Η ιδεώδης κοινωνία κατά Καστοριάδη

Συλλογή συνεντεύξεων του φιλοσόφου 1974-1997

• Tου Γιωργου Σιακανταρη, Η Καθημερινή, 6/3/2011

• ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ
  Ακυβέρνητη Κοινωνία
  εκδ. Ευρασία, σελ. 372

Η ειδοποιός διαφορά της υψηλής και πολύπλοκης σκέψης από την κοινότοπη είναι η δυσκολία κατάταξής της σε συγκεκριμένα ρεύματα. Από αυτή την πλευρά ο Καστοριάδης είναι ένας πολύ αδικημένος στοχαστής. Γιατί ενώ για πολλούς με ευκολία κατατάσσεται στους υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας, αυτό συγκαλύπτει όλες τις άλλες πτυχές μιας πολύπλοκης και πρωτότυπης σκέψης. Ετσι, ο άμεσο-δημοκράτης Καστοριάδης συνδιαλέγεται με ιδιαίτερα κριτικό και επικριτικό τρόπο και σε πολύ υψηλό βαθμό με την φιλελεύθερη σκέψη.

Στο παρουσιαζόμενο έργο, το οποίο αποτελεί μια συλλογή συνεντεύξεων και συζητήσεων που εδόθησαν κατά το διάστημα 1974-1997, συμπυκνώνεται η σκέψη του συγγραφέα της «Φαντασιακής θέσμισης» και του «Θρυμματισμένου κόσμου», ενώ πέρα από την κριτική του αναδεικνύονται και οι κοινές πλευρές του με την κλασική φιλελεύθερη σκέψη. Πλευρές όπως είναι η πίστη στην αυτονομία και την προτεραιότητα του ατόμου έναντι της κοινότητας και της ομάδας, ο παθιασμένος αντιεθνικισμός, η απόρριψη της ιδέας πως μπορεί να υπάρξει μια αιτία που θα εξηγεί την πορεία της ιστορίας, η απόρριψη του σχετικισμού και της νομιμοποιητικής κάθε βαναυσότητας ιδεολογίας του σεβασμού της διαφορετικότητας και, τέλος, η απόρριψη κάθε μεταφυσικής αυθεντίας.

Στα κείμενα του παρόντος έργου με εκλαϊκευτικό, αλλά καθόλου απλοϊκό τρόπο ο Καστοριάδης ασκεί κριτική στο νόμο της αξίας του Μαρξ. Το μείζον εδώ δεν είναι η κριτική του νόμου, λόγω του ότι ο Μαρξ –πάντα κατά Καστοριάδη– δεν ενσωματώνει στην αντίληψή του τις διαστάσεις της ταξικής πάλης και της τεχνικής εξέλιξης, αλλά κυρίως η θέση του συγγραφέα πως στο κοινωνικό πεδίο δεν είναι δυνατόν να μιλάμε για νόμους. Πώς θα γίνονταν άλλωστε, ο κατεξοχήν θεωρητικός της ανθρώπινης αυτονομίας να πιστεύει στην ύπαρξη κάποιων νομοτελειών, οι οποίες καθορίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά;

Μια άλλη μείζονα παρέμβαση του συγγραφέα αφορά την ανάλυσή του για τις φαντασιακές σημασίες κάθε κοινωνίας. Στον βαθμό που κάθε κοινωνία είναι θέσμιση, γύρω απ’ αυτήν συγκεντρώνονται μια σειρά κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, οι οποίες τη διευθύνουν και την προσανατολίζουν. Στο καπιταλιστικό φαντασιακό είναι καθοριστικός ο ρόλος της οικονομίας, η απεριόριστη και δήθεν ορθολογική επέκταση της παραγωγής, της κατανάλωσης και της χειραγωγούμενης αναψυχής, Η ψευδο-ορθολογικότητα είναι το καπιταλιστικό φαντασιακό. Ο Μαρξ – κατά Καστοριάδη– κοινωνεί αυτού του καπιταλιστικού φαντασιακού.

Αλλα μεγάλα ζητήματα που θίγονται είναι ο ρόλος των πρωτοποριών, ο ολιγαρχικός χαρακτήρας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, η σημασία της επανάστασης κ. ά. Ο μεγάλος φιλόσοφος σ’ αυτό το βιβλίο παρεμβαίνει και σε άμεσα πολιτικά ζητήματα όπως είναι η κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, ο πόλεμος στον Κόλπο και οι ανεπάρκειες της Ευρωπαϊκής Αριστεράς.

• H ουτοπική νήσος

Το παράδοξο όμως του Καστοριάδη έγκειται στο γεγονός πώς παρόλη την εκ μέρους του απόρριψη κάθε ουτοπίας, η σκέψη του προσαράζει στους υφάλους της δικής του ουτοπικής αυτοοργανωμένης κοινωνίας. Η σημερινή πολύπλοκη κοινωνία αμφισβητεί τη δυνατότητα επανεμφάνισης μιας άμεσης δημοκρατίας, όπως υπήρξε η Αθηναϊκή Δημοκρατία – αν και βεβαίως πολλοί αμφισβητούν και το κατά πόσον υπήρξε τόσο άμεση αυτή η δημοκρατία. Η δική του ουτοπική νήσος, είναι μια ιδεώδης κοινωνία στην οποία κυριαρχεί η «συλλογική διαχείριση των κοινωνικών δραστηριοτήτων από αυτόνομα και ομόσπονδα όργανα των συμμετεχόντων – παραγωγών, σπουδαστών κτλ.» (σελ. 181). Στο ίδιο σφάλμα έπεσαν και ορισμένες πλευρές της σκέψης του Διαφωτισμού και του φιλελευθερισμού, όπου και όταν απέρριπταν την ιδεώδη κοινωνία από τη μια πλευρά, την αναζητούσαν στην άλλη. Θα αναρωτηθεί κανείς και γιατί σε τελευταία ανάλυση είναι τόσο κακό να αναζητεί κανείς την ιδεώδη κοινωνία; Απλούστατα γιατί αυτό είναι το πρώτο βήμα να οδηγηθεί στην ολοκληρωτική κοινωνία.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η τραγική πλευρά της κοφτερής καστοριαδικής σκέψης, η οποία αν και έδωσε ένα σημαντικό αγώνα κατά όλων των ολοκληρωτικών αντιλήψεων –συμπεριλαμβανόμενης της μαρξιστικής– η εκ μέρους της ταυτόχρονη υποτίμηση της σημασίας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, τη μετέτρεψε σε ιδεολογία διάφορων ακραίων δήθεν ριζοσπαστικών, αλλά στην ουσία ολοκληρωτικών αντιλήψεων. Αυτήν την αντιφατική πλευρά της καστοριαδικής σκέψης επισημαίνει στον σύντομο, αλλά πυκνό πρόλογό του ο Γιώργος Λ. Ευαγγελόπουλος. Τον αναγνώστη διευκολύνει το επισυναπτόμενο χρονολόγιο, η βιο-βιβλιογραφία και το ευρετήριο ονομάτων.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης για τη δημοκρατία

Στοχασμοί του Ελληνα φιλοσόφου για την πόλη, τους νόμους, την Εκκλησία του Δήμου, την πολιτική ελευθερία και την κλήρωση

Κορνήλιος Καστοριάδης: «Η ελληνική ιδιαιτερότητα». Τόμος Β΄: «Η πόλις και οι νόμοι». Εκδόσεις «Κριτική», 2008, σελ. 452.

Το βιβλίο αυτό, που περιλαμβάνει σεμινάρια του Κ. Καστοριάδη των ετών 1983-1984, αναφέρεται στην αθηναϊκή δημοκρατία του 5ου-4ου αιώνα π. Χ. Αναδεικνύει τις βασικές αρχές και τα βασικά χαρακτηριστικά της με το γνωστό εύληπτο και κρυστάλλινο ύφος του συγγραφέα της «Φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας». Η (άμεση) δημοκρατία δημιουργείται από τους αγώνες του δήμου κατά των ανωτέρων στρωμάτων, των ευγενών και γαιοκτημόνων. Οι αγώνες αυτοί χαρακτήρισαν μέχρι τέλος το πολίτευμα και επέτρεψαν την άμεση συμμετοχή όλων των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων, στο νομοθετικό έργο και στις άλλες μορφές εξουσίας. Αμεση συμμετοχή σημαίνει χωρίς αντιπροσώπους και κόμματα. Για πρώτη και μοναδική φορά στην ανθρώπινη ιστορία ο δήμος είναι ο ουσιαστικός κυρίαρχος της πόλεως, εξ ου και ο όρος δημοκρατία (ο δήμος κρατεί, κυριαρχεί). Η κυριαρχία και η συμμετοχή επιτυγχάνεται με δύο θεσμούς: πρώτον, την «εκκλησία του δήμου» που επιτρέπει την άμεση παρουσία όλων των πολιτών στη νομοθετική και κυβερνητική εξουσία\u0387 δεύτερον, την «κλήρωσιν», η οποία επιτρέπει την εναλλαγή στην εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία. Η κλήρωση είναι η ειδοποιός διαφορά της δημοκρατίας, ενώ οι εκλογές η ειδοποιός διαφορά της ολιγαρχίας, όπως αναγνωρίζει και ο Αριστοτέλης, αλλά και οι νεότεροι φιλόσοφοι Μοντεσκιέ και Ρουσσώ.

• Ανεξάρτητες εξουσίες

Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται η ουσιαστική ανεξαρτησία των τεσσάρων εξουσιών (κυβερνητικής, εκτελεστικής, δικαστικής, νομοθετικής). Το σημαντικό και νευραλγικό όργανο της (άμεσης) δημοκρατίας είναι η απόδοση της δικαιοσύνης από όλους τους πολίτες και προς όλους τους πολίτες. Ουδείς εξαιρείται ούτε είναι υπεράνω υποψίας, υπεράνω του νόμου. Απαραίτητο προς τούτο στοιχείο είναι η ανεξαρτησία και η πραγματική αμεροληψία των δικαστών, ο αποκλεισμός της δυνατότητας διαφθοράς ή εξαγοράς τους. Για να εξασφαλιστεί αυτή η απαίτηση δεν υπάρχει άλλος τρόπος από τη συλλογική συμμετοχή όλων των πολιτών στην απονομή της δικαιοσύνης, είτε μέσω της εκκλησίας του δήμου είτε μέσω της κληρωτής βουλής των Πεντακοσίων είτε μέσω κληρώσεως στα πολυμελή τμήματα της Ηλιαίας.

Η άμεση εναλλαγή στην εξουσία όλων των πολιτών και όχι των κομμάτων, αποτελεί τη βασική αρχή της δημοκρατίας, την πολιτική ελευθερία όπως την περιγράφει ο Αριστοτέλης: «χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι το να άρχουν όλοι δι’ εναλλαγής». Η ούτως εννοημένη και πραγματοποιημένη ελευθερία συνιστά και εξασφαλίζει την ισότητα των πολιτών. Η πολιτική ισότητα είναι απόλυτη για όλους τους πολίτες και δεν έρχεται σε αντίφαση με την ελευθερία, όπως υποστηρίζει η ιδεολογία του φιλελευθερισμού.

Η κοινωνική ζωή στο δημοκρατικό πολίτευμα ρυθμίζεται από κανόνες γενικής ισχύος, οι οποίοι συζητούνται και νομοθετούνται άμεσα από την κοινότητα, υφίσταται δηλαδή η κυριαρχία του γραπτού νόμου και όχι των ατόμων. Δεν υπάρχουν ιεραρχίες ούτε κράτος με τη σημερινή έννοια, δηλαδή ένας μηχανισμός εξουσίας χωριστός από το σώμα της κοινωνίας και εφαρμοζόμενος επί της κοινωνίας. Δεν υπάρχουν οι «ειδικοί» της πολιτικής, οι επιστήμονες του Πλάτωνα, δεν υπάρχει επιστήμη της πολιτικής, αλλά διαμάχη των δοξών. Ολες οι γνώμες μετρούν εξίσου και η πολιτική είναι υπόθεση όλων. Εκεί που απαιτούνται ειδικές γνώσεις, πείρα και ικανότητες, οι άρχοντες εκλέγονται διά χειροτονίας (στρατηγοί, ταμίαι κ. λπ.) στην εκκλησία του δήμου.

• Διαρκής έλεγχος

Ολοι, όμως, ανεξαιρέτως οι άρχοντες, αιρετοί και κληρωτοί, υφίστανται διαρκή έλεγχο (δοκιμασία, εύθυνα), δίνουν λόγο και λογαριασμό για τις πράξεις τους (λόγον διδόναι) και είναι ανά πάσα στιγμή ανακλητοί, η δε θητεία τους είναι ετήσια. Δηλαδή ο έλεγχος των αρχών είναι διαρκής και ουσιαστικός, πολιτικός και ποινικός. Οι αρχαίοι ήξεραν πολύ καλά αυτό που διατύπωσε τον 19ο αιώνα ο λόρδος Ακτον: «Η εξουσία διαφθείρει, η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα».

Αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης είναι η δημιουργία ενός ανοικτού δημοσίου χώρου, που είναι πραγματικώς δημόσιος, δεν είναι δηλαδή ιδιοκτησία κανενός και εντός του κυκλοφορούν και συζητούνται όλες οι σημαντικές πληροφορίες και λαμβάνονται άμεσα όλες οι κύριες αποφάσεις από τον δήμο. Ενώ σήμερα δεν υπάρχει δημόσιος χώρος, τον λυμαίνονται τα κόμματα, τα ιδιωτικά συμφέροντα και τα ΜΜΕ. Το μεγάλο πολιτικό μάθημα που μας προσφέρει η άμεση δημοκρατία, είναι ότι η εξουσία δεν είναι ιδιοκτησία ουδενός προσώπου και κόμματος, αλλά ασκείται και πρέπει να ασκείται από όλους τους πολίτες (βλ. και Γ. Ν. Οικονόμου «Η άμεση δημοκρατία και η κριτική του Αριστοτέλη», Παπαζήσης, 2007).

Είναι εμφανές ότι στα σημερινά πολιτεύματα δεν συναντάται κανένα από τα χαρακτηριστικά αυτά. Γι’ αυτό τον λόγο το βιβλίο του Κ. Καστοριάδη έχει ιδιαίτερη σημασία για τους σημερινούς που ζουν σε πολιτεύματα, τα οποία αυτοχαρακτηρίζονται δημοκρατικά («αντιπροσωπευτικές», «κοινοβουλευτικές» ή «αστικές δημοκρατίες) ενώ δεν είναι παρά καθαρές ολιγαρχίες. Πράγματι, οι ολίγοι κυβερνώντες του πλειοψηφούντος κόμματος λαμβάνουν τις αποφάσεις, διαμορφώνουν τους νόμους, κυβερνούν, προς όφελος των ολίγων ισχυρών οικονομικών συμφερόντων, ενώ οι πολλοί δεν συμμετέχουν σε καμιά εξουσία, απλώς υπακούουν και εκτελούν. Αυτή η ολιγαρχική δομή εξασφαλίζεται από την αντιπροσώπευση, η οποία, κατά τον Καστοριάδη, αποτελεί πολιτική αλλοτρίωση, δηλαδή εκχώρηση της εξουσίας στους ολίγους των κομματικών μηχανισμών.

• Συμμετοχή στην εξουσία

Το βιβλίο αυτό είναι απαραίτητο για την πολιτική σκέψη και δράση, ειδικά σήμερα που βιώνουμε μια βαθύτατη κρίση, όχι μόνο χρηματοπιστωτική-οικονομική αλλά και κρίση θεσμών, αξιών και σημασιών. Οι πολιτικές ολιγαρχίες και οι οικονομικές ελίτ που διαχειρίζονται τα ανθρώπινα ζητήματα, τον πλούτο και το περιβάλλον έχουν αποτύχει παταγωδώς. Χρειάζεται συνεπώς ένας άλλος προσανατολισμός για να σωθεί η ανθρωπότητα από τα αδιέξοδα. Ο μόνος δρόμος που διαγράφεται στην καστοριαδική αντίληψη είναι η συμμετοχή των ανθρώπων στην εξουσία και στη λήψη των αποφάσεων. Για να γίνει όμως αυτό θα πρέπει οι άνθρωποι να εξέλθουν από την αδιαφορία, την απάθεια, την ιδιώτευση, την αποχαύνωση της τηλεθέασης και της κατανάλωσης και να απαιτήσουν να ξαναγίνουν πολίτες, να ξαναγίνουν ενεργά υποκείμενα της πολιτικής και όχι παθητικά αντικείμενα των κομμάτων και των «αντιπροσώπων». Πρέπει να αγωνισθούν κατά της εξουσίας των κομμάτων και των «αντιπροσώπων».

• Του Γιωργου Ν. Οικονομου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 03/02/2009