Η πνευματική κίνηση στην Ευρώπη

Η μεταπολεμική πολιτισμική παραγωγή στις δύο περιόδους οικονομικής ανασυγκρότησης και ανάπτυξης ώς τη δεκαετία του ’70

• Του Θανου Bερεμη*Η Καθημερινή, 2/12/2012

Η πνευματική κίνηση στη δυτική Ευρώπη μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου χωρίζεται σε δύο χρονικές περιόδους. Από το 1945 ώς το 1960 και από το 1960 ώς τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970. Η πρώτη περίοδος χαρακτηρίζεται από αγώνες επιβίωσης του πληθυσμού, αλλά και από τη σταδιακή ανασυγκρότηση που επιτυγχάνεται χάρις και στην αμερικανική βοήθεια. Η δεύτερη είναι η περίοδος μιας πλούσιας σοδειάς, η εποχή της μεγάλης ευημερίας που τέτοια δεν είχε ποτέ γνωρίσει η Ευρώπη. Η εποχή αυτή κλείνει με τους αραβοϊσραηλινούς πολέμους και τις πετρελαϊκές κρίσεις. Ωστόσο, παρά την οικονομική ανάπτυξη της Δύσης, ο Ψυχρός Πόλεμος ανάμεσα στον δυτικό και ανατολικό συνασπισμό και ο επικρεμάμενος κίνδυνος ενός πυρηνικού ολέθρου, διατηρούσε ζωντανή την αβεβαιότητα στη ζωή των ανθρώπων.

Η νέα Αριστερά

Του Θανου Bερεμη * Η Καθημερινή, 29/7/2012

Η νέα Αριστερά, όπως εκπροσωπείται κυρίως από τον ΣΥΡΙΖΑ, προσπαθεί να προσαρμόσει τη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία για την κατίσχυση της εργατικής τάξης, στη σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Σήμερα, η αληθινή εργατική τάξη έχει περιοριστεί στο εκλογικό περίπου μέγεθος του ΚΚΕ, ενώ το μεγάλο ποσοστό του εκλογικού σώματος που προτίμησε στις τελευταίες εκλογές τον ΣΥΡΙΖΑ, αποτελείται κυρίως από ανέργους του ιδιωτικού τομέα, αφού ο δημόσιος παραμένει ανέγγιχτος από την ανεργία. Οπαδοί του ΣΥΡΙΖΑ είναι ακόμα δημόσιοι υπάλληλοι οι οποίοι πιστεύουν ότι ο κ. Τσίπρας θα εξασφαλίσει την παραμονή τους στο Δημόσιο.

Σε αναζήτηση πνευματικής πυξίδας

• Tου Θανου Bερεμη*

Θελήσαμε να ασχοληθούμε εδώ με ένα φαινόμενο του ευρωπαϊκού Μεσοπολέμου, όταν η ήπειρός μας γνώριζε τη μεγαλύτερη ηθική κρίση της Ιστορίας της. Οτι σημαντικοί διανοούμενοι όπως ο Καρλ Σμιτ επέλεξαν να γίνουν στήριγμα του πιο βάρβαρου πολιτεύματος, είναι μια από τις απώλειες εκείνης της εποχής. Οτι ο Σμιτ ίσως ασκεί ακόμα γοητεία σε σκεπτόμενους ανθρώπους που πασχίζουν να βρουν πυξίδα στο σύγχρονο πέλαγος, είναι ανησυχητικό.

Αν ο διαφωτισμός και ο ορθολογισμός έχουν διανύσει την πορεία τους και βρισκόμαστε ήδη στον μεταμοντέρνο σχετικισμό, θα το μάθουμε προσεχώς, ελπίζω όχι λίαν προσεχώς. Ομως σίγουρα τα φαντάσματα των παραστρατημένων δεν μας βοηθούν να αποκτήσουμε το αναγκαίο έρμα για το δύσκολο ταξίδι που βρίσκεται μπροστά μας.

Ο Γερμανός φιλόσοφος του Δικαίου, Καρλ Σμιτ, έγινε γνωστός στο ευρύτερο κοινό της χώρας μας χάρη στον φιλόσοφο Παναγιώτη Κονδύλη και τη διαμάχη του με τον Ριχάρδο Σωμερίτη. Εκτοτε ο Σμιτ απέκτησε μεγαλύτερη ορατότητα και υπήρξε αντικείμενο μελέτης από αριστερούς και μη επιστήμονες.

Τι είναι αυτό που έκανε το έργο του Σμιτ ελκυστικό σε αριστερούς διανοητές όπως οι Βάλτερ Μπένγιαμιν και Γκέοργκ Λούκατς, και μάλιστα σε εποχή κατά την οποία ο αντι-σημίτης νομικός συνέπλεε και σε ορισμένες περιστάσεις εκθείαζε τον ναζισμό; Ηταν άραγε ο αντιφιλελεύθερος λόγος του, η ροπή του προς το ισχυρό κράτος ή η ανάλυσή του της λαϊκής βούλησης; Η εχθρότητά του προς τον πολιτικό φιλελευθερισμό ασφαλώς τον κατέστησε μεταπολεμικά ελκυστικό σε κάποιους αριστερούς διανοούμενους και αυτός έσπευσε να δείξει στους νέους αντιεξουσιαστές Γερμανούς ένα πρόσωπο γεμάτο κατανόηση. Ετσι, μέμφεται την ομοιογένεια που δημιουργεί στην κοινωνία η δημοκρατία διότι έτσι εξοντώνεται η ετερογένεια. Ουδείς λόγος για τη βιολογική εξόντωση των ετερογενών του χιτλερικού συστήματος.

Οπως πολλοί σημαντικοί διανοητές του γερμανικού Μεσοπολέμου, ο Σμιτ ανήκει σε μια παράδοση που παραπέμπει στον ρομαντικό εθνικισμό του 19ου αιώνα. Ο Σίλερ πίστευε ότι το μεγαλείο των συμπατριωτών του αντλούσε δυνάμεις από τις αναζητήσεις τους, όχι στα εγκόσμια, αλλά στον υπερβατικό κόσμο του πνεύματος. Πράγματι, πολλοί από τους μεγάλους σύγχρονους του Σμιτ, συνεργασθέντες (Χάιντεγκερ) και μη (Σπέγκλερ) με το χιτλερικό καθεστώς, υπήρξαν προϊόντα των γοητευτικών αναζητήσεων που επισήμανε ο Σίλερ.

Ο ίδιος ο Σμιτ αποτελεί παράδειγμα φιλοσοφικής αμφιθυμίας. Αν και συντηρητικός ερμηνευτής του Συνταγματικού Δικαίου, διέθετε τεράστιο φάσμα ενδιαφερόντων που συχνά έρχονταν σε αντίθεση με τις πανεπιστημιακές του παραδόσεις. Ηταν υποστηρικτής του ναζισμού αν και αμετακίνητος καθολικός, πιστός χριστιανός αν και υπηρέτης της πιο απάνθρωπης κοσμικής αντίληψης.

Η έλξη που άσκησαν επάνω του τόσο διαφορετικοί ριζοσπάστες, όπως ο σωβινιστής Σαρλ Μοράς και ο αντίποδάς του στη θεωρία του συνδικαλισμού, Ζορζ Σορέλ, περιγράφει και τη ροπή της εποχής του προς την ακρασφάλεια. Είναι ίσως δυνατό να τον κατατάξουμε στην παράδοση του Νίτσε καθώς ασκεί σοβαρή κριτική στον φιλελεύθερο ρασιοναλισμό και έλκεται από την ισχύ και τη βούληση των ισχυρών. Η παρατήρηση για τον διαχωρισμό ανάμεσα στην εσωτερική πίστη και την εξωτερική υπακοή των πρώτων Φιλελευθέρων του 17ου αιώνα στους νόμους του κράτους, αποδίδει το προσωπικό του δίλημμα.

Η έννοια της λαϊκής κυριαρχίας απασχόλησε ιδιαίτερα τον καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου. Αισθανόταν δέος μπροστά στην έννοια της κυριαρχίας, η οποία αντλούσε κύρος από την αστείρευτη εξουσία του λαού. Ο λαός, όμως, ως απεριόριστη πηγή εξουσίας τον τρόμαζε. Βρήκε ωστόσο μια εύσχημη λύση στο πρόβλημα αυτό στο έργο του Μακιαβέλι, ο οποίος υπήρξε για τον Σμιτ μια αδελφή διάνοια. Υιοθέτησε έτσι την ιδέα του «εντεταλμένου δικτάτορα» που ο Μακιαβέλι είχε ανακαλύψει στη ρωμαϊκή δημοκρατία.

Πρόκειται για θεσμό που λειτούργησε από το 500 π. Χ. ώς τον τρίτο αιώνα, με σκοπό την προστασία του πολιτεύματος σε περίπτωση στρατιωτικής συνωμοσίας. Η ερμηνεία του ίδιου του Σμιτ ήταν ότι ο θεσμός προοριζόταν για την προστασία της δημόσιας ασφάλειας, ακόμα και με επιβολή καθεστώτος εκτάκτου ανάγκης, περιορισμένης διάρκειας.

Ο μαρξισμός, κατά τον Σμιτ, αποτελούσε μόνιμη απειλή για τη νομιμότητα. Η επίκληση μιας ανατροπής που αντλούσε το φιλοσοφικό της κύρος όχι από τη λογική του Δικαίου, αλλά από κάποια αποκρυπτογράφηση της Ιστορίας, απασχόλησε επίμονα τον Σμιτ στα χρόνια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Ανάμεσα στο 1921-24 κατέληξε σε τρία σχέδια για την αντιμετώπιση της απειλής: Το πρώτο απέβλεπε στη βίαιη καταστολή μαζικών εξεγέρσεων με αυταρχικό, αντι-επαναστατικό καθεστώς. Το δεύτερο, που ήταν και το πιο ουτοπικό, βασιζόταν στο κύρος της Καθολικής Εκκλησίας ως μοναδικού ζωντανού εκπροσώπου της ευρωπαϊκής παράδοσης. Το τρίτο προσανατολιζόταν όχι προς την καταστολή, αλλά την ενσωμάτωση των μαζών σε μια «ομογενοποιημένη εθνική δημοκρατία». Ο όρος «ομογενοποίηση» αποτελεί εκ των υστέρων μακάβρια αναφορά σε γεγονότα που έμελλαν να συμβούν.

Τι έμεινε σταθερό από τις πολιτικές μεταμορφώσεις του Σμιτ και τις μεταστάσεις του από τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, στην τελευταία κυβέρνηση πριν από τον Χίτλερ έως την παρέα των διανοουμένων που συμβουλευόταν ο Γκέριγκ;

Ο Σμιτ υποστήριξε τους ναζί, γιατί πίστεψε ότι αυτοί θα ήταν ο από μηχανής θεός που θα έσωζε το αστικό σύστημα από μια σοβιετική κατάληξη. Εβλεπε την ιδεολογία των χιτλερικών σαν αναγκαία λύση, πέραν του νομικού ορθολογισμού, ο οποίος δεν μπόρεσε να σώσει την Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Το μεταπολεμικό του έργο περιέχει πολλές οξυδερκείς σκέψεις, αλλά αποδίδει συγχρόνως και την προσωπική του ηθική έκπτωση. Η ερμηνεία του της λέξης «νόμος» σχετίζεται με τη «νομή» και τέλος του «νέμομαι», εξομοιώνοντας τους νόμους με την αυθαιρεσία της βίας του ναζισμού.

* Ο κ. Θ. Βερέμης είναι αντιπρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ.

• Η Καθημερινή, 6/3/2011

«Η ελληνική λεβεντιά διαρκεί όσο και οι παπαρούνες της άνοιξης»

Θάνος Βερέμης

Της Αννας Γριμάνη, Η Καθημερινή

• Η ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;

Ο συναισθηματικός κόσμος συγχρονίζεται με τη συνείδησή μας. Οι πρώτες μου αναμνήσεις χτίζονται πάνω σε γαλανόλευκες γιορτές, οβελίες και βεγγαλικά. Εικόνες, ήχοι, μυρουδιές και γεύσεις συνθέτουν την πιο εύφορη ηλικία της μνήμης μου. Αυτή η ελληνικότητα που «αισθηματοποιήθηκε ολόκληρη για μένα» θα με συνοδεύει, είτε το θέλω είτε όχι, ώς το τέλος του βίου μου.

• Τι πιο μικρό ελληνικό αγάπησα;

Το γλυκύτατο, εφήμερο ελληνικό έαρ.

• Η υπέροχη εκδοχή του Ελληνα.

Η λεβεντιά που διαρκεί όσο και οι παπαρούνες της ελληνικής άνοιξης.

• Αυτό που με χαλάει.

Ο αυτισμός και η μετριότητα που εκτρέφουν χωρίς εξαίρεση τα πολιτικά μας κόμματα.

• Προσόν ή μειονέκτημα να είσαι Ελληνας σήμερα;

Προσόν όταν αισθάνεσαι χαμένος στην ανωνυμία της παγκοσμιοποίησης, μειονέκτημα όταν μετέχεις στην καθημερινότητα της ελληνικής δημοσιοϋπαλληλικής γραφειοκρατίας.

• Παράγει πολιτισμό ο Ελληνας της νέας εποχής ή μένει προσκολλημένος σε μια ρητορική ελληνικότητα;

Η ρητορική ελληνικότητα παρηγορεί όσους δεν παράγουν πολιτισμό. Οι δημιουργοί δεν επικαλούνται την ελληνικότητα γιατί την ανακαλούν με το έργο και το παράδειγμά τους. (Ο Μόραλης, ο Σαββόπουλος, ο Βογιατζής, ο Κιτρομηλίδης, ο Τσούκας είναι μερικοί από αυτούς που ο καθένας με τον τρόπο του, παράγει πολιτισμό σήμερα). Με μια ισχυρή αντίληψη ταυτότητας την οποία πιστοποιεί αυτή η παμπάλαια μουσική της γλώσσας μας.

• Το ελληνικό μου «γιατί» κι ένα «πρέπει» που πέταξα.

Ενα «γιατί» που είναι σήμερα στη σκέψη όλων: «Γιατί μέσα στη Σύγκλητο μια τέτοια απραξία; Τι κάθονται οι Συγκλητικοί και δεν νομοθετούν;» Θα πέταγα όλα τα «πρέπει» που παπαγαλίζουν τα παιδιά στα σχολεία και οι φοιτητές - πολιτευτές στα πανεπιστήμια. Τα «πρέπει» που ευθύνονται για την ξύλινη γλώσσα και την απουσία σκέψης στο δημόσιο λόγο.

• Ο Ελληνας ποιητής μου.

Από τους τρεις μεγάλους ποιητές που ανακάλυψαν αργά τη γλώσσα μας και μαζί τη συνείδησή τους προτιμώ τον Αλεξανδρινό.

• Η αδιαπραγμάτευτη ελληνική αλήθεια μου.

Οσο πιο γρήγορα αποβάλουμε τον κλεφταρματολικό αταβισμό μας και γίνουμε κοινωνία των πολιτών, τόσο πιο γρήγορα θα βρούμε τη λύτρωση από τον μετριοκρατικό, επαρχιωτικό και αδηφάγο αυτισμό μας.

• Η οδός των Ελλήνων στον παγκόσμιο χάρτη - ορίστε την.

Ο οδός που ακολουθούσαν ο Πλάτων, ο Γκρέκο, ο Κοραής, ο Ωνάσης. Η εσωτερική διαδρομή που γίνεται οδικός χάρτης για όλους τους ανθρώπους, διανοούμενους, δημιουργούς και εξερευνητές του κόσμου.

• * Ο καθηγητής Θάνος Βερέμης είναι πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας.

Η σύγχυση των πολιτισμών

15 χρόνια μετά: Επαληθεύτηκε η «προφητεία» του Χάντινγκτον;

Θ. ΒΕΡΕΜΗΣ

Το 1996 κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ (στην Ελλάδα το 1998) το σημαντικότερο από τα δεκάδες βιβλία και άρθρα που ανέδειξαν τον αμερικανό καθηγητή του Χάρβαρντ Σάμιουελ Χάντινγκτον σε έναν από τους πιο πολυδιαβασμένους αλλά και αμφιλεγόμενους πολιτικούς φιλοσόφους των τελευταίων ετών εκατέρωθεν του Ατλαντικού. Το βιβλίο ήταν «Η σύγκρουση των πολιτισμών και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης» και βασιζόταν σε ένα ομότιτλο άρθρο του το οποίο δημοσιεύθηκε το 1993 στην επιθεώρηση «Foreign Affairs». Στο εν λόγω μπεστ σέλερ ο επισκοπικός το θρήσκευμα Χάντινγκτον αναλύει τη δική του εκδοχή περί του χαρακτήρα των μελλοντικών συγκρούσεων στον πλανήτη και των παγκόσμιων συσχετισμών στον 21ο αιώνα. Συγκεκριμένα, στη θεωρία του ο Χάντινγκτον υποστηρίζει ότι ο επόμενος πόλεμος - μετά τον Ψυχρό Πόλεμο - και οι μεγάλες διαιρέσεις και πηγές συγκρούσεων θα είναι όχι πια ανάμεσα σε ιδεολογίες αλλά ανάμεσα στους πολιτισμούς (κυρίως ανάμεσα στη Δύση και στο Ισλάμ).

Δεν θα ήταν υπερβολικό να πει κανείς ότι η σκέψη του Χάντινγκτον είχε γίνει το ευαγγέλιο της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ και των συμμάχων τους μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Δεκαπέντε χρόνια μετά η «προφητεία του» επαληθεύτηκε; Οδήγησε τους Αμερικανούς στη σωστή πολιτική ή στην καταστροφή;

Ο Samuel Huntington, από τους τελευταίους εναπομείναντες καθηγητές της δεκαετίας του 1960 στο Harvard, αντιπροσώπευε τότε μια συντηρητική μειοψηφία που αντιμετώπιζε με σκεπτικισμό τον φιλελεύθερο προσανατολισμό της Ανατολικής Ακτής. Η μοίρα τού έδωσε δύο ακόμη ευκαιρίες ώστε να δικαιωθεί για τις επιφυλάξεις του παρελθόντος. Και οι δύο παρουσιάστηκαν την εποχή που η κριτική του προοδευτισμού είχε γίνει πλέον κοινός τόπος. Με την πτώση του μεταρρυθμιστικού φιλελευθερισμού και την κίνηση του πολιτικού εκκρεμούς προς τα δεξιά, ιδιαίτερα μετά την άνοδο του Ronald Reagan, o Huntington έγινε ο πρώιμος κήρυκας της σύγκρουσης στη διεθνή πολιτική.

* Ο νέος εχθρός

Οταν κατέρρευσε ο υπαρκτός σοσιαλισμός ο Huntington ήταν ο πρώτος που έσπευσε σε αναζήτηση του νέου εχθρού που θα αποτελούσε τον συνεκτικό δεσμό του δυτικού συνασπισμού. Στο γνωστό άρθρο του «America's Changing Strategic Interests» (Survival 33, Jan. /Feb. 1991) εξηγούσε πως οι ΗΠΑ βρίσκονταν τότε στη θέση που είχε βρεθεί η Βρετανία το 1815 όταν το τέλος του Ναπολέοντα δημιούργησε την ανάγκη ευρωπαϊκής συμφωνίας η οποία θα εμπόδιζε την ανάπτυξη νέας απειλής για την ισορροπία δυνάμεων στον κόσμο.

Η σύγκρουση των πολιτισμών πρωτοεμφανίστηκε σε άρθρο του Huntington το οποίο δημοσιεύτηκε στο καλοκαιρινό τεύχος του Foreign Affairs το 1993. Η προσέγγιση της διεθνούς πολιτικής εδώ είναι του Hobbes μάλλον παρά του Locke. Θεωρεί ότι η φύση βδελύσσεται τα κενά, όπως η πολιτική τα κενά εξουσίας. Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου άφηνε πίσω του το κενό της Σοβιετικής Ενωσης και συνεπώς η Δύση έπρεπε να προβλέψει εγκαίρως το διάδοχο αντίπαλο σχήμα. Από την ισορροπία δυνάμεων του πρώτου άρθρου πέρασε σε μια συγκρουσιακή φιλοσοφία που προαναγγέλλει τους κατοπινούς Νεοσυντηρητικούς του Bush Jr.

Η χάραξη των συνόρων ανάμεσα στα διάφορα πολιτισμικά στρατόπεδα είναι τελείως αυθαίρετη. Οι «ορθόδοξοι Σλάβοι» (ξεχνάει ότι πολλοί Σλάβοι, όπως οι Πολωνοί, οι Τσέχοι, οι Σλοβάκοι, οι Σλοβένοι και οι Κροάτες, είναι καθολικοί) τοποθετούνται μαζί με τους μουσουλμάνους. Οι καθολικοί μαζί με τους προαιώνιους εχθρούς των (τριακονταετής πόλεμος) τους Προτεστάντες, οι εβραίοι εμφανίζονται σαν προκεχωρημένο φυλάκιο της Ευρώπης στη Μέση Ανατολή, ενώ η Λατινική Αμερική δεν ανήκει στο ίδιο πολιτισμικό στρατόπεδο με τη Βόρεια Αμερική και τον Καναδά γιατί... είναι φτωχή. Στο δυτικό ημισφαίριο εφαρμόζει έτσι τη διαίρεση Βορρά - Νότου.

* ΗΠΑ και Ισραήλ

---

Για τον Σάμιουελ Χάντινγκτον ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας του πολέμου των εθνών, ο 20ός ο αιώνας του πολέμου των ιδεολογιών και ο 21ος ο αιώνας του πολέμου των πολιτισμών

---

Στις 11 Σεπτεμβρίου 2001 ο Huntington γνώρισε την τρίτη επιστροφή του στη δημοσιότητα. Επέστρεψε θριαμβευτικά, κραδαίνοντας το στερεότυπο του μουσουλμάνου τρομοκράτη ως γνήσιο προϊόν πολιτισμικής σύγκρουσης. Σε άρθρο του (Ιανουάριος 2002, Newsweek) υποστήριζε ότι «αν ένα ή δύο κράτη καταφέρουν να επιβληθούν στον μουσουλμανικό κόσμο, πράγμα που έχει να συμβεί από την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το αποτέλεσμα θα ήταν ευεργετικό για τη μείωση της βίας... γενικότερα». Ποιους είχε άραγε στο μυαλό του ο Huntington; Μάλλον τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Η προτροπή, που βεβαίως δεν ήταν αποκλειστικά δική του, πυροδότησε σειρά μεγάλων λαθών που παγίδευσαν τις ΗΠΑ σε ένα τραγικό θέατρο επιχειρήσεων στο Ιράκ και την παγκόσμια οικονομία σε κρίση διαρκείας με τη μετεωρική άνοδο την τιμής του πετρελαίου. Δεκαπέντε χρόνια μετά το άρθρο του στο Foreign Affairs ο Huntington μάλλον παρακολουθεί τους Νεοσυντηρητικούς στην ιστορική τους καταισχύνη. Η «προφητεία» του δεν οδήγησε τους Αμερικανούς στη σωστή πολιτική αλλά στην καταστροφή.

* Εικονική πραγματικότητα

Ο Huntington έγινε γνωστός ως ερευνητής με τα έργα του για τον ρόλο των στρατιωτικών στις χώρες της αποικιοκρατίας και στις αναπτυσσόμενες περιοχές του κόσμου. Σημαντικό υπήρξε επίσης και το βιβλίο του για τους στρατιωτικούς των ΗΠΑ (The Soldiers and the State, Cambridge, 1957). Οταν καταπιάστηκε με τη Σύγκρουση των πολιτισμών ήταν ελάχιστα προετοιμασμένος για έργο τέτοιας ιστορικής εμβέλειας. Η αντιπάθειά του άλλωστε για την Ιστορία φαίνεται σε όλο αυτό το βιβλίο. Σε κάποια συνάντησή μας επεσήμανα ότι το Βυζάντιο που εκείνος θεωρούσε ότι είχε καταργήσει το κράτος δικαίου, σε αντίθεση με τη Δυτική Ευρώπη όπου το δίκαιο ανθούσε, ήταν η επιβίωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ότι, αντίθετα από το μέγιστο μέρος της ηπείρου που είχε υποστεί αλλεπάλληλες επιδρομές και μετακινήσεις πληθυσμών, το βυζαντινό (ρωμαϊκό) κράτος δεν απώλεσε ποτέ τούς θεσμούς του δικαίου. Μου απάντησε τότε με αφοπλιστική ειλικρίνεια ότι αυτό δεν το είχε σκεφτεί. Η σύγκρουση... ωστόσο έγινε από τα πιο ευπώλητα βιβλία της δεκαετίας του 1990 και αργότερα θεωρήθηκε προφητική της 11ης Σεπτεμβρίου. Πρόκειται βέβαια για προβληματική επιστημονικά εκλαΐκευση της Ιστορίας που δημιούργησε μια «αυτοτροφοδοτούμενη» πραγματικότητα, περισσότερο εικονική παρά αληθινή. Αυτοτροφοδοτούμενη γιατί συνέβαλε όσο κανένα άλλο βιβλίο στη στρεβλή αντίληψη της σχέσης μεταξύ πολιτισμών. Οι μεγαλύτερες συγκρούσεις στην Ιστορία είναι συνήθως ενδοπολιτισμικές (πρώτος και δεύτερος παγκόσμιος, η πλειάδα των εμφυλίων και των μεγάλων επαναστάσεων,) αλλά, έτσι και αλλιώς, οι πολιτισμοί δεν συγκρούονται. Ανταλλάσσουν ιδέες και στοιχεία και σπάνια βρίσκονται αντιμέτωποι στο πεδίο του πολέμου. Τα κράτη, οι στρατοί, ακόμη και διαφορετικές ερμηνείες της ίδιας θρησκείας βρίσκονται συχνά αντιμέτωπες όταν η πολιτική εξουσία υπεισέρχεται στο πεδίο των αντιθέσεων. Οι πολιτισμοί είναι δυνατόν να γίνουν απειλητικοί όταν χρησιμοποιούνται από μεγάλες δυνάμεις σαν σύμβολα εξουσίας, ή από μικρές χώρες και έθνη όταν αναζητούν ταυτότητα.

Οταν ο Huntington αναλάμβανε να ξαναγράψει την ιστορία των συγκρούσεων και να αναδείξει τη μελλοντική απειλή προς τον δυτικό κόσμο συμμετείχε χωρίς να το αντιλαμβάνεται στη μεταμόρφωση της πατρίδας του. Από την επιρροή του αισιόδοξου John Locke, στην απαισιοδοξία του φοβικού Thomas Hobbes.

Ο κ. Θάνος Βερέμης είναι καθηγητής Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το ΒΗΜΑ, 27/07/2008