωζε στοιχειώδη πολιτική ετερότητα, αν δεν είχε αφεθεί να εκπασοκιστεί τόσο ταπεινωτικά και χυδαία. Nα έχει η πολιτική της ετερότητα σαφή οριοθέσια, ψηλαφητά από τον κάθε πολίτη: Tο όνομα Aνδρέας Παπανδρέου να σημαίνει «κοινωνικό μετασχηματισμό» αναιρετικόν κάθε αξιοκρατίας και βυθισμό στην εξηλιθίωση της καταναλωτικής μονοτροπίας. Tο μονοτονικό και η κατάργηση των αρχαίων, η διάλυση των πανεπιστημίων και η ατίμωση της ελληνικότητας στο σχολειό, να σημαίνουν την αλλοτρίωση του πολίτη σε οπαδό, του συνδικαλιστή σε ανδρείκελο, υποχείριο οργανωμένων συμφερόντων.

Tο όχι στην Πλεκτάνη Aνάν, η ντροπή για την υποστολη της σημαίας στις βραχονησίδες, η απαίτηση για οριοθέτηση «Aποκλειστικής Oικονομικής Zώνης», να σημαίνουν το ελάχιστο της προσωπικής και συλλογικής αξιοπρέπειας που προϋποτίθεται για τη συμμετοχή σε εταιρισμούς κρατών και διεθνείς συμμαχίες.

Πολιτική ετερότητα με σαφή οριοθέσια: O εθνικισμός σήμανε το ιστορικό τέλος του Eλληνισμού, η ενεργοποίηση της διαφορότητας πολιτισμού των Eλλήνων δείχνει τη δυνατότητα ιστορικής επιβίωσης. Aλλά η N. Δ. διψάει εξουσία, έστω και με τίμημα τη χρεοκοπία ή και την αιματηρή καταστροφή. Δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική και την πατρίδα.

Το εθνικό εικονοστάσι και οι αχρείαστοι άγιοι

2011-07-04T22:23:00.000-07:00

Tου Παντελη Μπουκαλα, Η Καθημερινή, 2/7/2011

Από παλιά έχω τη μανία να μαζεύω -ακόμα κι από την άσφαλτο, τσαλαπατημένες- προκηρύξεις κομμάτων, συνδικάτων, οργανώσεων, συλλόγων ή και ατόμων, με την ανυπόστατη ελπίδα ότι θα μου δοθούν ο καιρός και η μέθοδος να αναζητήσω τα στερεότυπα του προκηρυκτικού πολιτικού λόγου. Με τη δική τους μανία όμως οι συγγραφείς και διακινητές προκηρύξεων να μην αναγράφουν ημερομηνία στο εκάστοτε κείμενό τους που επιχειρεί να διαφωτίσει τον λαό, δυσχεραίνουν, αν δεν καθιστούν αδύνατη, ακόμα και τη χρονολογική κατάταξή τους. Εσκεμμένη μού φαίνεται ώρες ώρες η παράλειψη αυτή, ένα τέχνασμα. Γιατί αν μπορούσες να βάλεις σε χρονική σειρά τις προκηρύξεις, θα διαπίστωνες πως είχες δίκιο να υποθέτεις ότι το κόπι-πέιστ άρχισε να λειτουργεί πριν εισαχθούν στην αγορά οι υπολογιστές με τις ευκολίες τους: Από τη μια Πρωτομαγιά την άλλη, από το ένα Πολυτεχνείο στο άλλο, από τη μια πανελλαδική απεργία στην επόμενη, ελάχιστα πράγματα διαφοροποιούνται, όχι μόνο στα συνθήματα, αλλά και στις σχοινοτενείς αναλύσεις ή εκθέσεις ιδεών που παρατίθενται πριν δοθούν, δίκην ηθικού διδάγματος, τα συνθήματα με μεγάλα γράμματα. Ο,τι συμβαίνει στον επίσημο πολιτικό ή πολιτικοφανή λόγο, της Βουλής και των διαγγελμάτων, όπου οι λογογράφοι έχουν προ πολλού παραιτηθεί από την υποχρέωση της δεύτερης σκέψης και της ανανέωσης, συμβαίνει και στον διαμαρτυρόμενο λόγο των προκηρύξεων: κόπωση και αυτοαναπαραγωγή. Κι ίσως γι' αυτό λείπουν οι ημερομηνίες. Αλλά άχρονα κείμενα δεν είναι καλά και σώνει διαχρονικής αξίας· το ίδιο πιθανό είναι να μείνουν εκτός Ιστορίας, ανείσπρακτα, πολιτικώς αμετάφραστα και αδρανή.

Ενα από τα βράδια λοιπόν της πλατείας Συντάγματος, την οποία πολλοί εμίσησαν, κυβερνώντες και αντιπολιτευόμενοι (ο καθένας τους για να μη χάσει το μικρό ή μεγάλο μονοπώλιό του, της «ευθύνης» ή της «αντίστασης»), απλώνω το χέρι και παίρνω μια προκήρυξη με τον μεγαλογράμματο τίτλο «Ντροπή Ελληνες». Μακρυγιάννης - στον οικείο του χώρο θα έλεγε κανείς. Στην πίσω σελίδα, κι ύστερα από μια κάποια «εξήγηση» για το κακό που μας βρήκε (οι μετανάστες, ο ευδαιμονισμός, οι ομοφυλόφιλοι, περιέργως μόνο οι Εβραίοι και οι μασόνοι λείπουν), οι υπογράφοντες Αγανακτισμένοι Ορθόδοξοι προτρέπουν τον δήμο, σαν ποίμνιο πια, να αφιερωθεί σε μετάνοιες και προσευχές, ειδάλλως τον περιμένει διπλή κόλαση, επί γης και μετά θάνατον. Πήγα να πιάσω κουβέντα με τον άνθρωπο που μοίραζε τις προκηρύξεις, «μάλλον δεν θα 'λεγε τέτοια πράματα ο Μακρυγιάννης», λέω, «μα τι λέτε, κύριε, έχετε διαβάσει τα «Οράματα και θάματα»;», ήρθαν τελικά και οι απαραίτητοι Εβραίοι και μασόνοι, φως φανάρι, η «ανταλλαγή απόψεων» δεν έβγαζε πουθενά. Ο καλός άνθρωπος, συνεχίζοντας ενστικτωδώς μια μακρά παράδοση, έχει κόψει τον Μακρυγιάννη στα δύο, έχει κρατήσει το ένα μισό, τον άγιο με τα «Οράματα και θάματα», κι έχει κρύψει στο συρτάρι, σαν ανεπιθύμητο, το άλλο μισό, τον στρατηγό δηλαδή με τα «Απομνημονεύματά» του, αλλά κι αυτόν «καθαρισμένο», απομακρυγιαννισμένο. Το ξαναλέω. Δεν πρωτοτυπεί. Ηδη ο Μακρυγιάννης στο μυαλό πολλών, και στη δημόσια χρήση του ονόματός του, είναι ένα σχήμα σχεδόν κενό, ένα φάντασμα, ένας άγιος. Κάτι έχουμε ακουστά, κάτι ψιλοδιαβάσαμε κάποτε, ε, αρκούν αυτά για να τον αναφέρουμε ως υπόδειγμα. Κορφολογούμε κι από τις σελίδες του (ή μάλλον από τις σελίδες άλλων που μιλούν γι' αυτόν μ' έναν προκάτ θαυμασμό που αδιαφορεί για την κειμενική πραγματικότητα) ό,τι μας εξυπηρετεί και πορευόμαστε.

Δεν συμβαίνει μόνο με τον Ρουμελιώτη στρατηγό αυτό. Και με τον Σολωμό τα ίδια και με τον Ρήγα, και με τους αρχαίους και, για να έρθουμε πιο κοντά στα χρόνια μας, με τον Παλαμά, τον Καβάφη, τον Σεφέρη... Ετσι, την ίδια ακριβώς στιγμή που τιμάμε τον Μακρυγιάννη σαν αποϊστορικοποιημένο άγιο, απαγορεύοντάς του στην ουσία να μας δείξει και να μας διδάξει οτιδήποτε, μέσα στο μυαλό μας κυκλοφορεί σαν άδειο σχήμα επίσης, σαν φάντασμα, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, σαν άγιος κι αυτός. Και δεν μπαίνουμε στη σκέψη (ίσως επειδή δεν μας έμαθαν στο σχολείο να μπαίνουμε σε τέτοιες αιρετικές, αν όχι αντεθνικές σκέψεις) ότι οι δύο συγκεκριμένοι «άγιοι» δεν χωρούν στο ίδιο εικονοστάσι, αφού όσο συναγωνιστές υπήρξαν, άλλο τόσο συγκρούστηκαν· δεν μπαίνουμε δηλαδή στη σκέψη ότι, αν θέλουμε να μάθουμε κάτι από την Ιστορία, είναι ότι το πρώτο που πρέπει να κάνουμε είναι να τους κατεβάσουμε από το εθνικό εικονοστάσι, από το ύψος της τεχνητής αγιοσύνης, και να τους τιμήσουμε σαν ανθρώπους, τρανούς, ήρωες, αλλά με όλα τα γνωρίσματα των ανθρώπων, καλά και κακά, και μάλιστα όσων βρίσκονται σε πόλεμο, απελευθερωτικό ή εμφύλιο. Ως αποτελεσματικά παραδείγματα άλλωστε μόνο οι άνθρωποι μπορούν να λειτουργήσουν, όχι οι άγιοι με την απρόσιτη αίγλη τους.

Λέει, ας πούμε, ο Μακρυγιάννης στα «Απομνημονεύματά» του: «Νόμους γυρεύει και σύστημα να πάγει η πατρίς ομπρός. Ο Κολοκοτρώνης όμως κι ο Μεταξάς κι οι άλλοι οι τοιούτοι καθημερινούς εφύλιους πολέμους θέλουν και φατρίες· αυτοί τους γέννησαν κι από αυτούς προχώρεσαν κι οι Αράπηδες». Κι αλλού: «Ο Κολοκοτρώνης και οι συντρόφοι του, οδηγημένοι από τον Καποδίστρια διά να μείνουν τα σύνορα περιγιορισμένα, ήθελαν να συκοφαντούνε τους Eλληνες ότ' είναι θερία κι ανάξιοι της λευτεριάς τους. Τότε διά να πετύχει αυτό ο Κυβερνήτης, είπε του Κολοκοτρώνη και συντροφίας να βγάλουν παντού ληστάς, κι όπου βρίσκουν περιηγητάς γύμνωμα, ό,τι μπορέσουνε». Δεν μοιάζουν με συναξάρι όλα αυτά. Αλλά εδώ είναι το λάθος, το αενάως κληροδοτούμενο λάθος: να πιστεύουμε (να δασκαλευόμαστε για να πιστεύουμε) ότι χρειαζόμαστε αγίους, τάχα γιατί, αλλιώς, τραυματίζεται η εθνική μας αυτοεκτίμηση, και να φτάνουμε έτσι να τους κατασκευάζουμε, κόβοντας την Ιστορία σε φέτες και διαλέγοντας.

Η Ιστορία ωστόσο θα μπορούσε να μας πει, διά στόματος αρμοδιοτάτου, του Γιάννη Βλαχογιάννη, ότι τα γραπτά των ανθρώπων δεν είναι ευαγγέλια εξ αποκαλύψεως συνταγμένα, ότι δηλαδή ο Μακρυγιάννης «δεν είναι μεν μάταιος, ούτε αλαζών και καυχηματίας, πάντως όμως μέγα φρονεί περί εαυτού, λίαν ενδιατρίβει περί τας ιδίας πράξεις και τους ιδίους λόγους, όσον δε νομίζει ότι αυτός και πράττων και λέγων ευρίσκεται εν δικαίω, τόσον επιδεικνύει τους άλλους σφαλλομένους, και λέγοντας και πράττοντας». Οσο για τον Κολοκοτρώνη και τα δικά του «Απομνημονεύματα», η Ιστορία θα έβρισκε και πάλι αρμοδιότατο στόμα, του Γεωργίου Τερτσέτη, για να μας πει: «Ποιος ζωγραφίζεται αναμάρτητος εις το βιβλίον; Ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης. Τα λάθη του, τας ελλείψεις του δεν θα μάθωμεν από το βιβλίον του». Που σημαίνει ότι διαβάζουμε για να μάθουμε, όχι για να λιβανίσουμε και να σταυροκοπηθούμε.

Και τους αρχαίους βέβαια σαν προ Χριστού και χριστιανισμού αγίους τούς αντιμετωπίζουμε, σαν σχήματα, σαν ονόματα δίχως μεδούλι, αδιαφορώντας για τις σφοδρές συγκρούσεις των ίδιων των παλαιών ιστοριογράφων για τον έναν ή τον άλλον μεγάλο. Αλλά γι' αυτά, την άλλη φορά.

Το ψυχικό απόθεμα του Ελληνα

2011-07-04T22:15:00.000-07:00

Πώς οδηγηθήκαμε ως λαός από τη φτώχεια και τη σιγουριά στον φόβο για το αύριο

Του Βασιλη Kαραποστολη*Η Καθημερινή, 2/7/2011

Οταν βλέπουμε τον σύγχρονο Ελληνα να αγανακτεί επειδή λιγόστεψε το εισόδημά του, δεν πρέπει να νομίσουμε ότι λυπάται τόσο πολύ για τις απολαύσεις που χάνει. Ο ηδονισμός σε τούτο τον τόπο ποτέ δεν ρίζωσε τόσο βαθιά. Δεν ήταν το φαγοπότι που ονειρεύονταν οι φτωχοί, ήταν η σιγουριά πως όσα είχαν αποκτήσει δεν θα τους τα άρπαζαν κάποιοι ξαφνικά. Πανάρχαιη η απειλή που απ’ τα χρόνια του Hσίοδου δεν έπαυε να πλανάται πάνω από τα κεφάλια των δουλευτών. Επιδρομείς, ληστές, φορομπήχτες, τοκογλύφοι. Με όλους αυτούς να αλωνίζουν επί αιώνες, πώς να κατασιγάσει η τρομάρα των αδυνάμων ώστε να μπορέσουν να ευχαριστηθούν το ψωμί, το κρασί και το σπίτι τους;

Αυτός ο φόβος συνόδεψε πολλούς και όταν, πολύ αργότερα, κατέβηκαν από τα χωριά στις πόλεις. Οι καιροί ήταν πια διαφορετικοί και οι πρώην ξυπόλητοι βρέθηκαν στους εμπορικούς δρόμους τους γεμάτους με τις βιτρίνες του ’70, του ’80, του ’90. Πίσω απ’ τις τζαμαρίες υπήρχαν πράγματα που τους γυάλιζαν, κι ανάμεσά τους το είδωλο του ίδιου τους του εαυτού, αλλαγμένο πολύ. Μπορούσαν να καυχηθούν γι’ αυτόν τον εαυτό, να φωνάξουν πως επιτέλους τα κατάφεραν να μην είναι νηστικοί, να χορτάσουν, και ακόμη να εκδικηθούν την παλιά τους πείνα με μία νέα σπατάλη.

Σε πόσες αυταπάτες είχαν κιόλας παραδοθεί! Γιατί γρήγορα φάνηκε πως κάτω από την ευχαρίστηση παρέμενε πάντα ο φόβος. Αυτός ο δαίμονας που ερχόταν παλιά και χτυπούσε την πόρτα του φτωχικού σπιτιού.

Σήμερα, ο ίδιος απαίσιος ήχος ακούγεται από το εσωτερικό των διαμερισμάτων που μετατράπηκαν σε φωλιές αγωνίας. Τηλεοράσεις, υπολογιστές, ραδιόφωνα και τηλέφωνα φέρνουν τα κακά μαντάτα με μια έξαψη που είναι ταυτόχρονα και σημάδι χαιρεκακίας. Κυρίες και κύριοι, μάθετέ το, ξαναγινόσαστε αυτό που ήσασταν κάποτε: άνθρωποι αναγκασμένοι να μετράτε και την τελευταία δεκάρα σας. Με μια διαφορά όμως (που δεν τη λένε).

Οτι πιο παλιά μπορούσε ένας στριμωγμένος να ξεπερνάει πότε πότε τη φτώχεια και να γλεντάει τις σκοτούρες του. Ενώ σήμερα του λείπει το κουράγιο. Αντίθετα με τους γονείς και τους παππούδες του τρέμει στη σκέψη πως αν του κοπεί ο μισθός του, θα του κοπεί και η θέληση να φτιάξει τη ζωή του. Αυτή η θέληση που αντλείται απ’ ό, τι είμαστε και όχι απ’ ό, τι έχουμε. Πρέπει, λοιπόν, να οικτίρουμε τον εαυτό μας, εάν φθάσουμε να πιστέψουμε ότι όπως μας έκλεψαν τα «έξω» έτσι μας έκλεψαν και το «μέσα» μας.

Αλήθεια, όμως, υπάρχει κάτι γόνιμο εκεί μέσα, στα ψυχικά μας υποστρώματα; Ή μήπως εξατμίστηκε; Η εμπειρία λέει πως υπάρχει. Είναι ένα κάποιο απόθεμα ζωτικότητας. Πράγματι, σπάνια θα βρείτε Ελληνα ικανοποιημένο με την απραξία του, ακόμη κι αν αυτή του προσφέρει κάποια βολή. Η πλειονότητα νιώθει τη φαγούρα της δράσης, θέλει να ενεργήσει, να επιφέρει αλλαγές και το θέλει τόσο πολύ ώστε στο τέλος συχνά ξεχνάει το έργο που άρχισε και ξοδεύεται σε πληθωρικές και ακατάστατες κινήσεις.

Γιατί αυτό που ενδιαφέρει πιο πολύ είναι να αποδείξει κανείς ότι «μπορεί», ότι το να μένει με δεμένα τα χέρια είναι γι’ αυτόν αρρώστια ή ξεπεσμός.

Καταλαβαίνουμε ότι έτσι η ζωτικότητα του λαού διατρέχει τον κίνδυνο να χαραμιστεί. Κι αυτό συμβαίνει. Δεν φτιάχνονται έργα στη χώρα μας, φτιάχνονται απλώς υποψήφιοι για εκτέλεση έργων. Εστω κι έτσι, όμως, η προσφορά ενέργειας από τα κάτω υπάρχει. Και είναι κρίμα, είναι έγκλημα -το μεγαλύτερο ίσως απ’ όλα τα πολιτικά εγκλήματα- που οι κυβερνώντες, χρόνια τώρα, στέκονται αδέξιοι και αναβλητικοί μπροστά σ’ αυτή τη σφύζουσα διαθεσιμότητα χεριών και μυαλών.
Ακούγονται φωνές που τρυπάνε τ’ αυτιά μας. Είναι νέοι αγρότες που ζητάνε απελπισμένα κατευθυντήριες οδηγίες για να αναδιαρθρώσουν τις καλλιέργειές τους. Είναι άλλοι νέοι που έχουν την όρεξη να οργανώσουν μια επιχείρηση και βρίσκονται αντιμέτωποι με χαοτικούς «κωδικούς» και «προγράμματα». Είναι όλοι αυτοί που ανυπομονούν να αναλάβουν πρωτοβουλίες την ίδια στιγμή που η ηγεσία εξετάζει κι επανεξετάζει ποια κίνητρα να δώσει ώστε να εμφανιστούν οι δραστήριοι και οι καινοτόμοι. Μα δεν τους βλέπει πως είναι κιόλας στο πόδι; Δεν βλέπει πως παρουσιάστηκαν οι ανασκουμπωμένοι και περιμένουν; Φαίνεται πως όχι. Φαίνεται πως για τη συνομοταξία των καθιστών οι όρθιοι αντιπροσωπεύουν κάτι ανεξέλεγκτο, υπερβολικά απρόβλεπτο. Μεγάλος μπελάς να οργανωθεί η ζωτικότητα.

Απ’ την άλλη, όμως, η ανάγκη πιέζει, οι προθεσμίες λήγουν. Το τι κάνουν σ’ αυτές τις περιπτώσεις οι άνθρωποι εξαρτάται από το τι αντάλλαγμα είναι έτοιμοι να δώσουν προκειμένου να ζήσουν. Θα επικρατήσει άραγε η υπεκφυγή ή η πράξη; Πάντως εκείνος ο σοφός Βοιωτός δεν απέκλειε το ενδεχόμενο να δυστυχήσει ένας.

* Ο κ. Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Γιατί υποχωρεί η αριστερά;

2011-06-26T07:02:00.000-07:00

ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ
Επτά, Κυριακή 26 Ιουνίου 2011

ΓΙΑΤΙ ΣΤΗ ΔΥΣΗ η αριστερά σε όλες τις μορφές της υποχωρεί και παρακμάζει; Στο ερώτημα αυτό προσπαθεί να απαντήσει ο ιταλός γλωσσολόγος Ραφαέλε Σιμόνε με το βιβλίο του «Το μειλίχιο τέρας.

ELENA RAPA, «ΑΝΟΙΧΤΑ ΚΕΦΑΛΙΑ» (2010)

Γιατί η Δύση δεν πηγαίνει προς τα αριστερά», που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας από τις εκδόσεις «Πόλις» (μετάφραση: Μιχάλης Μητσός). Σε ένα άρθρο του, που δημοσιεύτηκε στη γαλλική περιοδική επιθεώρηση «Le Debat», ο Σιμόνε συνόψιζε τις θέσεις και τα επιχειρήματα που αναπτύσσει στο βιβλίο του. Από το άρθρο αυτό παρουσιάζουμε στη συνέχεια ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα.

Το εκλογικό σώμα της αριστεράς αποδυναμώθηκε όχι μόνο εξαιτίας των σοβαρών ανεπαρκειών των ηγετικών ομάδων αλλά γενικά επειδή τα «ιδεώδη» της αριστεράς, αυτά που τη διαφοροποιούν πιο καθαρά από τη δεξιά, δεν εναρμονίζονται πλέον με το πνεύμα της εποχής. Πράγματι, σε μια εποχή σπατάλης, καταναλωτισμού και ακραίου οικονομικού φιλελευθερισμού, αυτά τα ιδεώδη εμφανίζονται σαν να έχουν περιοριστικό, τιμωρητικό και μίζερο χαρακτήρα. Αυτό ισχύει εξίσου για τους κυριότερους στόχους της αριστεράς: την ισότητα (η οποία περιορίζει την επέκταση των ατομικών προνομίων), τη νομιμότητα (αυτή περιορίζει την ικανοποίηση των επιθυμιών), τη δικαιοσύνη (αυτή επιβάλλει κανόνες), τη φορολογική δικαιοσύνη (αυτή περιορίζει την ιδιοκτησία και διαταράσσει την κατανάλωση), τη μέριμνα για τις κατώτερες τάξεις (αυτή εμποδίζει τη φιλοδοξία να ανήκουν στις ανώτερες τάξεις), την πάλη εναντίον του εθνικισμού (αυτή περιορίζει την ιδιαιτερότητα των πατρίδων), την αυστηρότητα... Εξάλλου, αν προχωρήσει κανείς στην εξέταση των δομών στις οποίες στηρίζονται τα ιδεώδη της αριστεράς, βλέπει ότι η επιδίωξη αυτών των στόχων προϋποθέτει την αποδοχή βαθύτερων μηχανισμών, οι οποίοι -και αυτοί- δεν εναρμονίζονται με τις μέριμνες της νεωτερικότητας.

Προϋποθέτει δηλαδή την αυτοθυσία, την αυταπάρνηση, τη μεταβίβαση της ιδιοκτησίας στους άλλους. Αυτά τα ιδεώδη όμως (και οι μηχανισμοί πάνω στους οποίους στηρίζονται) έχουν εκτεθεί εδώ και τουλάχιστον είκοσι χρόνια στη θύελλα της νεωτερικότητας, με τους πελώριους νεωτερισμούς που αυτή εισάγει. Σε καμιά χώρα η αριστερά δεν μπόρεσε να προβλέψει, και ακόμα λιγότερο να ελέγξει, τη γέννηση αυτού του σύγχρονου «δεσποτισμού» πολιτισμικού τύπου, ο οποίος εδώ και μια εικοσαετία μας τυλίγει ήδη στον ιστό του.
Διευθυνόμενος από τις πολυεθνικές και από τα παγκόσμια κέντρα της οικονομικής εξουσίας, αυτός ο δεσποτισμός βασίζεται στην κατανάλωση, την πανταχού παρουσία των μέσων μαζικής επικοινωνίας και τη διασκέδαση. Θέλησα να περιγράψω αυτό το φαινόμενο με τη βοήθεια ενός κλασικού της συντηρητικής σκέψης, ο οποίος έδωσε μιαν εντυπωσιακή πρόβλεψη που μου φαίνεται σχεδόν προφητική. Αναφέρομαι στον Αλεξίς ντε Τοκβίλ, ο οποίος στο βιβλίο του «Η δημοκρατία στην Αμερική» περιγράφει με λεπτομέρειες έναν πιθανό «δεσποτισμό του μέλλοντος». Σε ένα όλο και πιο συγκεντρωτικό κράτος, ο «ηγεμόνας», έχοντας συγκεντρώσει όλες τις εξουσίες, θα κατέληγε να αναμειγνύεται σε κάθε έκφανση της ιδιωτικής ζωής των πολιτών. Το καθεστώς που περιέγραφε προφητικά ο Τοκβίλ έχει υλοποιηθεί πλήρως στις μέρες μας, με μια μικρή διαφορά: τη θέση του ηγεμόνα δεν την κατέχει ο βασιλιάς αλλά αυτό που εγώ αποκαλώ «το μειλίχιο τέρας», δηλαδή το πλανητικό πολιτισμικό παράδειγμα που επεξεργάστηκε η «νέα δεξιά». (...) Στο σημερινό κόσμο πελώριες μάζες, που χάνουν την αυτονομία τους, προσανατολίζονται προς την κατανάλωση μάλλον παρά προς τη λιτότητα, προς τη διασκέδαση μάλλον παρά προς το στοχασμό, προς την υποταγή μάλλον παρά προς την ελευθερία.
Ενα από τα χαρακτηριστικά του κόσμου του «μειλίχιου τέρατος» είναι η αναγκαιότητα να εξασφαλίζει στο μεγαλύτερο αριθμό προσώπων ευχάριστες εμπειρίες, που παρέχουν ζωτικότητα, που ευνοούν την ευζωία, αλλά κυρίως που ενισχύουν την κατανάλωση. Δεδομένου ότι τα ισχυρά πολιτισμικά παραδείγματα δεν αφήνουν ανέγγιχτο και τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, ακόμα και τα πάθη προσβλήθηκαν και αναμορφώθηκαν από το «μειλίχιο τέρας». Σε αντίθεση με την αλληλεγγύη (ιδεώδες και στόχος της αριστεράς σε όλες τις εποχές) και με τη συμπόνια, το «μειλίχιο τέρας» ευνόησε τη γέννηση μιας μορφής χαρωπού εγωισμού. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος επικράτησε η φιλοδοξία να αναχαιτιστούν ή να νικηθούν με ένα μόνο χτύπημα η ασχήμια, το γήρας και η αρρώστια. Από εδώ πηγάζει και η κοπιώδης και ακραία αναζήτηση της φυσικής ευεξίας και της διαιώνισης της νεότητας. Μια επίπτωση αυτής της παθιασμένης επικέντρωσης στο σώμα είναι και η παραμέληση (αν όχι και η περιφρόνηση) των αδύναμων και των γέρων.
Η παρατεινόμενη κυριαρχία ενός πολιτισμικού προτύπου συνεπάγεται βαθιές αλλαγές στη γνωστική σφαίρα. Σε αυτό το πλαίσιο το «μειλίχιο τέρας» δρα σε βάθος, αποδυναμώνοντας έναν θεμελιώδη γνωστικό πόρο της κουλτούρας μας: την ικανότητα να διακρίνουμε την πραγματικότητα από τη μυθοπλασία. Το φαινόμενο είχε ήδη επισημανθεί στη δεκαετία του 1960 από τον Γκι Ντεμπόρ, με μιαν ανάλυση που άφησε εποχή. Η κεντρική ιδέα του Ντεμπόρ ήταν ότι η παντοκρατορία των εικόνων αλλοιώνει τη σχέση του αληθινού με το ψεύτικο και μετατρέπει το κάθε τι σε θέαμα, σε κάτι που φτιάχνεται για να το δούμε. Ανάμεσα σε «κάτι που είδαμε» και σε «κάτι που ζήσαμε» δεν υπάρχει διαφορά. Ενας κόσμος που χαρακτηρίζεται από παρόμοια γνωρίσματα θα είναι αναπόφευκτα ένας κόσμος της δεξιάς. Ηδη, εξάλλου, ένα μέρος της αριστεράς (ξεκινώντας από τους ηγέτες της) αποπνέει ένα άρωμα «νέας δεξιάς», όπως το βλέπουμε σε ορισμένες τοποθετήσεις και συμπεριφορές: τη συνθηκολόγηση απέναντι στον καπιταλισμό και τον καταναλωτισμό, την αποδοχή των πιο χοντροκομμένων μορφών της μαζικής κουλτούρας, το λαϊκισμό, την εγκατάλειψη κάθε αυστηρότητας. (...)

Οι αιτίες της παρακμής της πολιτικής

2011-06-05T09:40:00.000-07:00

ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ
Επτά, Κυριακή 5 Ιουνίου 2011

Ο ΑΚΟΛΟΥΘΟΣ θεωρητικο-πολιτικός διάλογος μεταξύ της Ουρμπινάτι και της Μουφ δημοσιεύτηκε στο ιταλικό περιοδικό «Il Mulino».

* Αγαπητή Σαντάλ,
στα πρόσφατα γραπτά σου έχεις εκφράσει την ανησυχία σου για την παρακμή της πολιτικής στις δημοκρατικές κοινωνίες. Εχεις εύστοχα φωτίσει το πώς η μεταμοντέρνα κατάσταση, και εξαιτίας της παγκόσμιας επέκτασης του φιλελεύθερου οικονομικού και θεσμικού μοντέλου, χαρακτηρίζεται από τη διάβρωση της αγωνιστικότητας, χωρίς την οποία δεν υπάρχει πολιτική. Είναι πράγματι αναμφισβήτητο ότι η υποβάθμιση των συγκρούσεων σε έριδες μεταξύ οικονομικών συμφερόντων και σε δικαστικές διαφορές μεταξύ δικαιωμάτων παρήγαγε αξιοσημείωτους ιδεολογικούς και θεσμικούς μετασχηματισμούς. Αρκεί να σκεφτούμε την αύξηση της ισχύος μη πολιτικών θεσμών, όπως οι τράπεζες και τα δικαστήρια (η ευρωπαϊκή περίπτωση είναι από αυτήν την άποψη εμβληματική, επειδή οι πρώτοι και ακόμα και σήμερα οι πιο καθοριστικοί θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι εκείνοι που εκφράζουν καλύτερα τη φιλελεύθερη ηγεμονία: η αγορά με το ενιαίο νόμισμα και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων). Εσύ υπέδειξες την επίπτωση που αυτός ο φιλελεύθερος μετασχηματισμός είχε στη δημοκρατική πολιτική, πάνω απ' όλα επειδή εκτόπισε ή προσπάθησε να εκτοπίσει την ανταγωνιστική διάσταση από τις κοινωνικές σχέσεις. Αλλά, όπως εσύ λες, μια δημοκρατική θεωρία, που θέλει να φανεί ικανή να ανταποκριθεί στις σύγχρονες παγκόσμιες και τοπικές προκλήσεις, θα έπρεπε να είναι σε θέση να αναγνωρίζει ρεαλιστικά τη σύγκρουση, δηλαδή να αποδέχεται «τον αμφίσημο χαρακτήρα της ανθρώπινης κοινωνικότητας και το γεγονός ότι η αμοιβαιότητα και η εχθρότητα δεν μπορούν να διαχωριστούν» («Επί του πολιτικού»).

Η κύρια διαφορά σου είναι γι' αυτόν τον λόγο περισσότερο με τη δημοκρατική θεωρία παρά με τον φιλελευθερισμό, επειδή από τη δημοκρατία -που είναι ένα πολιτικό καθεστώς- πρέπει να μπορούμε να ζητάμε την αμφισβήτηση οικουμενιστικών και ανθρωπιστικών αντιλήψεων. Αντίθετα, η δημοκρατική πολιτική θεωρία, κυρίως εξαιτίας της επικρατέστερης σήμερα επιρροής των ιδεών του Γιούργκεν Χάμπερμας, καλλιέργησε την αυταπάτη ότι μπορούμε να ταυτίσουμε την πολιτική με τη δημιουργία μιας δημόσιας σφαίρας, στην οποία οι μαχητικές ή συγκινησιακές προσχωρήσεις οφείλουν να παραχωρήσουν τη θέση τους σε μιαν ορθολογική συμφωνία γνωμών και αξιών.

Η διαβουλευτική θεωρία της δημοκρατίας είναι η έκβαση ενός ορθολογιστικού σχεδίου, που επιδιώκει να εξαλείψει τον πολιτικό ανταγωνισμό, με την πεποίθηση ότι αυτός δεν βοηθάει στη δημιουργία του κοινωνικού τσιμέντου που χρειάζονται τα δημοκρατικά συντάγματα, για να είναι κάτι περισσότερο από απλές διακηρύξεις προθέσεων. Ενάντια σε αυτή τη συμφιλιωτική και συναινετική θεώρηση, εσύ προτείνεις τη δημιουργία μιας έντονα «αγωνιστικής» δημόσιας σφαίρας διαμάχης, στην οποία να μπορούν να αναμετρηθούν διαφορετικά πολιτικά σχέδια που αποβλέπουν στην ηγεμονία.

Συμμερίζομαι τις ανησυχίες σου για την κρίση της δημοκρατικής πολιτικής. Είμαι πεπεισμένη όπως εσύ ότι τόσο η θεωρία της διαβουλευτικής δημοκρατίας όσο και οι διάφορες εκδοχές κοσμοπολιτικής σκέψης όχι μόνον δεν προσφέρουν ικανοποιητικές λύσεις, αλλά είναι και μέρος του προβλήματος. Η ακραία έκβαση των οπαδών της διαβούλευσης είναι να θεωρούν ότι χρειάζεται να αποπολιτικοποιήσουμε τη δημοκρατία, για να αναπτύξουμε μια μη προκατειλημμένη και μη μεροληπτική διαβούλευση. Ενώ συμμερίζομαι τις κριτικές σου σε αυτές τις μεθοδεύσεις, που είναι αντιδημοκρατικές, δεν είμαι πεπεισμένη ότι η θεωρία του Καρλ Σμιτ μπορεί να μας βοηθήσει σε αυτό. Κατά τη δική σου γνώμη, ο Καρλ Σμιτ φαίνεται ότι είναι σε θέση να μας δώσει εκείνη τη ρεαλιστική αντίληψη του πολιτικού -νοούμενου ως υπαρξιακή αντιπαράθεση μεταξύ φίλου και εχθρού- που είναι ικανή να αμφισβητήσει κάθε κοσμοπολιτική αυταπάτη και κάθε σύγχυση ηθικής και πολιτικής. Ωστόσο, δεν είναι καθόλου σαφές το πώς αυτή η αντίληψη μπορεί να ξαναδώσει οξυγόνο στην πολιτική, δεδομένου ότι δεν μπορεί να προτείνει άλλη μορφή πολιτικής που να μην είναι πάλη για την εξουσία, χωρίς άλλο κριτήριο αξιολόγησης εκτός από την ίδια τη νίκη (...).

* Αγαπητή Νάντια,
ο Καρλ Σμιτ υπήρξε σημαντικός για μένα, επειδή με βοήθησε να εστιάσω στα αδύναμα σημεία της φιλελευθερο-δημοκρατικής σκέψης, αλλά δεν τον ακολούθησα ποτέ ώς το σημείο να αρνηθώ τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Αντίθετα, η συχνή επαφή μου με το έργο του με έκανε να συνειδητοποιήσω ιδιαίτερα τη σημασία του φιλελεύθερου πλουραλισμού. Η στρατηγική μου ήταν να χρησιμοποιήσω την κριτική του στον φιλελευθερισμό, για να φανταστώ το πώς θα μπορούσαν να διορθωθούν τα ελαττώματα που αυτός αποκάλυψε.

Συμφωνώ πλήρως μαζί σου: η τωρινή κρίση της δημοκρατικής πολιτικής είναι μια κρίση αντιπροσωπευτικότητας. Μπορεί όμως να διαφωνούμε σε σχέση με τις αιτίες της. Κατά τη δική μου άποψη, με τη μετατόπιση των σοσιαλιστικών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων προς το κέντρο και με την πεποίθησή τους ότι δεν υπάρχει εναλλακτική μορφή παγκοσμιοποίησης, οι διαφορές μεταξύ των κομμάτων της κεντροδεξιάς και της κεντροαριστεράς έχουν γίνει τόσο ασήμαντες, ώστε το δημοκρατικό σύστημα δεν είναι σε θέση να προσφέρει μιαν επιλογή ανάμεσα σε αληθινά εναλλακτικές λύσεις.

Αν προσθέσουμε το γεγονός ότι τα κόμματα της κεντροαριστεράς ενδιαφέρονται σήμερα μόνο να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα των μεσαίων τάξεων και ότι έχουν εγκαταλείψει τα λαϊκά στρώματα, των οποίων οι διεκδικήσεις θεωρούνται «αρχαϊκές» και «οπισθοδρομικές», δεν πρέπει να μας προξενεί έκπληξη το ότι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία βρίσκεται σε βαθιά κρίση. Οι πολίτες ή χάνουν το ενδιαφέρον τους για τις εκλογές ή ελκύονται όλο και περισσότερο από λαϊκιστές δημαγωγούς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι είναι οι μοναδικοί που μπορούν να προσφέρουν μιαν εναλλακτική λύση και να δώσουν στον «λαό» τη φωνή που του έχουν αφαιρέσει τα παραδοσιακά κόμματα.
Γι' αυτό το λόγο, νομίζω ότι αυτή η κρίση θα έπρεπε να κατανοηθεί στο πλαίσιο μιας άμβλυνσης των διαφορών ανάμεσα σε δεξιά και αριστερά και μιας «κεντρώας συναίνεσης», που κυριαρχεί σήμερα στις περισσότερες ευρωπαϊκές κοινωνίες. Ενώ αυτή η κατάσταση εγκωμιάζεται από τους θεωρητικούς της «δεύτερης νεωτερικότητας», όπως ο Ούλριχ Μπεκ και ο Αντονι Γκίντενς, οι οποίοι τη βλέπουν σαν μια πρόοδο και υποστηρίζουν ότι η υπέρβαση του ανταγωνιστικού μοντέλου σημαίνει ότι η δημοκρατία έγινε πιο ώριμη, εγώ είμαι πεπεισμένη ότι αντιπροσωπεύει ένα σοβαρό κίνδυνο για τη δημοκρατία. Μακράν του να είναι εναντίον της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, πολλοί από τους στοχασμούς μου αποβλέπουν στο να φανταστώ πώς αυτή θα μπορούσε να αποκτήσει μια νέα ενεργητικότητα. Παραμένω κατηγορηματική για το γεγονός ότι αυτό απαιτεί την εγκατάλειψη των αυταπατών για τη συναίνεση και την αναγνώριση της ύπαρξης του ανταγωνισμού· ανταγωνισμού που είναι καθήκον της διάκρισης ανάμεσα σε δεξιά και αριστερά να τον εκφράζει με μιαν αγωνιστική πολιτική μορφή.

η απάντησή σου οδηγεί τον διάλογό μας σε δύο θεμελιώδη ζητήματα: τη φύση της πολιτικής σύγκρουσης και τον χαρακτήρα της δημοκρατικής πολιτικής. Από τη στιγμή που θα αποδεχθούμε ότι η σύγκρουση είναι σύμφυτη με την πολιτική και κυρίως με τη δημοκρατική πολιτική, το ζητούμενο είναι να αποσαφηνίσουμε δύο σημεία: πρώτα απ' όλα ποιος τύπος σύγκρουσης και δεύτερον, για ποια θεμελιώδη θέματα. Ο Μακιαβέλι -σε αυτή την περίπτωση καλός αναγνώστης του Κικέρωνα- πρότεινε μια κομβική διαφορά ανάμεσα σε συγκρούσεις που οδηγούν στον αλληλοσπαραγμό του πολιτικού σώματος και συγκρούσεις που αντίθετα το διατηρούν στη ζωή, επομένως τη διαφορά ανάμεσα σε ολικούς εχθρούς και πολιτικούς εχθρούς.

Αυτό μας οδηγεί στη διάκριση μεταξύ δεξιάς και αριστεράς, δηλαδή στα θεμελιώδη θέματα της σύγκρουσης. Εσύ προτείνεις μια κοινωνιολογική ερμηνεία των λόγων της τωρινής πολιτικής κρίσης ως παρακμής της αγωνιστικής διάκρισης και σύγκλισης προς το κέντρο. Εμένα θα με ενδιέφερε να μεταφέρεις τον λόγο σου στο θεωρητικό επίπεδο και να αποσαφηνίσεις πάνω σε ποια θέματα δομείται η διάκριση μεταξύ δεξιάς και αριστεράς. Ο Νορμπέρτο Μπόμπιο έθεσε με σαφή τρόπο αυτό το πρόβλημα, δείχνοντας ότι ακόμα και αν έχουν ηττηθεί οι ακραίες και ριζοσπαστικές τάσεις και ακόμα και όταν υπάρχει μια φαινομενική ομοιομορφία των θέσεων, δεξιά και αριστερά παραμένουν οι ονομασίες «αντιτιθέμενων προγραμμάτων σε σχέση με πολλά προβλήματα», στα οποία η πολιτική καλείται να δώσει απαντήσεις, όπως διαβάζουμε στο βιβλίο του «Δεξιά και αριστερά».

Μια αντίληψη της πολιτικής ως μετριοπαθούς αξιολόγησης από μέρους αρμόδιων και αμερόληπτων κριτών δεν είναι λιγότερο ιδεολογική από τις παραδοσιακές μαχητικές θεωρήσεις. Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για την ιδέα ενός «τρίτου δρόμου», στην οποία εσύ ορθά ασκείς κριτική. Ο Μπόμπιο έλεγε ότι αυτή η ιδέα δεν αντιστοιχεί σε έναν «τρίτο», ο οποίος καταργεί τη διαίρεση μεταξύ δεξιάς και αριστεράς, αλλά ενδεχομένως είναι ένας επαναπροσδιορισμός της αριστεράς με τον πραγματιστικό σκοπό να προσελκύσει στον ρεφορμισμό τους μετριοπαθείς της αντίπαλης πλευράς. Τέλος, ούτε και η γέννηση του οικολογικού κινήματος ή των Πράσινων κατόρθωσε να διαλύσει τη διχοτομική τάξη της δημοκρατικής πολιτικής, για τον απλό λόγο ότι δεξιά και αριστερά δεν αναφέρονται σε ειδικά θέματα αλλά σε αξίες, σε σχέση με τις οποίες εμείς επιλέγουμε ορισμένα θέματα ως κεντρικά. Με δύο λόγια, η πολιτική είναι διχοτομική.

Σε μια συνταγματική δημοκρατία, γύρω από ποιο θέμα στρέφεται αυτή η διχοτόμηση;
Σύμφωνα με τον Μπόμπιο, στρέφεται γύρω από την ισότητα και όχι γύρω από την ελευθερία. Εφόσον δεξά και αριστερά αποδέχονται τους κανόνες του παιχνιδιού (εφόσον δηλαδή υπάρχει δημοκρατική πολιτική αντιπαράθεση), η επέκταση και η ένταση της ελευθερίας μετριούνται σε σχέση με την ερμηνεία της ισότητας, της θεμελιώδους αρχής του δημοκρατικού πολιτικού καθεστώτος. Και ενώ η δεξά τείνει να είναι εναντίον της ισότητας και να προτείνει ή να εφαρμόζει πολιτικές, οι οποίες στην πραγματικότητα καθιστούν τους πολίτες λιγότερο ίσους ή κλείνουν την πόρτα σε νέους δυνητικούς πολίτες, η αριστερά έχει την ισότητα ως πολικό της αστέρα και προσπαθεί να προωθεί πολιτικές που μειώνουν τις ανισότητες και ενσωματώνουν αντί να αποκλείουν.

Εσύ λες ότι στις δημοκρατίες μας η διχοτομική πολιτική έχει διαβρωθεί εξαιτίας της σύγκλισης προς το κέντρο. Νομίζω ότι δεν είναι ακριβώς έτσι. Στη σημερινή Ιταλία, η ιδεολογία της δεξιάς μιλάει για ίσους αλλά στο εσωτερικό μιας ιεραρχικής τάξης, που έχει στην πρώτη θέση την εθνικότητα, τα μέλη του έθνους πριν από τις ανθρώπινες υπάρξεις, και έπειτα τους «άνδρες» πριν από τις «γυναίκες», τους «ετεροφυλόφιλους» πριν από τους «ομοφυλόφιλους», τους «φυσιολογικούς» πριν από τους «άχρηστους»· τέλος, «εμάς τους Ιταλούς» πριν και εναντίον των «άλλων», των μεταναστών ή των μη Ιταλών. Σε αυτό το μέτωπο μετριέται σήμερα η διαφορά μεταξύ δεξιάς και αριστεράς (...)

Χρειαζόμαστε μια κουλτούρα συνείδησης

2011-06-05T08:44:00.000-07:00

Ο Γερμανός φιλόσοφος Τόμας Μέτσινγκερ εξηγεί στην «Κ» πώς συνδυάζει τη φιλοσοφική σκέψη με τις νευροεπιστήμες
Συνέντευξη στη Νελλη Αμπραβανελ
Η Καθημερινή, Kυριακή, 5 Iουνίου 2011
Για τον Τόμας Μέτσινγκερ, ο συνειδητός εαυτός δεν είναι αντικείμενο, αλλά μια «διαδικασία» την οποία δεν είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε έτσι απλά. Ο «φαινομενικός εαυτός», όπως τον ονομάζει ο Μέτσινγκερ, δημιουργείται από τον συνειδητό νου-εγκέφαλο ώστε να κατανοήσουμε τον κόσμο γύρω μας με έναν εξαιρετικά επιλεκτικό τρόπο.
Για τον κοινό, μη ακαδημαϊκό νου, η διάλεξη του Γερμανού φιλοσόφου και καθηγητή Τόμας Μέτσινγκερ στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών την περασμένη Παρασκευή απαιτούσε αρκετή προετοιμασία. Είδαμε διαλέξεις του στο youtube, μελετήσαμε τα σχόλια που τις συνοδεύουν, διαβάσαμε τις κριτικές των βιβλίων του, θετικές και αρνητικές. Προσπαθήσαμε να μελετήσουμε ακόμα και τη συνεισφορά του στη διεπιστημονική πλατφόρμα edge. org... Ολα αυτά βοήθησαν, αλλά πιο πολύ βοήθησε ο ίδιος ο Μέτσινγκερ, ο οποίος μπορεί να προσαρμόζεται στο κοινό που τον παρακολουθεί με περίσσιο ταλέντο. Καλεσμένος του Συνδέσμου Υποτρόφων του Ιδρύματος Ωνάση, την Παρασκευή, απευθυνόταν σε ένα ακαδημαϊκό κοινό. Το Σάββατο, όμως, μίλησε στην «Κ» με πιο «χαλαρούς» όρους, εστιάζοντας στη σημασία της διεπιστημονικής μελέτης και στον τρόπο με τον οποίο η θεωρία του για τη συνείδηση μπορεί να επηρεάσει την καθημερινότητά μας.

Στη Γερμανία
– Πού τοποθετείται ιστορικά η διεπιστημονική προσέγγιση στη φιλοσοφία;
– Είναι δείγμα του 20ού αιώνα. Ο Μέρλο-Πόντι π. χ., ήταν ιατρός και φιλόσοφος και γνώριζε ψυχιατρική. Δεν ξέρω για την Ελλάδα, αλλά στη Γερμανία, η περισσότερη φιλοσοφία (σε αντίθεση με την Αμερική) αποτελεί βασικά ιστορία της φιλοσοφίας. Πριν από 20 ή 30 χρόνια, το 70% των ανθρώπων μελετούσε Πλάτωνα και Αριστοτέλη και Καντ, Καντ και πάλι Καντ. Δεν ήξεραν τίποτα για τη σύγχρονη ανάπτυξη. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήμαστε τελείως αποκομμένοι. Οι Εβραίοι διανοούμενοι είχαν μεταναστεύσει στην Αμερική ή εξοντωθεί και νομίζω η Γερμανία υποφέρει ακόμη από αυτήν την καταστροφή. Επρεπε να χτίσουμε μια νέα πνευματική παράδοση.
– Πού εντάσσεται η δική σας προσέγγιση σε όλο αυτό;
– Εγινα αναλυτικός φιλόσοφος, επηρεασμένος από την αγγλοσαξονική παράδοση. Στη Γερμανία, για τους πιο παλιούς, η αναλυτική φιλοσοφία από μόνη της ήταν μεγάλη επανάσταση. Το επόμενο βήμα ήταν η διεπιστημονική μελέτη. Εγώ κάνω φιλοσοφία των νευροεπιστημών, αναγνωρίζοντας ότι χρειάζεται η ανάπτυξη μιας ηθικής, κάτι που αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία. Αλλοι κάνουν φιλοσοφία της τέχνης ή της βιολογίας και όλο αυτό έχει αρχίσει να αναπτύσσεται με μεγάλους ρυθμούς.
– Η μελέτη της εξωσωματικής εμπειρίας (out-of-body experience) κατέχει εξέχουσα θέση στην ανάπτυξη της θεωρίας σας. Πώς προέκυψε αυτό;
– Είχα ο ίδιος μια τέτοια εμπειρία όταν ήμουν 22 χρόνων, μέσω του διαλογισμού, την οποία περιγράφω στην επιστημονική μονογραφία μου Being No One. Μπορούμε να μάθουμε πολλά από τις εξωσωματικές εμπειρίες. Οι επιστήμονες με τους οποίους συνεργάζομαι τώρα στη Λωζάννη κατάφεραν να αναπαράξουν τέτοιου είδους εμπειρίες με ένα ηλεκτρόδιο στον εγκέφαλο. Εκείνοι είχαν το πείραμα κι εγώ τη φιλοσοφική θεωρία. Αυτό που δημιουργούμε τώρα μαζί μπορεί να είναι μόνο μια αδύναμη εκδοχή μιας εξωσωματικής εμπειρίας (τα μίντια έχουν υπερβάλει για την ισχύ της), αλλά η ιδέα είναι ότι όλοι μπορούν να την βιώσουν. Στόχος είναι να μπορεί κανείς στο μέλλον να ζήσει μια τέτοια εμπειρία μέσω ενός ρομπότ ή της εικονικής πραγματικότητας.
– Στο τέλος του βιβλίου σας The Ego Tunnel αναφέρεστε στην «επανάσταση της συνείδησης». Τι εννοείτε ακριβώς;
– Η ανάπτυξη μιας θεωρίας της συνείδησης ενδέχεται στο μέλλον να αλλάξει την παραδοσιακή χριστιανική εικόνα του ανθρώπου. Κι αυτό είναι λίγο επικίνδυνο γιατί δεν νομίζω πως είμαστε έτοιμοι για κάτι τέτοιο. Φυσικά, διαφορετικοί πολιτισμοί θα το δουν διαφορετικά: ο Δαρβίνος μπορεί να έφερε δράματα στην Ευρώπη, αλλά οι Κινέζοι για παράδειγμα το πήραν πολύ πιο ελαφρά το θέμα. Οταν λοιπόν οι νευροεπιστήμονες πουν ότι δεν υπάρχει ψυχή, δεν υπάρχει εαυτός, οι αντιδράσεις θα είναι ποικιλόμορφες. Αν βέβαια εμείς γνωρίζουμε περισσότερα για τον νου και τον εγκέφαλο, θα μπορούμε να βρούμε καλύτερες θεραπείες για, π. χ., ψυχιατρικές νόσους. Η προσθετική του εγκεφάλου, η εικονική πραγματικότητα, όλα αυτά εξελίσσονται συνέχεια.
Διαλογισμός
– Ισχυρίζεστε ότι ο εαυτός δεν είναι αντικείμενο, αλλά μία διαδικασία. Τι μας προσφέρει, αλήθεια, αυτή η γνώση;
– Το να το γνωρίζεις έτσι απλά δεν αλλάζει καθόλου τη συνειδητή σου εμπειρία. Η ερώτηση είναι αν υπάρχει άλλος τρόπος να γνωρίζεις αυτήν την πληροφορία που να μπορεί να αλλάξει δραματικά τον τρόπο που βιώνεις την εμπειρία σου, όλη σου την ψυχική κατάσταση. Εγώ ρωτάω πώς μπορούμε να αυξήσουμε την αυτονομία μας, να αναπτύξουμε καλύτερες ψυχικές καταστάσεις. Εχω πει πολλές φορές στη Γερμανία πως τα σχολεία θα πρέπει να εντάξουν στο πρόγραμμά τους τη διδασκαλία του (μη ιδεολογικού) διαλογισμού. Τα παιδιά χρειάζονται ένα σετ εργαλείων για το μυαλό – να μάθουν π. χ. πώς να ελέγχουν και να προπονούν την προσοχή τους όταν χρησιμοποιούν το Ιντερνετ. Χρειαζόμαστε μια κουλτούρα συνείδησης. Ως φιλόσοφος δεν υπαγορεύω ποιες είναι οι καλές και ποιες οι κακές καταστάσεις συνείδησης. Στόχος είναι όλοι να αναρωτηθούν: «Τι θέλω και πώς θέλω να είμαι;». Εχει να κάνει με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία: εκεί που οι μοντέρνοι ρωτούν «τι είναι μια καλή πράξη;», οι αρχαίοι ρωτούν «τι είναι μια καλή ζωή;». Η τελευταία ερώτηση πρέπει να τεθεί σήμερα με ένα νέο τρόπο.
Διεπιστημονική μελέτη για τη συνείδηση
Ο Τόμας Μέτσινγκερ είναι διευθυντής της Ομάδας Θεωρητικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Johannes Gutenberg του Mainz και αντεπιστέλλων εταίρος στο Ινστιτούτο Ανωτέρων Σπουδών της Φρανκφούρτης. Η μελέτη του εστιάζει στην αναλυτική φιλοσοφία του μυαλού, τη φιλοσοφία της επιστήμης, τις φιλοσοφικές πτυχές των νευρο- και γνωσιακών επιστημών και τις σχέσεις μεταξύ ηθικής, φιλοσοφίας του μυαλού και ανθρωπολογίας. Η βασική του θεωρία για τη συνείδηση παρουσιάζεται συνοπτικά σε μια ωριαία διάλεξη που διατίθεται ελεύθερα στο Διαδίκτυο (http: //www. uctv. tv/search? details. asp? showID=9181). Στα αγγλικά κυκλοφορεί η επιστημονική μονογραφία του, Being No One – The Self-Model Theory of Subjectivity (MIT Press, 2003), όπου αναπτύσσει μια διεπιστημονική θεωρία για τη συνείδηση, τον «φαινομενικό εαυτό» και την προοπτική του πρώτου προσώπου. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του, The Ego Tunnel – The Science of the Mind and the Myth of the Self (Basic Books, 2009), απευθύνεται στο ευρύτερο κοινό και εστιάζει στις ηθικές, πολιτισμικές και κοινωνικές συνέπειες της έρευνας για τη συνείδηση.

Το ναυάγιο της δημοκρατίας

2011-05-31T05:53:00.000-07:00

Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 30 Μαΐου 2011
Στις μέρες μας γίνεται πολύς λόγος για την «παγκοσμιοποίηση», αλλά στον όρο αυτό αποδίδονται τα πιο διαφορετικά ή και αντιφατικά νοήματα. Ενας Ιταλός δημοσιογράφος, ο Τζουλιάνο Μπατιστόν, συνεργάτης της εφημερίδας Il Manifesto, συνομίλησε με μερικούς από τους πιο έγκυρους μελετητές των πολλαπλών μετασχηματισμών που προκαλούν οι διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης, μεταξύ των οποίων οι Αλέν Τουρέν, Ούλριχ Μπεκ, Ντέιβιντ Χελντ, Σάσκια Σάσεν, Ρίτσαρντ Σένετ, Σαμίρ Αμίν κ.ά.

Και συγκέντρωσε όλες αυτές τις συνεντεύξεις σε ένα βιβλίο με τίτλο «Per un' altra globalizzazione» (Edizioni dell' asino, 2010). Από το βιβλίο αυτό παρουσιάζουμε στη συνέχεια ένα απόσπασμα της συνέντευξης που έδωσε ο Γάλλος κοινωνιολόγος Αλέν Τουρέν.
Νεοφιλελευθερισμός και «φούσκες»
Ας ξεκινήσουμε από την επικαιρότητα: πολλοί σχολιαστές επισημαίνουν ότι η οικονομική κρίση καταδεικνύει τη χρεοκοπία του νεοφιλελεύθερου μοντέλου. Πριν από μερικά χρόνια, σε ένα βιβλίο σας με τίτλο «Πώς να ξεφύγουμε από το φιλελευθερισμό;» [εκδ. Πόλις, 1999], γράφατε: «Ο θρίαμβος του καπιταλισμού είναι τόσο επαχθής και αβάσταχτος ώστε παντού προσπαθούν να βγουν από τη νεοφιλελεύθερη μετάβαση». Και υπογραμμίζατε την ανάγκη να αναζητηθεί «η ορθή διέξοδος». Θεωρείτε ότι η κρίση είναι μια ορθή διέξοδος;

«Ηδη όταν δημοσίευσα αυτό το βιβλίο, ήταν προφανές ότι ήταν αναγκαίο να βγούμε από το νεοφιλελευθερισμό. Πρόκειται πράγματι για ένα μοντέλο το οποίο οδήγησε βαθμιαία στην καταστροφή της δημοκρατικής κοινωνικής οργάνωσης και το οποίο έκοψε το δεσμό που ένωνε την οικονομία με το κράτος, καταργώντας τη δυνατότητα παρέμβασης με αποτελεσματικές πολιτικές αποφάσεις, προκειμένου να εξασφαλιστούν ευνοϊκές για τους πολίτες οικονομικές συνθήκες. Εξάλλου, η τωρινή οικονομική κρίση δεν είναι βέβαια κεραυνός εν αιθρία, αλλά είναι η γενική και οριστική πτώση ενός συστήματος που παρήγε πάντοτε κερδοσκοπικές "φούσκες" και συνεχείς κρίσεις, επειδή λειτουργούσε με τρόπο εντελώς ανορθολογικό, παραβιάζοντας ακόμα και τις αρχές του καπιταλισμού. Εδώ και πολύ καιρό καταγγέλλω την ανορθολογικότητα αυτού του μοντέλου, αμερικανικού κυρίως τύπου, το οποίο κυριάρχησε στη διεθνή οικονομία και το οποίο διαχωρίζει το κεφάλαιο και τις επενδύσεις από την οικονομική και παραγωγική πραγματικότητα. Το "Πώς να ξεφύγουμε από το φιλελευθερισμό;" ήταν ένα βιβλίο ριζικής κριτικής στο νεοφιλελευθερισμό, αλλά ο νεοφιλελευθερισμός δεν πέθανε βέβαια εξαιτίας των δικών μου αντιρρήσεων ή των αντιρρήσεων άλλων μελετητών. Πέθανε κυρίως επειδή στάθηκε ανίκανος να αντισταθεί, πολιτικά και οικονομικά, στα ίδια τα δικά του κερδοσκοπικά παιχνίδια. Με αυτήν την έννοια, θα έλεγα ότι αυτοκαταστράφηκε. Σήμερα επομένως βρισκόμαστε σε μιαν εντελώς νέα φάση, η οποία κατά κάποιον τρόπο αντιπροσωπεύει μια "διέξοδο". Το νεοφιλελεύθερο σύστημα πράγματι ανήκει στο παρελθόν, επειδή όλοι έχουν ήδη πειστεί ότι είναι αναγκαίος ένας πολιτικός και θεσμικός έλεγχος του οικονομικού συστήματος. (...)».

Οσο για την ευρωπαϊκή Αριστερά, εσείς εδώ και πολύ καιρό έχετε πάψει να τρέφετε αυταπάτες. Ηδη κάμποσα χρόνια πριν γράφατε: «Νέα φώτα για το πώς να οικοδομήσουμε μια νέα κοινωνική και οικονομική οργάνωση δεν μπορούν να προέλθουν ούτε από τη μεριά της παλαιάς Αριστεράς ούτε και από την παλαιότατη Ακρα Αριστερά, που είναι ανίκανες να προτείνουν μακροπρόθεσμες στρατηγικές ή ακόμα και συγκεκριμένους στόχους πάλης». Σήμερα πώς κρίνετε την κατάσταση της ευρωπαϊκής Αριστεράς;

«Λίγα πράγματα μπορούμε να πούμε, δυστυχώς. Η ριζοσπαστική Αριστερά, μαζί με τον κομμουνισμό, εξαλείφθηκε ήδη πριν από τριάντα χρόνια. Πιο πρόσφατα όμως ναυάγησε η ίδια η δημοκρατική κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο που η σοσιαλδημοκρατία βρίσκεται σε κρίση παντού στην Ευρώπη. Στην Αγγλία έγινε αναξιόπιστη από τον Τρίτο Δρόμο του Μπλερ και του Γκίντενς, που ήταν πολύ πιο κοντινός στον πρώτο δρόμο, τον καπιταλιστικό, από όσο στο δεύτερο, τον σοσιαλιστικό. Σήμερα είναι σαφές ότι σε δραματική κρίση βρίσκονται, λιγότερο ή περισσότερο, όλες οι ευρωπαϊκές Αριστερές: η ιταλική, η γαλλική, η σοσιαλδημοκρατία του Θαπατέρο. Δεν βλέπω ποιες είναι οι χώρες για τις οποίες θα μπορούσε να λεχθεί ότι η σοσιαλδημοκρατία είναι ακόμα ενεργή ή ανανεωτική. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα και οι (λίγες) σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις δεν προσφέρουν λύσεις, η Κομμουνιστική Αριστερά έχει χαθεί και ο "αριστερισμός" συνδέεται ακόμα με πολύ παλαιές λύσεις, οι οποίες ακυρώνονται από μιαν εντελώς εξωπραγματική θεώρηση της οικονομικής ζωής, καθώς και από γελοίες θεωρίες της συνωμοσίας. Παραμένουν βέβαια οι μηχανισμοί της κοινωνικής ασφάλειας. Και σε αυτήν την περίπτωση όμως, αν είναι αλήθεια ότι συνεχίζουμε να απολαμβάνουμε την κληρονομιά των αρχών της αναδιανομής που εισήγαγε η σοσιαλδημοκρατία -αρχών που άλλαξαν τις κοινωνίες μας και που για πενήντα χρόνια μάς εξασφάλισαν μια περίοδο σχετικής γενικής βελτίωσης- παραμένει εξίσου αληθινό ότι πρόκειται για ένα μοντέλο που και αυτό είναι καταπονημένο και που δοκιμάζεται από τις βαθιές κοινωνικές αλλαγές που μεσολάβησαν αυτά τα χρόνια, από την επιμήκυνση της ζωής ώς την πτώση της παιδικής θνησιμότητας. Σε αυτά τα χρόνια σταθήκαμε ανίκανοι να συνδυάσουμε αυτήν την κληρονομιά με τα νέα στοιχεία που εισήγαγε η διάδοση της επισφαλούς και μερικής απασχόλησης στο βιομηχανικό, το δευτερογενή και τον τριτογενή τομέα της οικονομίας. Τώρα ξαναβρισκόμαστε σε μια κατάσταση στην οποία, για να το πούμε πολύ απλά, δεν υπάρχει πλέον η κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική βάση της δημοκρατίας. Από τη σοσιαλδημοκρατία χάσαμε τόσο το κοινωνικό στοιχείο όσο και το δημοκρατικό, που διαβρώθηκε από τη διαφθορά των επιμέρους και εγωιστικών ομάδων επιρροής. Δεν ζούμε βέβαια σε ένα αυταρχικό καθεστώς, αλλά δεν ζούμε πλέον ούτε και σε ένα δημοκρατικό καθεστώς».
Τα «πολιτισμικά» κινήματα
Στο «Πώς να ξεφύγουμε από το φιλελευθερισμό;» υποστηρίζατε ότι η έξοδος από το νεοφιλελευθερισμό δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί «παρά προς τα μπρος, προς την ανασυγκρότηση της ικανότητάς μας για πολιτική δράση, η οποία περνάει πάνω απ' όλα μέσα από τη διαμόρφωση νέων κοινωνικών κινημάτων». Θα αρκούσε ωστόσο ακόμα και μια επιφανειακή ματιά για να αντιληφθούμε ότι στην Ευρώπη δεν παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο όχι μόνον οι «κοινοβουλευτικές Αριστερές», αλλά ούτε και τα κοινωνικά κινήματα.

«Οταν έγραψα αυτό το βιβλίο, το 1999, πιστεύαμε ότι τα παλαιά κοινωνικά κινήματα θα σήκωναν "στους ώμους τους" και θα συμβάδιζαν με τα νέα κοινωνικά κινήματα. Αυτό δεν έγινε. Σήμερα, από την άλλη μεριά, τα κοινωνικά κινήματα δεν μπορούν να ενεργοποιούνται αποκλειστικά στο οικονομικό πεδίο, αλλά οφείλουν να δίνουν προτεραιότητα στην πολιτισμική διάσταση, επειδή σε αυτό το επίπεδο συντελούνται οι πιο σημαντικές αλλαγές. Με αυτήν την έννοια μπορούν να διακριθούν δύο μεγάλα συλλογικά υποκείμενα: το οικολογικό κίνημα, που αντιτίθεται στο νεοφιλελευθερισμό κατηγορώντας τον ότι καταστρέφει τη Γη και ότι υπονομεύει την ίδια τη μελλοντική μας επιβίωση, και το γυναικείο κίνημα. Η πάλη των γυναικών έχει πολύ μεγαλύτερη και πιο γενική σημασία απ' όσο νομίζουμε, επειδή αντιμάχεται τον καπιταλισμό αμφισβητώντας το κεντρικό του σημείο, τη διαδικασία που εγγυάται το δυναμισμό του και από την οποία πηγάζει η ωμότητά του: εκείνη την κίνηση που συγκεντρώνει όλους τους πόρους στα χέρια μιας ελίτ και που υποβαθμίζει και θεωρεί κατώτερες τις κατηγορίες που δεν ανήκουν σε αυτήν την ελίτ. Μιλώντας πολιτικά, οι δυνάμεις που μπορούν να αντιταχθούν σε αυτήν τη διαδικασία "διαχωρισμού" δεν είναι οι παραδοσιακές αριστερές ή συνδικαλιστικές δυνάμεις. Είναι κυρίως τα "πολιτισμικά" κινήματα, που κάνουν έκκληση στη συνείδηση των ατόμων και που προάγουν τη βούληση να είναι τα υποκείμενα της ύπαρξής τους σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο. Ακριβώς αυτό είναι το νέο στοιχείο στο τωρινό πλαίσιο: τα πολιτισμικά κινήματα είναι σε θέση να "προσανατολίζουν" την οικονομία και δεν υπάρχει οικονομική λύση, η οποία να μην πρέπει να περνάει "μέσα" από αυτά τα κινήματα και τα αιτήματα που εκφράζουν. Οι αγώνες τους είναι ο μόνος τρόπος για να αποφύγουμε το ενδεχόμενο η πτώση του τωρινού συστήματος να αποκαλυφθεί καταστροφική και ταυτόχρονα ρίχνουν τους σπόρους για την οικοδόμηση ενός νέου μοντέλου, το οποίο δεν θα υποτάσσει πλέον την κουλτούρα και την κοινωνία στην καπιταλιστική συσσώρευση, που αποκαλύφθηκε αυτοκαταστροφική (...)». *