Κεϊνσιανισμός εναντίον μονεταρισμού

Διάλογοι για τις σχέσεις κράτους και αγοράς

Του ΤΖΟΡΤΖΙΟ ΡΟΥΦΟΛΟ

«Χρειαζόμαστε τον Θεό. Αλλά θα έπρεπε να έρθει ο ίδιος αυτοπροσώπως και όχι να στείλει τον Υιό του, δεν είναι καιρός για παιδιαρίσματα». Μπροστά στη σημερινή οικονομική κρίση, ο Κέινς θα επαναλάμβανε ίσως αυτή την ανίερη ικεσία του. Αυτές τις μέρες το όνομά του το επικαλούνται, όλο και πιο συχνά, μερικές φορές παρακλητικά («Κέινς, ξαναγύρνα, έχουν τρελαθεί», γράφει ένας γάλλος οικονομολόγος). Πώς έγινε αυτό; Επί τουλάχιστον τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του (πέθανε το 1946) η οικονομική θεωρία κυριαρχήθηκε από τη σκέψη του. Οπως όλοι γνωρίζουν, ακόμα και το 1972 ο πρόεδρος Νίξον δήλωνε: «Είμαστε όλοι κεϊνσιανοί». Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι αυτή η ίδια φράση διατυπώθηκε έξι χρόνια πριν από τον Μίλτον Φρίντμαν, τον μεγάλο εμπνευστή της σχολής του Σικάγου και του μονεταριστικού οικονομικού φιλελευθερισμού, του κακού δαίμονα του κεϊνσιανισμού.

*Η κεϊνσιανή ηγεμονία διήρκεσε μέχρι τη δεκαετία του 1970. Σε εκείνη την ταραχώδη δεκαετία αυτό που υπήρξε σχεδόν ευαγγέλιο έγινε ανάθεμα, από τη στιγμή που την οικονομία την έπληξε ο στασιμοπληθωρισμός, η ευθύνη για τον οποίο αποδόθηκε στην κεϊνσιανή συνταγή (οφείλω να πω: όχι εντελώς αδικαιολόγητα, αν και δεν ευθύνεται ο Κέινς αλλά οι πιο ενθουσιώδεις οπαδοί του).

*Στην κεϊνσιανή σκέψη αντιτάχθηκε η μονεταριστική. Οι δύο θεωρίες ήταν συμμετρικές. Σύμφωνα με τον Κέινς, η καλή οικονομία, εκείνη της πλήρους απασχόλησης, εξαρτάται από το επίπεδο της ζήτησης.

Για μια σειρά λόγους η ζήτηση, αν αφεθεί στον εαυτό της, μπορεί να παραμένει για μεγάλες περιόδους κάτω από το επίπεδο που είναι αναγκαίο για την επίτευξη της πλήρους απασχόλησης.

*Σύμφωνα με τους μονεταριστές, η πλήρης απασχόληση εξαρτάται από τις συνθήκες της προσφοράς. Αν οι τιμές των συντελεστών της παραγωγής και κυρίως του κόστους της εργασίας ήταν ελεύθερες να κυμαίνονται από τον άνεμο της αγοράς, χωρίς κυβερνητικές ή συνδικαλιστικές παρεμβάσεις, η οικονομία θα πετύχαινε αυθόρμητα την πλήρη απασχόληση. Σύμφωνα με τον Κέινς, ήταν καθήκον του κράτους να παρεμβαίνει για να καλύψει το κενό της ζήτησης με μακροοικονομικές, νομισματικές και φορολογικές πολιτικές.

*Σύμφωνα με τους μονεταριστές, το κράτος οφείλει να απέχει αυστηρά από κάθε παρέμβαση η οποία θα μεταφραζόταν υποχρεωτικά σε πληθωρισμό χωρίς να αυξάνει, παρά μόνο για πολύ μικρό διάστημα, την απασχόληση. Το κράτος επομένως έπρεπε να περιορίζεται στο να προμηθεύει μια ποσότητα νομισμάτων συμβατή με το ποσοστό του επιθυμητού πληθωρισμού.

Από δω προέρχεται ο όρος μονεταρισμός, που είναι λίγο παράδοξος, καθώς οι μονεταριστές υποστήριζαν ότι το νόμισμα δεν μπορεί να αλλάξει τις πραγματικές σχέσεις ανάμεσα σε ζήτηση και προσφορά.

*Είναι μόνον ένας πέπλος απλωμένος πάνω στην οικονομία. Ο Κέινς ξεκινούσε και αυτός από την ίδια θεωρητική βάση, την ποσοτική θεωρία του νομίσματος, σύμφωνα με την οποία η αξία αυτού που θα δαπανηθεί είναι ίση με την αξία αυτού που θα αποκτηθεί, ένας ισχυρισμός που φαίνεται καθησυχαστικός.

Αλλά έπειτα αυτός εισήγαγε στη θεωρία ένα στοιχείο που την διατάρασσε: τις προσδοκίες. Ενα ψυχολογικό στοιχείο που αλλοίωνε εκείνη την ισορροπία. Ο άνθρωπος, πράγματι δεν είναι ένα αυτόματο που αντιδρά μηχανικά στα ερεθίσματα. Είναι ένα σκεπτόμενο ον που μπορεί να διαταράξει τις εξισώσεις των οικονομολόγων.

*Από τις «αυθαίρετες» προσδοκίες του (παράδειγμα η επιθυμία του να έχει στην άμεση διάθεσή του το νόμισμα αντί να το επενδύει: προτίμηση της ρευστότητας) μπορούν να γεννηθούν μη ισορροπημένες καταστάσεις. Ανήκει τότε στο κράτος το καθήκον να επαναφέρει την ισορροπία, διαχειριζόμενο μέσω του επιτοκίου το νόμισμα, το οποίο επομένως γίνεται όχι ένας πέπλος αλλά ένα εργαλείο οικονομικής πολιτικής. Η σημασία των ψυχολογικών προσδοκιών είναι η πιο μεγάλη θεωρητική συμβολή του Κέινς στην οικονομία.

Αυτή είναι προφανής κυρίως στις χρηματοπιστωτικές αγορές, με τη διαμόρφωση της κερδοσκοπικής φούσκας. Η κερδοσκοπία, η οποία μέσα σε ορισμένα όρια παίζει έναν θετικό ρόλο στις επιλογές των επενδύσεων και στην κάλυψη των κινδύνων, μπορεί εύκολα να βγει εκτός ελέγχου ενεργοποιώντας διαδικασίες συσσώρευσης.

*Ηταν ακριβώς ο Κέινς εκείνος που φώτισε με μια λαμπρή παραβολή -όπως αυτός γνώριζε να το κάνει- τον ανακλαστικό μηχανισμό αυτών των διαδικασιών.

Αν θέλουμε να προβλέψουμε την έκβαση ενός διαγωνισμού ομορφιάς, δεν πρέπει να αναρωτηθούμε ποια είναι η πιο ωραία κοπέλα αλλά ποια θα κρίνει πιο ωραία η επιτροπή που θα αποφασίσει. Με δυο λόγια, η οικονομία αποτελείται από αβεβαιότητα και από στοιχήματα. Οταν όμως αρχίζουμε να στοιχηματίζουμε για όλα, «όταν -έλεγε ο Κέινς- η ανάπτυξη του κεφαλαίου μιας χώρας γίνεται υποπροϊόν των δραστηριοτήτων ενός καζίνου, είναι πιθανό να υπάρχει κάτι που δεν πάει καλά».

*Ο Κέινς υπήρξε ένας μεγάλος οικονομολόγος, ίσως ο μεγαλύτερος του καιρού μας, και, επειδή γνώριζε να τοποθετεί την οικονομία στο ευρύτερο πλαίσιο των αξιών που γι' αυτόν μετρούσαν στη ζωή: ομορφιά, αγάπη, γνώση. Ηταν ένας εκκεντρικός, αλαζόνας και αυθάδης.

«Ο βαρόνος σας -έλεγε ο αμερικανός ανταγωνιστής του Γουάιτ, απευθυνόμενος στους Αγγλους- στάζει άρωμα». Αλλά ήταν -όπως έλεγε ο Μιντ- και ένας γενναιόδωρος και βαθιά καλός άνθρωπος. Το μεγάλο εγκώμιο το είπε γι' αυτόν, όταν πέθανε, ο μεγάλος ανταγωνιστής του, ο Χάγεκ: Μετά από αυτόν, είπε, ο κόσμος θα είναι λιγότερο άξιος για να ζει κανείς σε αυτόν.

ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 14/12/2008

ΔΙΑΛΟΓΟΙ Για την οικονομική κρίση

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΘΑΝΑΣΗΣ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗΣ

Η οικονομική κρίση που ξέσπασε στην Αμερική είναι ο δραματικός επίλογος ενός ιστορικού κύκλου που σημαδεύτηκε από την ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού.

Ο κόσμος γνώρισε και άλλες μεγάλες οικονομικές κρίσεις στη διάρκεια αυτής της περιόδου (μεξικανική κρίση το 1994, ασιατική το 1997, ρωσική το 1998, λατινοαμερικανική το 1999 κ.ά.). Γι' αυτή την ακραία αστάθεια της παγκόσμιας οικονομίας δεν είναι άμοιρη ευθυνών η «νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση», που προωθούν με ιεραποστολικό ζήλο οι Ηνωμένες Πολιτείες και διεθνείς θεσμοί όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα κ.ά. Ενώ όμως οι προηγούμενες κρίσεις ξεσπούσαν κυρίως στην περιφέρεια του διεθνούς οικονομικού συστήματος, η παρούσα κρίση εκδηλώθηκε στο μητροπολιτικό του κέντρο. Ολα αυτά τα χρόνια, οι βάρδοι του νεοφιλελευθερισμού υπερέβαλλαν σε εγκώμια κι επαίνους για τις επιδόσεις της αμερικανικής οικονομίας και υποστήριζαν ότι οι οικονομικές κρίσεις μπορούσαν να πλήξουν μόνον τα «εξωτικά» εκείνα μέρη όπου δεν λειτουργούσαν σωστά οι κανόνες του ανταγωνισμού και δεν υπήρχαν ανεξάρτητες αρχές ελέγχου. Η σημερινή κρίση αντίθετα αποκαλύπτει σε όλους ότι η αμερικανική οικονομία στηρίζεται σε ένα βουνό από εξωτερικά χρέη και σε ένα εσωτερικό κερδοσκοπικό όργιο, που ευνοήθηκε από τη νεοφιλελεύθερη απορύθμιση των αγορών του χρήματος και την τυφλή πίστη στην ικανότητα της αγοράς για αυτορύθμιση.

Τις αιτίες και τις συνέπειες της παρούσας οικονομικής κρίσης φωτίζουν με τις αναλύσεις τους τρεις ιταλοί μελετητές:

*Ο Φρεντερίκο Ραμπίνι είναι δημοσιογράφος, συντάκτης της εφημερίδας «La Repubblica» και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ.

*Ο Βιτόριο Τσουκόνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ανταποκριτής της εφημερίδας «La Repubblica» στη Νέα Υόρκη.

*Ο Τζόρτζιο Ρούφολο, ιστορικό στέλεχος της ιταλικής αριστεράς, είναι οικονομολόγος και ιδρυτής του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ερευνών.

ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 12/10/2008

Χρεοκοπία του τουρμποκαπιταλισμού

Του ΤΖΟΡΤΖΙΟ ΡΟΥΦΟΛΟ

Νομίζω πως ο κυκλώνας θα περάσει χωρίς να συμπαρασύρει την παγκόσμια οικονομία. Γι' άλλη μια φορά τα βάραθρα που άνοιξε η ελεύθερη αγορά θα καλυφθούν από τους φορολογούμενους. Ποιες θα είναι οι συνέπειες κανείς δεν το ξέρει. Ορισμένοι φοβούνται ότι αυτό το νέο τρομερό χτύπημα μπορεί να πλήξει ολόκληρο το σύστημα. Αλλά η καπιταλιστική οικονομία είναι πιο ισχυρή από τον καταστροφικό χρηματιστικό κόσμο που η ίδια γέννησε. Ωστόσο, αυτή η κρίση μπορεί να είναι μοιραία για τον καπιταλισμό από μια πιο γενική και βαθύτερη άποψη. Από στενά οικονομική άποψη, πίσω από τον μπερδεμένο κόμπο των «τεχνικών» προβλημάτων, υπάρχει μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα: η δυσαναλογία της αμερικανικής υπερχρέωσης (όλων, ιδιωτών, τραπεζών, κράτους) σε σχέση με το εισόδημα και η δυσαναλογία της χρηματιστικής σε σχέση με την πραγματική οικονομία.

*Εδώ θα ήθελα να μιλήσω, όμως, για το θανάσιμο πλήγμα που αυτή η κρίση επιφέρει στον «τουρμποκαπιταλισμό», υπονομεύοντας την ηθική του αξιοπιστία.

Κάθε ιστορικό σύστημα οργάνωσης της οικονομίας χρειάζεται μια βάση ηθικής νομιμοποίησης. Οι τρομεροί άρχοντες των αρχαίων αυτοκρατοριών χρειάζονταν ένα θεό, που βρισκόταν πάνω απ' αυτούς. Οταν οι έμποροι του Μεσαίωνα μπήκαν στις πόλεις, χρειάστηκαν έναν επίπονο συμβιβασμό με την εκκλησία, την οποία χρηματοδότησαν πλουσιοπάροχα, για να ξεπεράσουν με ελιγμούς το σκάνδαλο του τόκου. Η οικονομική ιδεολογία του αναδυόμενου καπιταλισμού είχε τις απαρχές της στις σχολές ηθικής φιλοσοφίας.

Η καλύτερη νομιμοποίηση δεν του δόθηκε, όμως, από τις συζητήσιμες αρχές των βεμπεριανών αρετών αλλά από τις πιο πρακτικές, του ωφελιμισμού, που δίδασκαν να αντλούμε από τον εγωισμό, και όχι από την αρετή, την ενέργεια η οποία είναι αναγκαία για να παραχθεί ο πλούτος, προς όφελος -όπως έλεγαν- όλων.

*Με δυο λόγια, ο καπιταλισμός δικαιολογείται όχι με τις προϋποθέσεις του αλλά με τα αποτελέσματά του. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα, τα αποτελέσματά του όχι μόνον με όρους οικονομικής ανάπτυξης αλλά και κοινωνικής προόδου υπήρξαν τέτοια ώστε, δεν λέω να αντισταθμίζουν, αλλά να κάνουν υποφερτά τα πελώρια κόστη που συνεπέφερε η ανάπτυξη. Αυτό που συμβαίνει στον κόσμο μάς λέει ότι η επαγγελία μιας οικουμενικής επέκτασης της ευημερίας διαψεύδεται από την εμπειρία ενός όλο και περισσότερο άδικου και ασταθούς κόσμου. Το διεθνές οικονομικό «θαύμα», που πραγματοποίησε πελώριες μετακινήσεις πλούτου από τις πλουσιότερες στις φτωχότερες χώρες, μεταφράζεται στο εσωτερικό αυτών των χωρών σε ένα γιγάντιο χάσμα ανάμεσα στις ανερχόμενες κοινωνικές ομάδες και σε εκείνες που σπρώχτηκαν στο περιθώριο.

Στην Ινδία, ο ακραίος πλούτος και η ακραία φτώχεια έχουν αυξηθεί. Το ίδιο συμβαίνει και στην Κίνα. Από την τελευταία έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας προκύπτει ότι το επίπεδο της φτώχειας αυξήθηκε στον κόσμο κατά 1,4 δισεκατομμύρια ανθρώπων, που ζουν με λιγότερα από 1,25 δολάρια τη μέρα.

*Ο δείκτης της ανισότητας, ο σχετικός με τον παγκόσμιο πληθυσμό, αυξήθηκε στα τελευταία 15 χρόνια κατά εφτά βαθμούς, λίγο λιγότερο από το 20%. Είναι όμως, κυρίως στην Ηνωμένες Πολιτείες που μεγάλωσε εκρηκτικά η ανισότητα ανάμεσα στις μεσαίες τάξεις που φτώχυναν και στις ελίτ που πλούτισαν.

Αυτό που συμβαίνει στις ΗΠΑ, λέει ο Ρόμπερτ Ράιχ, δεν είναι μόνο μια αύξηση των ανισοτήτων, αλλά είναι ένα αληθινό κοινωνικό σχίσμα: το 1% του πληθυσμού κατέχει το 40% του εθνικού προϊόντος.

*Τι σχέση έχουν όμως όλα αυτά με τις σημερινές οικονομικές καταστροφές; Πολύ μεγάλη. Στα τελευταία είκοσι χρόνια ήταν ακριβώς η κατανομή των πόρων που καθοδηγούνταν από τις χρηματιστικές αγορές εκείνη που μεταφράστηκε σε μιαν αύξηση των ανισοτήτων και σε μια καταστροφική πίεση πάνω στους φυσικούς πόρους· μια κατανομή που έγινε σε μια κατεύθυνση αντίθετη προς τις πραγματικές ανάγκες της ανθρωπότητας. Στην πιο πλούσια και χρεωμένη χώρα του κόσμου, στις Ηνωμένες Πολιτείες, η δυσαναλογία ανάμεσα στα κέρδη εκείνων που διευθύνουν τις μεγάλες επιχειρήσεις -ακόμα και εκείνων που τις οδήγησαν στην καταστροφή- και στα εισοδήματα των απλών ανθρώπων έγινε υπέρμετρη.

Οι παγκόσμιοι πόροι κατευθύνθηκαν από ένα ισχυρό χρηματιστικό σύστημα προς μια γιγάντια υπερχρέωση, υποστηριζόμενη από ένα ανεξέλεγκτο πιστωτικό σύστημα.

*Το όνομα «τουρμποκαπιταλισμός» ταιριάζει καλά σε αυτό το απερίσκεπτο σύστημα: Η ετήσια παγκόσμια δαπάνη για τη διαφήμιση, που αυξάνει την κατανάλωση και τη μόλυνση, ανέρχεται στα 500 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ εκείνη για την ιατρική έρευνα στα 70 δισεκατομμύρια. Στα 62 δισεκατομμύρια ανέρχεται η δαπάνη των πλούσιων χωρών που προορίζεται για τις φτωχές χώρες.

*Επαναλαμβάνω: δεν πιστεύω ότι βρισκόμαστε στις παραμονές μιας νέας κατάρρευσης του καπιταλισμού. Η παγκόσμια οικονομία διαθέτει πελώριους πόρους που μπορούν να αξιοποιηθούν για τις επείγουσες περιστάσεις. Βρισκόμαστε, όμως, μπροστά στην ηθική αποτυχία μιας επαγγελίας. Οταν ένα σύστημα χάνει την ηθική του νομιμοποίηση χάνει και την ιστορική του ζωτικότητα. Ενα σύστημα βασιζόμενο στη σπατάλη και στην αδικία έχει υποθηκεύσει το μέλλον του.

*Πριν από τριάντα περίπου χρόνια, ένας λαμπρός άγγλος οικονομολόγος, που πέθανε πρόωρα, ο Φρεντ Χιρς, έγραψε ένα προφητικό βιβλίο: «Τα κοινωνικά όρια της ανάπτυξης». Αυτό από το οποίο κυρίως υποφέρει ο καπιταλισμός, υποστήριζε, είναι μια συντριβή της ηθικής του βάσης. Αυτό το οποίο κυρίως χρειάζεται είναι μια «επιστροφή της ηθικής». Δεν βλέπουμε κανένα ίχνος μιας τέτοιας επιστροφής.

ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 12/10/2008