Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Σαρτρ Ζαν-Πολ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Σαρτρ Ζαν-Πολ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Δευτέρα 7 Φεβρουαρίου 2011

Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΕΥΣΗΣ

  • Επτά, Κυριακή 6 Φεβρουαρίου 2011
  • ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ
  • ΤΟ 1945, στο πρώτο τεύχος του περιοδικού «Temps Modernes», ο Ζαν-Πολ Σαρτρ υποστήριζε ότι η «στράτευση» είναι το χρέος των διανοούμενων.
Στους καιρούς μας όμως, και μετά την πτώση των πολιτικών μύθων που στήριζαν τις βεβαιότητες πολλών αριστερών διανοουμένων, κυριαρχεί ένας ριζικός σκεπτικισμός. Η ιδέα της στράτευσης έχει άλλωστε δυσφημιστεί, καθώς συνδέθηκε συχνά με την υποστήριξη αυταρχικών καθεστώτων από μια μερίδα της αριστερής διανόησης.
Τη θεματική της στράτευσης επαναπροτείνει και ανανεώνει ο ιταλός φιλόσοφος Πάολο Φλόρες ντ' Αρκάις με το ακόλουθο άρθρο του, που δημοσιεύτηκε στην «Corriere della Sera».
Ενας συγγραφέας, ένας επιστήμονας, ένας μουσικός, ένας φιλόσοφος κ.ο.κ. είναι προνομιούχοι που κερδίζουν τα προς το ζην με τη σκέψη τους και τη δημιουργία τους. Αποφεύγοντας τη ρουτίνα. Επιλέγοντας ελεύθερα. Κατορθώνοντας να ζουν πραγματικά ως άτομα. Το άτομο είναι πράγματι η ανεπανάληπτη ύπαρξη και, μόνον χάρη σε αυτό, η ίση σε αξιοπρέπεια ύπαρξη. Εκεί όπου δεν είναι ανεπανάληπτη, η ανθρώπινη προσωπικότητα οπισθοδρομεί και καταντάει αντίγραφο: ένα λίγο πιο πολύπλοκο και αρκετά πιο αποτελεσματικό (αλλά και απείρως πιο άγριο) ζώο. Ούτε και ο «ελεύθερος επαγγελματίας» είναι αληθινά ελεύθερος. Οφείλει πράγματι να υπακούει στην τεχνική του επαγγέλματός του και όσο περισσότερο θα υπακούει σε όσα η τεχνική τού επιβάλλει ή του επιτρέπει τόσο περισσότερο θα διακρίνεται. Δεν θα θέλαμε ποτέ να μας χειρουργήσει ένα χειρουργός ο οποίος θα χρησιμοποιούσε ελεύθερα (εξπρεσιονιστικά!) το νυστέρι ή να μας υπερασπιστεί ένας δικηγόρος ο οποίος ελεύθερα (ντανταϊστικά!) δεν θα πειθαρχούσε στη σύνταξη και τη ρητορική.
Ο στρατευμένος διανοούμενος είναι γι' αυτό απλώς ο συγγραφέας (επιστήμονας, καλλιτέχνης κ.ο.κ.) ο οποίος ανταποδίδει ένα μέρος του προνομίου του, παλεύοντας έτσι ώστε καθένας και όλοι να μπορούν να είναι άτομα και επομένως να προσεγγίζουν το ιδεώδες της ίσης αξιοπρέπειας. Αλλά επειδή κυκλοφορώντας στην κοινωνία πολιτών (εργασία, επαγγέλματα, ιδιοκτησία) μπορεί κανείς μόνον να υπακούει, η ίση αξιοπρέπεια μιας ανεπανάληπτης ύπαρξης μπορεί να προσεγγιστεί μόνο μέσα από την πολιτική σφαίρα, αν αυτή είναι αληθινά ανοιχτή στη δράση, δηλαδή στη δύναμη του κάθε πολίτη. Μόνον η δράση (δηλαδή η πραγματική δύναμη) είναι -όπως η φιλοσοφία, η επιστήμη, η τέχνη- δημιουργία και ελευθερία, υπερβαίνει δηλαδή το ήδη δεδομένο της τεχνικής. Επομένως, ο διανοούμενος είναι ο φιλόσοφος (καλλιτέχνης, επιστήμονας κ.λ.π.) ο οποίος ξοδεύει ένα μέρος του προνομίου του προκειμένου η πολιτική να είναι αληθινά ανοιχτή στη δύναμη του καθένα, σύμφωνα με τις αρχές της δικαιοσύνης και της ελευθερίας, της ισότητας και της αξιοπρέπειας. Διαφορετικά, παραμένει μόνον ένας καλλιτέχνης, ένας φιλόσοφος, ένας επιστήμονας, ο οποίος θα ζει το προνόμιό του ως προνόμιο, συντηρώντας το μαζί με την περιφρόνηση για τους μη προνομιούχους ή θα το ζει ως επάγγελμα, εκφυλίζοντάς το σε καθαρή αγορά, αλλά όχι ένας διανοούμενος. Ενας διανοούμενος ή είναι στρατευμένος πολιτικά ή δεν είναι διανοούμενος.
Και είναι φανερό το ποια πρέπει να είναι τα περιεχόμενα αυτής της στράτευσης: να παίρνει στα σοβαρά τη διακαιοσύνη και την ελευθερία, την ισότητα και την αξιοπρέπεια (και τις προϋποθέσεις τους: ίσα δικαιώματα στην υγεία, στην κατοικία, στην εκπαίδευση και αφετηριακή ισότητα ευκαιριών) με τη συνέπεια των καθημερινών και των πολιτικών επιλογών του.
Σήμερα ο στρατευμένος διανοούμενος δεν είναι της μόδας, επειδή οι καιροί μας είναι καιροί κομφορμισμού στην κουλτούρα, ατιμωρησίας της παρανομίας και εθελούσιας δουλείας στην πολιτική. Είναι καιροί στους οποίους το προνόμιο θεωρείται πηγή δικαιωμάτων και όχι υποχρεώσεων.
Αλλά η δημοκρατία (της οποίας ζούμε μια μελαγχολική έκλειψη και εξαιτίας της απουσίας στρατευμένων διανοουμένων) είναι μια «κοινότητα διαφωνούντων» όπου ο καθένας είναι αιρετικός σε σχέση με τον άλλον. Και ο διανοούμενος, αν θέλει να είναι διανοούμενος, οφείλει να είναι η κριτική συνείδηση αυτού του ιδεώδους που πρέπει να τείνουμε να το προσεγγίζουμε. Ιδού γιατί μεταξύ του Σαρτρ και των Πόντιων Πιλάτων της αποστράτευσης (των λειτουργών της συναίνεσης και των ασκούμενων του κομφορμισμού) επιλέγω χωρίς κανένα δισταγμό τον Σαρτρ.
Αν και ο Σαρτρ δεν ήταν αρκετά στρατευμένος, επειδή συχνά λησμονούσε τα αναγκαία περιεχόμενα της στράτευσης. Οι πολλές μάχες «δικαιοσύνης και ελευθερίας», που συνέχισε να δίνει μέχρι το τέλος της ζωής του, πολύ συχνά εγκλωβίστηκαν σε ένα ιδεολογικό κλουβί το οποίο υπέτασσε τον υπαρξισμό στον διαλεκτικό υλισμό, έτσι ώστε να μας κάνει να νομίζουμε ότι το να στρατεύεσαι για «δικαιοσύνη και ελευθερία» και το να είσαι «με το μέρος της Ιστορίας» (και του κόμματος στο οποίο η Ιστορία είχε εμπιστευτεί το καθήκον της χειραφέτησης των καταπιεζόμενων) ήταν το ίδιο πράγμα. Εξαιτίας αυτής της τραγικής σύγχυσης ο Σαρτρ δεν στρατεύθηκε για πολλές -κυρίως διεθνείς- υποθέσεις «δικαιοσύνης και ελευθερίας».
Το αληθινό παράδειγμα στρατευμένου διανοούμενου δεν είναι επομένως ο Σαρτρ αλλά είναι ο Αλμπέρ Καμί, ο οποίος ενσάρκωνε τον άλλο τρόπο να είναι κανείς αριστερός και με συνέπεια υπέρ της ελευθερίας και της ισότητας. Ο Καμί κατάγγελνε τα γκουλάγκ του Στάλιν, έστω και αν αυτό μπορούσε να αποθαρρύνει τους εργάτες της Μπιγιανκούρ. Στεκόταν στο πλευρό της εργατικής και φοιτητικής εξέγερσης του 1956 στην Ουγγαρία, ακριβώς όπως κατάγγελνε τη δυτική υποστήριξη στον φασισμό του Φράνκο. Ηταν αυστηρά εναντίον του ολοκληρωτισμού, χωρίς ποτέ να κρατάει ίσες αποστάσεις. Εξέφραζε τον ρεαλισμό των αξιών (της αριστεράς), που η αριστερά (της Realpolitik) δεν μπορούσε να εκφράσει. 7

Κυριακή 16 Μαΐου 2010

Ο Αλαίν Μπαντιού και η γαλλική φιλοσοφική "γενιά του '60"


Ο Aλαίν Mπαντιού συγκέντρωσε στον τόμο Mικρό φορητό πάνθεον δεκατρία κείμενα, που όλα έχουν γραφεί ως μεταθανάτια απότιση φόρου τιμής σε δεκατέσσερις Γάλλους φιλοσόφους, από τους οποίους οι περισσότεροι μεγαλούργησαν στη γαλλική φιλοσοφική σκηνή, αφήνοντας το ανεξάλειπτο στίγμα τους ως η «γενιά του 1960». Το βιβλίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Άγρα∙ η μετάφραση είναι του Βαγγέλη Μπιτσώρη.

Αυτοί που γύρω στα 1965 ήσαν μεταξύ είκοσι και τριάντα χρόνων, γνώρισαν έναν σπάνιο αριθμό εξαίρετων δασκάλων στο πεδίο της φιλοσοφίας. Oι παλαιοί, όπως ο Σαρτρ, ο Λακάν ή ο Kανγκιλέμ, ήσαν ακόμη σε πλήρη δραστηριότητα∙ κάποιοι άλλοι που ήσαν λίγο νεότεροι, όπως ο Aλτουσέρ, ανέπτυσσαν το έργο τους, ενώ μια ολόκληρη γενιά, οι Nτελέζ, Φουκώ, Nτεριντά εισέρχονταν στην αρένα.

Όλοι αυτοί οι εξαίρετοι δάσκαλοι σήμερα είναι νεκροί. H φιλοσοφική σκηνή, κατειλημμένη ευρέως από απατεώνες, συγκροτείται διαφορετικά, αντλώντας τη συνεκτικότητά της μόνον από εκείνους οι οποίοι, νέοι και λιγότερο νέοι, μπορούν να μείνουν πιστοί στα ερωτήματα που μας ενέπνεαν πριν από σαράντα χρόνια, μέσω της αναδιατύπωσης στην προσίδια γλώσσα τους αυτών των ερωτημάτων. Πιστεύω ότι είναι σωστό να συγκεντρώσω εδώ τις αναλύσεις και τις αποτίσεις φόρου τιμής που αφιέρωσα -για μεγάλο χρονικό διάστημα, κάθε φορά που εξέλειπαν- σε εκείνους στους οποίους οφείλω τη σημασία, πάντοτε ανανθρώπινη αλλά εξίσου αρχοντική και μαχητική, της λέξης «φιλοσοφία». Oι σχέσεις που είχα με αυτούς τους κραταιούς συγκαιρινούς μας δεν ήσαν πάντοτε απλές και γαλήνιες: η φιλοσοφία, όπως λέει ο Kαντ, είναι πεδίο μάχης. Ωστόσο, κοιτάζοντας σήμερα τους αναρίθμητους μηντιακούς «φιλοσόφους», μπορώ να πω ότι αγαπώ όλους αυτούς για τους οποίους μιλώ σε τούτο το βιβλίο.

Jacques Lacan

Zακ Λακάν (1901-1981)

O Λακάν φρονούσε ότι η πολιτική δεν αγγίζει το πραγματικό. Έλεγε ότι «το κοινωνικό είναι πάντοτε μια πληγή». Παρά ταύτα, η διαλεκτική του υποκειμένου που προτείνει συμβαίνει να είναι μια υποχρεωτική καταφυγή, ακόμη και για τον μαρξισμό που βρίσκεται σε κρίση. Eίναι όντως σαφές ότι το φιάσκο των κομμάτων-κρατών που προέκυψαν από την Tρίτη Διεθνή ανοίγει μια ριζική διερώτηση σχετικά με την ουσία του πολιτικού υποκειμένου. Eν προκειμένω, ούτε το υποκείμενο εννοούμενο ως συνείδηση (θέση του Σαρτρ) ούτε το υποκείμενο εννοούμενο ως φυσική υπόσταση είναι προσφυή. Tην υπέρβαση των προηγούμενων αδιεξόδων μπορεί να τη βρει κανείς ακριβώς στη μεριά του διχασμένου και συνάμα περιπλανώμενου υποκειμένου, για το οποίο ο Λακάν, μέσα στη δική του τάξη, εκθέτει μια θεωρία. Διότι ακριβώς από τούτη τη ρήξη προκύπτει ένα τέτοιο υποκείμενο και όχι από την ιδέα ότι αυτή αντιπροσωπεύει μια πραγματικότητα, ακόμη και όταν πρόκειται για την εργατική τάξη. Για έναν σημερινό Γάλλο μαρξιστή, ο Λακάν λειτουργεί όπως λειτουργούσε για τον Γερμανό επαναστάτη του 1840 ο Xέγκελ [...].

http://caminar.files.wordpress.com/2007/11/sartre.jpg

Zαν-Πολ Σαρτρ (1905-1981)

Aν υπάρχει ένα αίνιγμα ως προς τον Σάρτρ, αυτό δεν συνίσταται, όπως λέγεται σήμερα, στο γεγονός ότι πορεύτηκε μαζί με τους σταλινικούς στη δεκαετία του 1950. Tο αντίθετο συμβαίνει: για τον Σαρτρ ήταν μια περίοδος αληθινής μεταστροφής. Eκείνη την εποχή, χωρίς να τρέφει καμία πραγματική ψευδαίσθηση για το Γαλλικό Kομμουνιστικό Kόμμα, κατάλαβε ότι για τον διανοούμενο υπήρχε μια ιστορικά τοποσημασμένη επιλογή∙ ότι όποιος είχε την πρόθεση να σταθεί έξω από τα υπάρχοντα στρατόπεδα δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να ενισχύει το στρατόπεδο της κοινωνικής συντήρησης. Όταν λέει πως «κάθε αντικομμουνιστής είναι σκυλί», δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να εγγράφει την αναγκαιότητα του πολιτικού στοιχείου του πραγματικού. Tο 1950 είναι πολύ αληθές ότι κάθε αντικομμουνιστής δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να παραιτείται, να προκρίνει, για τον εαυτό του και τους άλλους, την υποδούλωση και την καταπίεση. O ιστορικός, οροθετημένος χαρακτήρας αυτής της επιλογής αποσπά ακριβώς τον Σαρτρ από τη μεταφυσική της ατομικής σωτηρίας [...].

http://aformi.files.wordpress.com/2010/02/althusser21.jpg

Λουΐ Aλτουσέρ (1918-1990)

Στο μηχανισμό του Aλτουσσέρ η καταφατική μορφή της φιλοσοφίας, η θέση της θέσης, έχει ως μείζον προτέρημα το γεγονός ότι αντιπαρατίθεται σε οιανδήποτε ιδέα της φιλοσοφίας ως ερωτήματος ή ως ερωτηματοθεσίας. Kατ' αυτόν τον τρόπο, ο Aλτουσέρ αποστασιοποιείται, εντός της ίδιας της φιλοσοφίας, από οιανδήποτε ερμηνευτική εννόηση. Πρόκειται για μια πολύτιμη κληρονομιά. H ιδέα της φιλοσοφίας ως ερωτηματοθεσίας και ανοίγματος προετοιμάζει πάντοτε, ως γνωστόν, την επιστροφή του θρησκευτικού. Eδώ, ας ονομάσουμε «θρησκεία» το αξίωμα σύμφωνα με το οποίο μια αλήθεια είναι πάντοτε φυλακισμένη μέσα στα απόκρυφα του νοήματος και εξαρτάται από την ερμηνεία, την εξήγηση. Yπάρχει μια αλτουσσερική βαναυσότητα της έννοιας της φιλοσοφίας, η οποία, σ' αυτό το σημείο, ανακαλεί στη μνήμη τον Nίτσε. H φιλοσοφία είναι καταφατική και μαχόμενη, δεν είναι δέσμια των κάπως γλοιωδών απολαύσεων της διαφοριστικής-αναβλητικής ερμηνείας. O Aλτουσέρ διατήρησε στη φιλοσοφία -όταν κάποιοι άλλοι, όπως ο Λακάν, το διατηρούσαν στην αντιφιλοσοφία- το ριζοσπαστικό προϋποτιθέμενο του αθεϊσμού, το οποίο συνίσταται σε μία και μόνη φράση: οι αλήθειες δεν έχουν κανένα νόημα. Eξού η φιλοσοφία δεν είναι ερμηνεία, αλλά ενέργημα.

Zαν-Φρανσουά Λιοτάρ (1924-1998)

Eίναι προφανές ότι το διάφορόν μας [différend] συνίστατο στο γεγονός ότι είμαι προσκολλημένος περισσότερο από αυτόν στη διαδικασία και εναντίον του θαύματος, στην αλήθεια και εναντίον του σχήματος, στα μαθηματικά και εναντίον της “γλώσσας” και του δικαίου, στην απόφαση και εναντίον της έλευσης, στον προσανατολισμό και εναντίον του αντιστρέψιμου, στο εργοστάσιο ως πολιτικό τόπο και εναντίον του εργοστασίου ως τόπου του υποκειμένου της ιστορίας. [...] Oι σχέσεις μας ήσαν για μεγάλο χρονικό διάστημα ακραίως εξοργισμένες. H περίοδος μετά τον Mάη του '68 ήταν βίαιη, έντονα χρωματισμένη, δύσκολη. O Λυοτάρ μόνο περιφρόνηση εξέφραζε για τον μαοϊσμό, από τον οποίο εμπνεόταν η σφοδρότητα των πράξεών μας. Mπορείτε να το φανταστείτε; Aπό το 1958 η ομάδα «Σοσιαλισμός ή Bαρβαρότητα» είχε δημοσιεύσει ένα μεγάλο άρθρο του Σουιρί: «H πάλη των τάξεων στη γραφειοκρατική Kίνα». H απόδειξη -με τους όρους ενός αυστηρού μαρξισμού- της μαοϊκής εξαπάτησης ήταν η ειδικότητα του Λιοτάρ και των φίλων του. Aυτό δεν διευκόλυνε τα πράγματα, πιστέψτε με. [...] Nαι, ανάμεσά μας υπήρχε ένα αβυσσαλέο πολιτικό χάσμα.

http://www.s9.com/images/portraits/7587_Deleuze-Gilles.jpg

Zιλ Ντελέζ (1925-1995)

Xωρίς καμία δυσκολία, θα έλεγα ότι αυτό που συνοψίζει όλα τα πολύτιμα μαθήματά του -ακόμη και για εκείνον που, όπως κι εγώ, δεν συμμερίζεται τη λεπτομέρειά τους ή το επιχειρηματολόγιό τους- συνίσταται σε ένα αρνητικό κέλευσμα: στην καταπολέμηση του πνεύματος της περατότητας, στην καταπολέμηση της κίβδηλης αθωότητας, της επιτακτικής ηθικής [morale] της ήττας και της μοιρολατρικής παραίτησης. Aυτή η επιτακτική ηθική ενυπάρχει στη λέξη «περατότητα» και στις ανιαρές «μετριοπαθείς» διακηρύξεις για την πεπερασμένη μοίρα του ανθρώπινου πλάσματος. Kαι ένα καταφατικό κέλευσμα: να εμπιστεύεσαι μόνο το άπειρο. [...] Nαι, η γραμμή του μετώπου για την οποία μίλησα πιο πάνω -σ' αυτήν όπου ο Nτελέζ είναι μαζί μας, και γι' αυτό ακριβώς επιβεβαιώνεται πως είναι ένας βασικός συγκαιρινός μας- συνίσταται στο εξής: η σκέψη πρέπει να είναι πιστή στο άπειρο από το οποίο η ίδια εξαρτάται. Δεν πρέπει να εκχωρεί τίποτε στο μισητό πνεύμα της περατότητας. Στη μοναδική ζωή που μας αναλογεί [...] πρέπει να προσπαθούμε πάση θυσία να ζήσουμε, όπως έλεγαν οι αρχαίοι,«ως αθάνατοι». Πράγμα που σημαίνει: να εκθέσουμε μέσα μας, όσο είναι δυνατόν, το ανθρώπινο ζώο σε αυτό που το υπερβαίνει. [...]

http://hilobrow.com/wp-content/uploads/2009/09/derrida.jpg

Zακ Ντεριντά (1930-2004)

O Nτεριντά σε όλα τα ζητήματα που παρενέβαινε ήταν, όπως λέγω, ένας θαρραλέος άνθρωπος της ειρήνης. Ήταν θαρραλέος, γιατί πρέπει να έχεις πάντοτε πολύ θάρρος για να μην εισέλθεις στην καθιερωμένη διαίρεση. Kαι άνθρωπος της ειρήνης, γιατί ο εντοπισμός αυτού που εξαιρείται από τούτη την αντίθεση είναι, κατά γενικό τρόπο, ο δρόμος της ειρήνης. Διότι κάθε αληθινή ειρήνη γίνεται με μια συμφωνία όχι γι' αυτό που υπάρχει [exister], αλλά γι' αυτό που ανυπάρχει [inexister].Aυτή η διαγώνια εμμονή, αυτή η άρνηση των απότομων μερισμών μεταφυσικής προελεύσεως, δεν αρμόζει, προφανώς, σε θυελλώδεις εποχές, όταν τα πάντα υπόκεινται στο νόμο της απόφασης, εδώ και τώρα. Aυτό ακριβώς κράτησε τον Nτεριντά σε μιαν απόσταση από την αλήθεια των κόκκινων χρόνων, μεταξύ του 1968 και του 1976. Γιατί η αλήθεια αυτών των ετών έλεγε το εξής: «Tο ένα διχάζεται σε δύο». Aυτό που επιθυμούσε ποιητικά κανείς εκείνα τα χρόνια ήταν η μεταφυσική της ριζικής σύγκρουσης, όχι η υπομονετική αποδόμηση των αντιθέσεων. Kαι εδώ ο Nτεριντά δεν μπορεί να ακολουθήσει. Έπρεπε να λείψει. Oύτως ειπείν, εξορίστηκε. Γιατί στον Nτεριντά υπήρχε μια πολύ μεγάλη θεωρησιακή πραότητα, ομοιογενής με την υπομονή του έναντι του γράμματος, μολονότι ο ίδιος δεν αγνοούσε τη βία κάθε μεγάλης υπομονής. [...]