Παρασκευή 10 Δεκεμβρίου 2010

Νίκος Παπανδρέου: Πού βρισκόμαστε σήμερα; Τρεις κοσμοθεωρίες


Το άρθρο του κ. Νίκου Παπανδρέου δημοσιεύεται στο τεύχος Δεκεμβρίου του περιοδικού Οικονομική Επιθεώρηση.

Του Νίκου Παπανδρέου

  • Σχεδόν 20 χρόνια μετά τις θεωρίες του Fukuyama και του Huntington, και μια δεκαετία από αυτήν του Mearsheimer, η Δύση ακόμη «ψάχνεται»

Εν μέσω κλυδωνισμών στο διεθνές οικονομικό σύστημα, με πολλά ερωτηματικά για την πορεία της «παγκοσμιοποίησης» _ όπως την έχουν φανταστεί οι «απόστολοι» των αγορών _ αξίζει να επισκεφτούμε και να επανεξετάσουμε τις ιδέες για το παγκόσμιο σύστημα, όπως είχαν πρωτοδιατυπωθεί από τρεις αναλυτές.
  • Το «Τέλος»...
Η πρώτη και γνωστότατη προσέγγιση, που κυριολεκτικά «έπιασε φωτιά» στη δεκαετία του '90 _ αφού γράφτηκε λίγο προτού πέσει το Σιδηρούν Παραπέτασμα _ και για πολλούς ακόμη έχει αρκετή δύναμη, είναι η θεωρία του Francis Fukuyama για Το Τέλος της Ιστορίας.

Στη θεωρία αυτή απουσιάζουν οι μεγάλες μάχες μεταξύ οραμάτων, οι ταξικές διαμάχες, οι μεγάλοι πόλεμοι. Εν συντομία, όλοι θέλουν το δικαίωμα ψήφου, ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους, μια καλωδιακή τηλεόραση με εκατό κανάλια, πλυντήριο και αμάξι, δηλαδή όλοι θέλουν μια φιλελεύθερη δημοκρατία, ένα μείγμα δημοκρατίας και καπιταλισμού. Η παγκοσμιοποίηση δυτικών αξιών, με κινητήρια δύναμη την τεχνολογία και τον πλούτο, θα χαρακτήριζε τον πλανήτη από εδώ και πέρα.
Υπ' αυτήν την έννοια, ότι σχεδόν όλες οι κοινωνίες του πλανήτη θα πάσχιζαν να εφαρμόσουν ένα μείγμα δημοκρατίας και καπιταλισμού, είναι πράγματι το τέλος των ιδεολογιών, αφού πια όλοι εμφανίζονται να έχουν τον ίδιο σκοπό. Γι' αυτόν τον λόγο, οι χώρες θα επιλύουν τις διαφορές τους μέσω οικονομικής διπλωματίας και όχι με άλλον τρόπο _ δηλαδή όχι μέσω πολέμου. Ο Fukuyama άφησε σχεδόν σαν υποσημείωση τις χώρες που είναι ακόμη κολλημένες στην Ιστορία, εκείνες που επιμένουν σε οπισθοδρομικά πολιτικά συστήματα όπως η Βόρεια Κορέα και η Βιρμανία. Δεν είχε προβλέψει την άνοδο των μουσουλμάνων.
  • ... η «Τραγωδία»

Πιο «ρεαλιστής» ήταν ο θεωρητικός John Mearsheimer όπως ανέλυσε το παγκόσμιο σύστημα στο βιβλίο του Η Τραγωδία της Πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων. Αντί να βρίσκει ειρήνη στο τέλος του ψυχρού πολέμου, προέβλεψε μια σκληρή αντιπαράθεση για ηγεμονία στο διεθνές σύστημα με συνέπεια μεγάλους πολέμους. Οι χώρες στον κόσμο του Mearsheimer χαρακτηρίζονται από έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ τους. Αν δεν ελέγχονται από κάποια πλανητική κυβέρνηση, αν δεν υπάρχει μια ισορροπία μεγάλων δυνάμεων, θα εμπλέκονται συνεχώς σε πολέμους, τοπικούς και μη. Μόνον η υπεροχή μιας και μόνο υπερδύναμης, λέει, θα οδηγήσει τον πλανήτη σε εποχή ειρήνης. Δεν βλέπει καμιά δύναμη ως «καλή» ή «φιλική». Υποθέτει ότι όλες οι μεγάλες δυνάμεις κυνηγούν αλύπητα την υπεροχή επιδιώκοντας να καταστούν ηγεμόνες του πλανήτη. Οι θεωρίες του Mearsheimer έρχονται φαινομενικά σε αντίθεση με εκείνες του Fukuyama που προέβλεπε μια νέα εποχή ειρήνης, εφόσον μία και μόνο ιδεολογία θα κυριαρχούσε στις μάζες _ εκείνη του δυτικού δημοκρατικού καπιταλισμού.
  • ... και η «Σύγκρουση»

Σε αυτό το πλαίσιο μπαίνει, με εκρηκτική και αιρετική δύναμη, η θεωρία του Samuel P. Huntington. Το τέλος της Ιστορίας για τον Huntington συνεπάγεται και το τέλος της δυτικής ηγεμονίας πάνω στις χώρες του πλανήτη και όχι το αντίστροφο, όπως ισχυρίζεται ο Fukuyama. Η εθνοκεντρική δυτική ηγεμονία έχει ημερομηνία λήξης. Μπορεί ο κόσμος να έρχεται πιο κοντά σε επίπεδο τεχνολογίας και οικονομίας, αλλά κοινωνικά και ιδεολογικά μάλλον το αντίθετο συμβαίνει _ απομακρύνεται.
  • Δύση και Ισλάμ
Η Δύση χάνει σιγά-σιγά την υπεροχή της και η μεγαλύτερη σύγκρουση θα ήταν πολιτισμική, δηλαδή ανάμεσα στη Δύση και στους «υπόλοιπους» πολιτισμούς. Η ουσία της Δύσης είναι η Magna Carta, και όχι το «Magna Mac». Εννοούσε ότι, κάπου στη Μέση Ανατολή, νέοι άνδρες φοράνε τζιν, πίνουν κόκα κόλα, ακούνε ραπ μουσική, αλλά την ίδια στιγμή γονατίζουν στη Μέκκα και φτιάχνουν μια βόμβα για να τινάξουν στον αέρα ένα αμερικανικό αεροπλάνο.

Αλλο ο εκσυγχρονισμός μιας χώρας και άλλο η «δυτικοποίησή» της. Το ότι ορισμένοι συμμετέχουν στον πλούτο του δυτικού τρόπου ζωής δεν σημαίνει ότι δέχονται τις αξίες της Δύσης, δηλαδή τις αξίες της δημοκρατίας, την έννοια του νόμου, τη σχέση κράτους - θρησκείας, τον ατομικισμό. Μάλιστα η έμφαση της «Κουλτούρας του Νταβός», όπως την ονομάζει, να επιβάλλονται δηλαδή εκλογές και δημοκρατικές διαδικασίες παντού, αντί να ενισχύει την πρόοδο και την ελευθερία προκαλεί το αντίθετο: ενισχύει τοπικιστικές και αντι-δυτικές δυνάμεις. Ας μην ξεχνούμε ότι στην Αλγερία οι φονταμενταλιστές έχουν πει ανοιχτά ότι αν έρθουν στην εξουσία με εκλογική πλειοψηφία από τα πρώτα που θα κάνουν θα είναι να καταργήσουν όλες τις εθνικές εκλογές _ μια για πάντα _ κηρύσσοντας τη χώρα ως θεοκρατία. Οπως είχε πει ο αείμνηστος Γεώργιος Παπανδρέου. «Εις την πολιτικήν δημοκρατίαν, μια ελευθερία απαγορεύεται: Η ελευθερία της καταργήσεως της ελευθερίας». Αυτή τη ρήση μάλλον δεν την ασπάζονται οι μουσουλμανίζοντες εχθροί της δημοκρατίας.
Η πρόταση του Huntington δεν ήταν η Δύση να πιέσει όλο και περισσότερο για να «περάσει» τις αξίες της σε άλλους πολιτισμούς. Ανέφερε μάλιστα ότι η πίστη της Δύσης στην οικουμενικότητα της ιδεολογίας της πάσχει από τρία προβλήματα: είναι λανθασμένη, είναι ανήθικη και είναι επικίνδυνη. Προωθώντας η Δύση τις αξίες της όχι μόνο δεν προωθεί την παγκόσμια ειρήνη, αλλά αντίθετα προκαλεί αντίσταση. Μόνο αν θέλει να αναλάβει η Δύση τον ρόλο του ιμπεριαλιστή και να επιβάλει τις αξίες της, μέσω ισχύος, είναι δυνατόν να προχωρήσει ετούτη την ατζέντα. Διαφορετικά οι μεγάλες δυτικές δυνάμεις καλύτερα να κάτσουν στ' αβγά τους και να αποδεχθούν ότι η ασφάλειά τους _ και η ασφάλεια όλου του κόσμου _ απαιτεί την πλήρη αποδοχή της «πολυπολιτισμικότητας» του πλανήτη.
Αρα, η αισιοδοξία του Fukuyama ότι είμαστε όλοι πλέον δυτικότροποι, ότι όλοι οι πολιτισμοί ασπάζονται πλέον τον δυτικό τρόπο ζωής και τις δημοκρατικές αξίες της Δύσης, είναι ακριβώς εκείνο το μεγάλο πρόβλημα που θέτει ο Huntington. Για τον πρώτο, θα αποφύγουμε τις πολεμικές συγκρούσεις ακριβώς επειδή τότε, λίγο πολύ, θα ασπαζόμαστε όλοι την ίδια ιδεολογία, πάνω κάτω. Για τον δεύτερο, οι πολεμικές συγκρούσεις πηγάζουν ακριβώς απ' αυτή την «ύβρη» της Δύσης, όπου πιστεύουν μερικοί ότι «ανήκομεν όλοι εις την Δύσιν», κατ' αναλογία με την περίφημη φράση του John Kennedy το 1961, «Είμαστε όλοι Βερολινέζοι τώρα», μιλώντας από τη διαχωριστική γραμμή του Σιδηρού Παραπετάσματος.
Από τους τρεις, μόνον ο Huntington προέβλεψε πόσο εκρηκτική θα ήταν η άνοδος του Ισλαμισμού. Η επίθεση στο Ιράκ ήταν ακριβώς το είδος της κίνησης που ο Huntington φώναζε ότι επ' ουδενί πρέπει να γίνει _ δεν πρέπει η Δύση να επιβάλει, διά ροπάλου, τη θέλησή της προκαλώντας έτσι τα εκατομμύρια πιστών μουσουλμάνων ανά την υφήλιο.
Επομένως, έχουμε και λέμε: τρεις κοσμοθεωρίες που φαίνονται αρκετά διαφορετικές η μια από την άλλη. Παρά ταύτα, μάλλον και οι τρεις βλέπουν προς την ίδια κατεύθυνση. Ο Fukuyama είχε εκφράσει τον φόβο ότι αν η Δύση απαντήσει μόνο στις υλιστικές ανάγκες του ανθρώπου και όχι στις ψυχικές, τότε το πάνω χέρι θα το πάρουν όσοι δεν φοβούνται να θέσουν σε κίνδυνο τις ζωές τους, περιφρονώντας την ασφάλεια και την άνεση των υλικών αγαθών. Για τον Mearsheimer οι μελλοντικές συγκρούσεις θα έχουν εθνικιστικό χαρακτήρα, ενώ για τον Huntington θα έχουν θρησκευτικό κίνητρο.
  • Δύση και Κίνα
Οι τρεις θεωρίες συγκλίνουν λόγω της ανόδου της Κίνας. Η Κίνα πρεσβεύει το τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας. Για τον Fukuyama, αν η Κίνα μπει στον δυτικό άξονα τότε πραγματικά θα έχουμε ειρήνη και το «τέλος της Ιστορίας». Για τον Mearsheimer η Δύση πρέπει να φτιάξει μια δυνατή συμμαχία ώστε να έρθει σε ισορροπία έναντι της Κίνας, όπως συνέβη επί ψυχρού πολέμου μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ. Ο Huntington υποστηρίζει το αντίθετο: Να μη γίνει καμία απόπειρα επιρροής της Δύσης επί της Κίνας.
Το ερώτημα είναι: Θα είναι αναίμακτη η ανάδειξη της Κίνας σε παγκόσμια δύναμη; Θα δεχθεί μια ίση μοιρασιά εξουσίας με τη Δύση; Θα αποδεχθεί διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές επιρροής; Η πρόσφατη ιστορία δείχνει ότι η Κίνα δεν έχει κανένα πρόβλημα να λύνει τις διαφορές της _ στον δικό της χώρο τουλάχιστον _ μέσω της βίας.

Ο Huntington δεν πιστεύει ότι η Δύση «έχει τα κότσια» να αντιταχθεί προς την Κίνα και προτείνει να ενισχύει η Δύση τις ίδιες τις χώρες της όσο περισσότερο μπορεί και να αφήσει τον υπόλοιπο κόσμο στην πολυπολιτισμική του αναταραχή. Ομως η Ιστορία δείχνει ότι ο αμερικανικός καπιταλισμός δεν μπορεί «να καθήσει στ' αβγά του» για πολύ. Ψάχνει ακατάπαυστα να επεκτείνει την επιρροή του και να βρίσκει νέες αγορές για τα προϊόντα του.
Εκείνο που χρειάζεται, όσο κι αν ακούγεται ρομαντικό, είναι να τεθούν από τώρα οι βάσεις για ένα είδος Detente, να προωθηθούν συμφωνίες με πλανητική διάσταση (τύπου αγοράς ρύπων, τύπου ειρηνικής σύμβασης), να «δεθούν» δηλαδή τα συμφέροντα όλων των μεγάλων χωρών όσο περισσότερο γίνεται.

Δευτέρα 6 Δεκεμβρίου 2010

Η κληρονομιά του Φρόιντ

Πέρασαν εβδομήντα ένα χρόνια από τον θάνατο του Ζίγκμουντ Φρόιντ (1856-1939) και τίθεται το ερώτημα τι επιβιώνει ακόμα από τη θεωρία του και τι, αντίθετα, αποδείχθηκε εφήμερο και είναι ξεπερασμένο.
Σύμφωνα με τον Ουμπέρτο Γκαλιμπέρτι, αυτό είναι ένα θεμιτό ερώτημα, αλλά ισχύει μόνον για τις λεγόμενες θετικές επιστήμες, όπου τα πειράματα και οι αντικειμενικοί έλεγχοι επιτρέπουν την επαλήθευση ή τη διάψευση μιας θεωρίας. Οπως όμως σημειώνει ο ιταλός φιλόσοφος σε άρθρο του στην εφημερίδα «La Repubblica»: «Η ψυχανάλυση δεν είναι θετική επιστήμη, αλλά εγγράφεται στο πλαίσιο των ιστορικο-ερμηνευτικών επιστημών. Και αυτό επειδή η ψυχή είναι τόσο στενά δεμένη με την ιστορία, ώστε διαπερνιέται βαθιά και τροποποιείται από το πνεύμα των καιρών, το οποίο μπορούμε να το συλλάβουμε και να το περιγράψουμε μόνο με την τέχνη της ερμηνείας.
Αυτό εξηγεί και το γιατί, με αφετηρία τον Φρόιντ, αναπτύχθηκαν τόσες ερμηνευτικές διαδρομές, που κατέληξαν σε ισάριθμες ψυχαναλυτικές θεωρίες. Κοινή σε όλες αυτές τις θεωρίες είναι η έννοια της «νεύρωσης», την οποία ο Φρόιντ (αφού αρνήθηκε να τη θεωρήσει ασθένεια του νευρικού συστήματος, όπως ήθελε η θετικιστικού τύπου ιατρική του καιρού του) μετέφερε από το «βιολογικό» στο «πολιτισμικό» επίπεδο. Το έκανε αυτό ορίζοντας τη νεύρωση ως «σύγκρουση» ανάμεσα στον κόσμο των ορμών (τον οποίο αποκαλεί «Αυτό») και στις επιταγές της κοινωνίας (που ονομάζει «Υπερεγώ»), οι οποίες απαιτούν τη συγκράτηση και τον έλεγχό τους. Σε αυτή τη δυναμική είναι δυνατό να συλλάβουμε τη διαδρομή της ανθρωπότητας και τη δυσθυμία της, την οποία ο Φρόιντ συνοψίζει με αυτά τα λόγια: «Ο πρωτόγονος άνθρωπος περνούσε καλύτερα επειδή αγνοούσε κάθε περιορισμό των ορμών. Σε αντιστάθμισμα, η ασφάλειά του να απολαμβάνει επί μακρόν μια τέτοια ευτυχία ήταν πολύ ισχνή.
Ο πολιτισμένος άνθρωπος αντάλλαξε ένα μέρος της δυνατότητάς του για ευτυχία με λίγη ασφάλεια». Αυτή η ερμηνεία της ψυχικής δυσθυμίας, που μετατοπίζει την εξήγηση του άλγους από το βιολογικό στο πολιτισμικό επίπεδο, είναι η μεγάλη ανακάλυψη του Φρόιντ, που αποτελεί τη βάση των μεταγενέστερων ψυχαναλυτικών θεωριών. Σε αυτή τη διάγνωση ο Φρόιντ έφτασε χάρη στην ενδελεχή μελέτη της φιλοσοφίας και ιδιαίτερα εκείνης του Σοπενάουερ, τον οποίο ο Φρόιντ θεωρούσε «πρόδρομό» του.
Σύμφωνα με τον Σοπενάουερ, πράγματι, καθένας μας κατοικείται από μια διπλή υποκειμενικότητα: την υποκειμενικότητα του ανθρώπινου είδους, που ενεργοποιεί τα άτομα για τα συμφέροντά του, δηλαδή για τη συντήρησή του, και την υποκειμενικότητα του ατόμου που αυταπατάται ότι διαμορφώνει έναν κόσμο με βάση τα σχέδιά του. Αυτή η διπλή υποκειμενικότητα κωδικοποιείται από την ψυχανάλυση με τις λέξεις «εγώ» και «ασυνείδητο».
Στο ασυνείδητο χρειάζεται να διακρίνουμε ένα ασυνείδητο «ορμικό», όπου βρίσκουν έκφραση οι επιταγές του είδους, και ένα ασυνείδητο του Υπερεγώ, όπου εναποτίθενται και εσωτερικεύονται οι επιταγές της κοινωνίας. Επιταγές του είδους είναι η σεξουαλικότητα, χωρίς την οποία δεν θα εξασφαλιζόταν η διαιώνισή του, και η επιθετικότητα, που χρησιμεύει για την υπεράσπισή του. Αυτές τις δύο ορμές, ακριβώς επειδή βρίσκονται στην υπηρεσία του είδους, το εγώ τις υπομένει, τις υφίσταται, και γι' αυτό γίνονται τα «πάθη» του, τα οποία η κοινωνία, για να διασώσει τον εαυτό της, θέλει να συγκρατεί μέσα σε ορισμένα όρια.
Ανάμεσα στις επιταγές του είδους (Αυτό ή ορμικό ασυνείδητο) και στις επιταγές της κοινωνίας (Υπερεγώ ή κοινωνικό ασυνείδητο) υπάρχει το δικό μας εγώ, το δικό μας συνειδητό μέρος, το οποίο πετυχαίνει την ισορροπία του με το να δίνει κατάλληλη και περιορισμένη ικανοποίηση σε αυτές τις αλληλοσυγκρουόμενες επιταγές. Η δύναμη αυτών των επιταγών μπορεί να κλονίσει την ισορροπία του εγώ (σε αυτή την περίπτωση έχουμε τη νεύρωση) ή μπορεί και να διαλύσει το εγώ, καταργώντας κάθε μεσολάβηση ανάμεσα στις συγκρουόμενες δυνάμεις, και τότε έχουμε την ψύχωση ή την τρέλα.
Ακριβώς όμως επειδή η ψυχή είναι «ιστορική» και γι' αυτό αλλάζει με το πέρασμα του χρόνου, δεν μπορούμε να είμαστε πιστοί σε αυτή τη μεγάλη έμπνευση του Φρόιντ παρά μόνον ξεπερνώντας τον Φρόιντ, επειδή η δική του έννοια της νεύρωσης αντιστοιχεί σε μια «κοινωνία της πειθαρχίας», όπου η νεύρωση γίνεται αντιληπτή ως σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία, που θέλει να παραβιάσει τον κανόνα, και τον κανόνα, που τείνει να καταστείλει την επιθυμία.
Σήμερα η κοινωνία της πειθαρχίας έχει παρακμάσει και έχει αντικατασταθεί από την «κοινωνία της αποτελεσματικότητας», όπου η αντιπαράθεση ανάμεσα στο επιτρεπόμενο και στο απαγορευμένο έχει παραχωρήσει τη θέση της σε μια πολύ πιο βασανιστική αντιπαράθεση, ανάμεσα στο «εφικτό και το ανέφικτο». Το άτομο δεν ρυθμίζεται πλέον από μια εξωτερική τάξη, από μια συμμόρφωση στον νόμο, η παραβίαση του οποίου γεννάει συναισθήματα ενοχής, αλλά οφείλει να απευθυνθεί στις εσωτερικές του δυνάμεις, για να πετύχει εκείνα τα αποτελέσματα με βάση τα οποία θα αξιολογηθεί.
Ετσι, από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα, η ψυχική δυσθυμία έχει αλλάξει ριζικά μορφή. Δεν έχουμε πλέον τη νευρωτική σύγκρουση ανάμεσα σε κανόνα και παράβαση με το συνακόλουθο αίσθημα ενοχής, αλλά, σε ένα κοινωνικό σενάριο όπου δεν υπάρχει πλέον κανόνας επειδή όλα είναι δυνατά, η οδύνη πηγάζει από ένα αίσθημα ανεπάρκειας γι' αυτό που θα μπορούσαμε να κάνουμε και δεν είμαστε σε θέση να το κάνουμε ή δεν κατορθώνουμε να το κάνουμε σύμφωνα με τις προσδοκίες άλλων, με βάση τις οποίες καθένας μετράει την αξία του εαυτού του (...)».*

Ο Νίτσε στο καφενείο

  • Ο Βασίλης Παπαβασιλείου αφήνει για λίγο τη σκηνοθεσία και αναβιώνει την εποχή των πολιτικών συναντήσεων με τη συμμετοχή κοινού
Πώς συνδέονται ο Χάιντεγκερ, ο Νίτσε και ο Μούζιλ με το ΔΝΤ, το ελληνικό Σύνταγμα και τα ελληνοτουρκικά; Για τη μείξη τους χρειάστηκαν ένα καφενείο, η αυθόρμητη προσέλευση επωνύμων και ανωνύμων θαμώνων και ο καταλυτικός συντονισμός τους από τον Βασίλη Παπαβασιλείου.
Οι συνάξεις αυτές υπό τον γενικό τίτλο «Χειμερινή Ωρα» τελούνται στο «Αλεκτον» στον Κεραμεικό, κάθε Τετάρτη (αντικείμενο συζήτησης είναι η «Εφημερίδα της εβδομάδας»), και κάθε Κυριακή όπου κυριαρχεί ένα μεγάλο θέμα. Ακολουθεί η ανεργία, όπου ο Β. Παπαβασιλείου έχει συνομιλητή τον καθηγητή κοινωνιολογίας Νίκο Παναγιωτόπουλο και το Πανεπιστήμιο με τον Πέτρο Μάρκαρη.
  • Για μια σοβαρή συζήτηση
Σαν να αναβιώνει η εποχή των φιλολογικών και πολιτικών συναντήσεων της δεκαετίας του '60 στα θρυλικά παρισινά «Καφέ ντε Φλορ» και «Καφέ Λε Ντε Μαγκό» του Σεν Ζερμέν. Αλλωστε ο καταξιωμένος σκηνοθέτης δεν χρειάζεται τη θεατρική σκηνή για να φτιάξει, από το τίποτα, συναρπαστικές παραστάσεις. Ευφυής, δεινός ρήτορας, βαθύς γνώστης μιας πολυποίκιλης γκάμας θεμάτων, μπορεί να συμπυκνώνει πολλά σε μια ατάκα ή μια παραβολή. Πανέτοιμος μέσα σ' ένα καφενείο της οδού Σφακτηρίας, δίνει μια ακόμα παράσταση με ηθοποιούς ανώνυμους και επώνυμους, συνοδοιπόρους στη «Χειμερινή Ωρα» όπως ονομάζει αυτή τη λιτή «παραγωγή». Κι επειδή όσοι τον ξέρουν αναρωτιούνται για το ποιος, πώς και για ποιο λόγο μπορεί να ανακόψει τη θρυλική ρητορεία του, μια βραδιά στο «Αλεκτον» θα σας πείσει για την ικανότητά του να παραχωρεί τον λόγο και να ακούει προσεκτικά, αφού κάποιες στιγμές οι τοποθετήσεις δημιουργούν εκρηκτικές αντιδράσεις.
Η ιδέα ήταν δική του, «η συνέχιση της δουλειάς μου μ' άλλα μέσα», όπως λέει ο ίδιος: «Σα να σηκώνεται η κουρτίνα στο ελάχιστο προσωπικό μου εργαστήριο και μπαίνουν μέσα κάποιοι φίλοι. Μου προσφέρθηκε ο χώρος, μου διατέθηκαν δηλαδή "ντουβάρια", που εγώ ουδέποτε είχα ή έχω, αφού δεν φρόντισα εγκαίρως το μέλλον, τη... σταδιοδρομία μου».
Στόχος των συναντήσεων ήταν η σοβαρή συζήτηση, πάντα με τους όρους της ελευθεριότητας ενός καφενείου, που όμως δεν θα αφυδατώνεται από τη σοβαροφάνεια. Ο Β. Παπαβασιλείου αυτοσυστήνεται ως «εμψυχωτής» και συντονιστής της βραδιάς. Αλλωστε αυτός έχει την ευθύνη της θεματολογίας και γνωρίζει την τεχνική για να διοχετεύσει την κουβέντα στα κατάλληλα κανάλια, ώστε να μην ξεστρατίσει στο πουθενά.

Οι παρέες μοιράζονται σε μικρά και μεγάλα τραπέζια ή στο μπαρ με τα κινητά τους ενεργά. «Αυτό που πρέπει να απενεργοποιηθεί», λέει ο συντονιστής, «είναι μια συνειδητά επιβαλλόμενη και πανταχόθεν καλλιεργούμενη ηττοπαθής αντιμετώπιση του φαινομένου της ζωής. Αλλά η ορμή της ζωής μαζί με την ευφυΐα που τη συνοδεύει, θα είναι παρούσα στην ελληνική κουλτούρα παρά τα μνημόνια και τις τρόικες».
Στο πρώτο «Καφενείο» της Κυριακής με θέμα την «Πολιτική» και τα πέριξ αυτής, συνυπήρξαν διαφορετικές απόψεις. Οι τοποθετήσεις του Β. Παπαβασιλείου και του Κωνσταντίνου Αγγελόπουλου θέρμαναν την ατμόσφαιρα. Από την παρέμβαση του Γιάννη Δημητροκάλη εξερράγη ο συνθέτης Μιχάλης Δημητρίου και παίρνοντας το λόγο -ενέταξε την κρίση και τις ευθύνες στο παγκόσμιο πλαίσιο- καταχειροκροτήθηκε. Ακολούθησαν ο Πέτρος Μάρκαρης, ο Βάσιας Τσοκόπουλος κ.ά. Κι όταν κάποιος έθεσε ζήτημα ατομικής ευθύνης με αφορμή την παγκαλική ρήση «όλοι μαζί τα φάγαμε», το «Καφενείο» δικαίωσε το όνομά του... Σούσουρο, διαμαρτυρίες, ειρωνικά γέλια για κάποιες τοποθετήσεις, ξεσπάσματα διαφωνούντων.
«Μα ποιος απ' όλους μας είναι "αθώος", "καθαρός";» αναρωτιέται ο Β. Παπαβασιλείου. «Ο καθένας έρχεται με τον πόνο, την πίστη, τη διαπλοκή του. Σε τέτοιες τελετές φυσικής συμπαρουσίας, βλέπεις τι γόνιμο μπορεί να γεννήσει η μήτρα των συναισθημάτων. Η φόρτιση αποδεικνύει ότι είμαστε έτοιμοι να μοιραστούμε τον φόβο απέναντι στο κενό και το τέλος! Στο σημερινό αντιμνημονιακό τοπίο π.χ., το πρίσμα μιας στερεοτυπίας που φέρει η αριστερά, οφείλει να συνυπάρχει σε επίπεδο διαλόγου, επιδεχόμενο την κριτική. Πρέπει να είμαστε ανοιχτοί. Είναι μεγάλη κατάρα να νομίζουμε ότι δεν μας περιμένει καμιά έκπληξη».
  • Να έρθουν και νέοι
Ανάμεσα στις ειδήσεις της «Εφημερίδας» της Τετάρτης, το άνοιγμα του ΝΑΤΟ προς τη Ρωσία. Ο Β. Παπαβασιλείου θυμήθηκε τον βασιλόφρονα αλλά υποστηρικτή των αριστερών δημοσιογράφων σε δύσκολους καιρούς, ιδρυτή της «Απογευματινής» Νάσο Μπότση. Μάθαμε ότι ο εκδότης που ήθελε την εφημερίδα «να την βλέπουν κρεμασμένη στα περίπτερα και να νιώθουν ότι ήρθε η συντέλεια του κόσμου!», ήταν εκείνος που έδωσε αμέσως δουλειά και σπίτι στον Γρηγόρη Στακτόπουλο, τον δημοσιογράφο που αθώος ων, είχε μείνει 14 χρόνια στη φυλακή ως ένοχος της δολοφονίας του Πολκ.
«Θα ήθελα να δω νέους στις συναντήσεις» λέει ο Β. Παπαβασιλείου. «Να αρθεί αυτό το υποτιθέμενο χάσμα γενεών.
»Τα παιδιά που ίσως εκπλήσσονται για το πώς μπορεί να τους ανήκει ένας γλωσσικός ορίζοντας από τον Ομηρο ώς τον Παπαδιαμάντη, θα συνειδητοποιήσουν ότι τέτοιες συνάξεις λειτουργούν ιαματικά».*

Κυριακή 5 Δεκεμβρίου 2010

Γκυ Σορμάν: «Ο Ελληνας είναι οργισμένος γιατί αισθάνεται ότι δεν έχει μέλλον»

  • Ο γάλλος φιλόσοφος και οικονομολόγος υπερασπίζεται τον καπιταλισμό, επικρίνει τις κυβερνήσεις που παίρνουν κοντόφθαλμα μέτρα και δεν δίνουν όραμα ενώ προτείνει δραστικές αλλαγές και περισσότερες καινοτομίες

ΤΑΝΙΑ ΜΠΟΖΑΝΙΝΟΥ | Κυριακή 5 Δεκεμβρίου 2010
O Γκυ Σορμάν, γάλλος φιλόσοφος και οικονομολόγος, δεν έχει καμία αμφιβολία: η κρίση οφείλεται στο ότι ο δυτικός κόσμος ήταν ανέτοιμος να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό από τις αναδυόμενες αγορές. Επίσης δεν έχει καμία αμφιβολία για το ότι οι κυβερνήσεις, περιλαμβανομένης και της ελληνικής, παίρνουν μέτρα ακατάλληλα για την αντιμετώπισή της. «Αν ήμουν Ελληνας» , αναφέρει στο «Βήμα», «θα ήμουν πολύ δυσαρεστημένος με την κυβέρνηση και θα είχα επαναστατήσει διότι προτείνει μόνο βραχυχρόνιες λύσεις. Θα έπρεπε συγχρόνως να προτείνει και μακροχρόνιες».

Θα είχε επαναστατήσει; Μα ο Σορμάν επικρίνει σφόδρα τους Γάλλους που κατεβαίνουν στους δρόμους προκειμένου να διαμαρτυρηθούν για την αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης. «Απλώς προσπάθησα να εξηγήσω στους Αμερικανούς ότι η κάθοδος στους δρόμους αποτελεί μέρος της γαλλικής κουλτούρας, είναι περισσότερο θέατρο» τονίζει. «Εγώ θα κατέβαινα στους δρόμους, όχι όμως για τους ίδιους λόγους με τους νεαρούς φοιτητές που δεν θέλουν να πάρουν σύνταξη στα 62, αλλά για να διαμαρτυρηθώ επειδή η κυβέρνηση δεν μου προτείνει εναλλακτική λύση».
Η ελληνική κυβέρνηση έχει ακόμη λιγότερα να προτείνει, κατά την άποψη του έγκριτου καθηγητή. «Ολες οι περικοπές για τη μείωση του ελλείμματος που πραγματοποιούνται σήμερα στην Ελλάδα και που είναι απολύτως απαραίτητες πρέπει να συνοδεύονται από εναλλακτική λύση.Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να καταδείξει στον κόσμο ποια είναι η κατεύθυνση στην οποία οδηγεί τη χώρα. Προς το παρόν δεν διαβλέπω καμία πρόταση ή μακροχρόνια προοπτική. Ο κόσμος είναι οργισμένος γιατί αισθάνεται ότι δεν έχει μέλλον».

«Αν ήμουν σύμβουλος της ελληνικής κυβέρνησης- ευτυχώς δεν είμαι- θα έκανα συγχρόνως τα πάντα: πρώτον, θα μείωνα το έλλειμμα μέσω περικοπών, όπως κάνει ο κ. Παπανδρέου, δεύτερον θα αναδιάρθρωνα το χρέος και, τρίτον, θα πρότεινα μακροχρόνια στρατηγική: ότι έτσι θα μοιάζει η Ελλάδα σε 10 ή 20 χρόνια». Παράλληλα πιστεύει ότι πρέπει να συζητηθεί ριζική αλλαγή στο σύστημα πρόνοιας- θέμα στο οποίο αναφέρεται συχνά πυκνά στην τηλεφωνική συνέντευξή μας από τη Νέα Υόρκη. Το παρόν σύστημα βασίζεται σε θετικό δημογραφικό και επωφελή ανάπτυξη «ενώ σήμερα έχουμε αργή ανάπτυξη και καμία αύξηση πληθυσμού». Θεωρεί ότι το σύστημα πρέπει να αλλάξει και να βασιστεί στα κουπόνια ή στον αρνητικό φόρο εισοδήματος. Αυτά θα δίνουν την ευχέρεια επιλογής ανάμεσα σε ένα κράτος πρόνοιας του οποίου οι παροχές θα μειώνονται κατά 5% ετησίως ή σε ένα ιδιωτικό ταμείο όπου θα εξαργυρώνονται τα κουπόνια ή τα μετρητά του αρνητικού φόρου εισοδήματος.

Υπέρμαχος του καπιταλισμού παραδέχεται ότι περνάει κρίση σχεδόν κάθε δεκαετία. «Οι κρίσεις είναι ενσωματωμένες στο σύστημα διότι συνδέονται ευθέως με την καινοτομία.Η κρίση του 2008 ήταν αποτέλεσμα της χρηματοοικονομικής καινοτομίας»- των «γνωστών» παραγώγων-, αλλά «σε πολλές χώρες, όπως η Ελλάδα, και της κακοδιαχείρισης». Είναι κατηγορηματικός: «Οι περικοπές στις ελληνικές δημόσιες υπηρεσίες συνιστούν επιφανειακό μέτρο διότι το σύστημα παραμένει το ίδιο. Χώρες όπως η Ελλάδα, η Γαλλία, οι ΗΠΑ πρέπει να αλλάξουν εντελώς τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η βιομηχανία ή οι υπηρεσίες τους, να εισαγάγουν περισσότερες καινοτομίες και διαφορετικό σύστημα πρόνοιας ώστε να μπορούν να ανταγωνιστούν τις αναδυόμενες αγορές».
  • Ενας κλασικός νεοφιλελεύθερος
Ο Γκυ Σορμάν, 66 ετών, είναι γάλλος οικονομολόγος και φιλόσοφος που ζει μεταξύ Παρισίων και Νέας Υόρκης. Θεωρείται ότι ανήκει στη σχολή των κλασικών νεοφιλελευθέρων. Ηταν από τους ιδρυτές της γαλλικής μη κυβερνητικής οργάνωσης «Δράση Κατά της Πείνας» το 1979. Είναι σύμβουλος της γαλλικής και άλλων κυβερνήσεων (π.χ. Νότιας Κορέας) για οικονομικά ζητήματα. Εχει διδάξει Οικονομικά σε πολλά πανεπιστήμια, μεταξύ των οποίων τα Sciences Ρo στη Γαλλία και Στάνφορντ στις ΗΠΑ. Πολυγραφότατος, έχει συγγράψει 20 βιβλία με τελευταίο το μπεστ σέλερ «Εconomics Does Νot Lie» («Η οικονομία δεν ψεύδεται») και αρθρογραφεί τακτικά σε κορυφαίες εφημερίδες, όπως η «Le Figaro» στη Γαλλία και η «Wall Street Journal» στις ΗΠΑ. 
  • «Είναι εύκολη η αναδιάρθρωση του χρέους»
- Στην Ελλάδα άλλοι φοβούνται ότι θα μας πετάξουν έξω από την ευρωζώνη και άλλοι ζητούν να αποχωρήσουμε μόνοι μας. Τι απαντάτε; 
«Διαφωνώ πλήρως. Θεωρώ ότι η ευρωζώνη και η ΕΕ αποτελούν τρομερές επιτυχίες. Το ευρώ αποτελεί μέρος ενός συστήματος που οικοδομήθηκε όχι για οικονομικούς αλλά για βαθύτερους λόγους. Το σύστημα θα υφίστατο αποσύνθεση αν αποβάλλαμε την Ελλάδα. Και μετά τι; Θα αποβάλουμε την Πορτογαλία και στη συνέχεια την Ιρλανδία και την Ισπανία; Απλώς θα καταστρέφαμε μια από τις πιο αξιοσημείωτες επιτυχίες στην Ιστορία. Αν η Ελλάδα αποβαλλόταν ή αποχωρούσε, θα επέστρεφε στη δραχμή που θα ήταν πολύ πιο αδύναμη από το ευρώ, γι΄ αυτό το χρέος σας θα πολλαπλασιαζόταν κατά πέντε ή δέκα φορές. Αυτό θα ήταν δραματικό. Είναι πολύ ευκολότερο για τους Ελληνες να αποπληρώσουν το χρέος τους σε ευρώ παρά σε δραχμές. Πιστεύω ότι η πραγματική συζήτηση δεν αφορά το αν θα παραμείνει η Ελλάδα στην ευρωζώνη αλλά την αναδιάρθρωση του χρέους. Η αναδιάρθρωση είναι ευκολότερη διότι η Ελλάδα ανήκει στην ευρωζώνη».

Ρόμπερτ Πάξτον: «Η δημοκρατία σήμερα απαξιώνεται»


Η χρεοκοπία του ορθού λόγου, η οικονομική κρίση, ο φασισμός και ο ναζισμός προβληματίζουν τον ιστορικό Ρόμπερτ Πάξτον
  • Συνέντευξη στον Ηλια Mαγκλινη, Η Καθημερινή, Kυριακή, 5 Δεκεμβρίου 2010
Ο ιστορικός Ρόμπερτ Πάξτον μας υποδέχεται σε ένα τυπικό νεοϋορκέζικο διαμέρισμα, κοντά στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. Το προηγούμενο απόγευμα, μια έκθεση στο μουσείο Γκούγκενχαϊμ μας έβαλε για τα καλά στο πνεύμα του αντικειμένου που μελετά: του φασισμού. Τίτλος της έκθεσης, «Χάος και κλασικισμός: Η τέχνη στη Γαλλία, την Ιταλία και τη Γερμανία, 1918-1936». Η χρεοκοπία του ορθού λόγου, η οικονομική κρίση και τα ζοφερά παρεπόμενά τους: ο φασισμός και ο ναζισμός.
«Σε εποχές οικονομικής κρίσης, υπάρχει πάντα ο πειρασμός να καταφύγουμε σε ολοκληρωτισμούς», λέει ο βετεράνος καθηγητής ιστορίας. «Η δημοκρατία απαξιώνεται. Δεν ευθύνεται όμως το πολίτευμα, αλλά το ότι οι κυβερνήσεις άφησαν ανεξέλεγκτες τις τράπεζες. Η ελληνική κυβέρνηση απέκρυψε στοιχεία από την Ευρωπαϊκή Ενωση, σωστά; Πρόκειται λοιπόν για κακή διακυβέρνηση, η οποία συγκαλύπτει καταχρήσεις - κάτι που φυσικά συνέβη και στην Αμερική».
Οι τρέχουσες φασιστικές, νεοναζιστικές ομάδες στην Ευρώπη και τη χώρα μας ή οι λεγόμενες «ομάδες μίσους» των ΗΠΑ, προβληματίζουν τον βετεράνο καθηγητή ιστορίας, ωστόσο: «οι σύγχρονες φασίζουσες οργανώσεις είναι βίαιες αλλά είναι πολύ άκαμπτες για να καταφέρουν κάτι καλύτερο. Για να ανέλθεις πολιτικά πρέπει να κάνεις συμβιβασμούς και υποχωρήσεις. Ο Χίτλερ είχε κατηγορηθεί γι’ αυτό από τα Τάγματα Εφόδου, τα οποία και εξόντωσε. Κάτι ανάλογο έγινε και με τον Μουσολίνι, ο οποίος περιθωριοποίησε τα πιο ακραία στοιχεία. Στράφηκαν εναντίον του, ήδη όμως είχαν απομονωθεί».
Οταν τον ενημερώνω για την ελληνική πολιτική σκηνή «των άκρων», για την είσοδο του ΛΑΟΣ στο ελληνικό Κοινοβούλιο και για το ότι η Χρυσή Αυγή κατηγορεί τον κ. Καρατζαφέρη και το κόμμα του για ανάλογους «συμβιβασμούς και υποχωρήσεις» αλλά ότι ο ΛΑΟΣ μπορεί και ασκεί πίεση στο κόμμα της Νέας Δημοκρατίας, ο Ρ. Πάξτον κουνάει το κεφάλι του. «Οταν οι ακροδεξιοί αποκτούν κάποια ισχύ, αυτό που συμβαίνει είναι να στρέφουν την πολιτική συζήτηση προς μια συμφέρουσα κατεύθυνση. Αυτές οι λίγες ψήφοι αρκούν για να προκαλέσουν πονοκέφαλο σε ένα μεγάλο συντηρητικό κόμμα. Ο Σαρκοζί σύρθηκε πίσω από τη γαλλική ακροδεξιά και σε μια άκρως σπασμωδική κίνηση επιχείρησε μια “εθνοκάθαρση” από τους Ρομά».
Συνήθως, ο συντηρητικός είναι μετριοπαθής και επιφυλακτικός απέναντι στον ακροδεξιό, κάποτε όμως συναντώνται. «Πράγματι, ο φασισμός είναι ριζοσπαστικός, ανατρεπτικός, ο συντηρητισμός είναι το αντίθετο. Οι συντηρητικοί Γερμανοί ήταν καχύποπτοι με τους ναζί, αλλά οι τελευταίοι πήραν την πλειοψηφία που χρειάζονταν το 1933 χάρη στους συντηρητικούς. Κι αυτό διότι είχαν ένα κοινό μέτωπο: τους κομμουνιστές, ανερχόμενη δύναμη το 1932. Αλλά οι ναζί δεν απειλούσαν την ιδιωτική περιουσία. Απέρριπταν μόνον το διεθνή καπιταλισμό. Αφού πήραν την εξουσία οι ναζί, οι μεγάλες γερμανικές επιχειρήσεις ανταμείφθηκαν, με τίμημα να διώξουν τους Εβραίους εργαζόμενους, πράγμα που έκαναν. Βεβαίως, υπήρξε μια μειονότητα επιχειρηματιών οι οποίοι αντιτάχθηκαν στους ναζί και εξορίστηκαν».
  • Αρκεί η ψήφος;
Μέσα σε ένα πλαίσιο παγκόσμιας κρίσης και γενικευμένης απαξίωσης της δημοκρατίας, είναι άραγε ακόμα πιο σημαντική σήμερα η ψήφος; «Είναι κάτι αναντικατάστατο διότι έχεις τη δύναμη να στείλεις σπίτι του έναν κακό κυβερνήτη. Ομως η ψήφος δεν φτάνει. Απαιτείται διαρκής εγρήγορση, συμμετοχή, κι αυτά έρχονται μονάχα με την κατάλληλη παιδεία. Η εκπαίδευση είναι ζωτικής σημασίας».
Του επισημαίνουμε ότι ο αμερικανικός λαός ψήφισε δύο φορές τον πρόεδρο Μπους. Αντιδρά γελώντας. «Ξέρετε, στις εκλογές του 2000, ο κύριος Μπους δεν είχε εκλεγεί. Εχουμε ένα πολύ παράξενο εκλογικό σύστημα το οποίο σχεδιάστηκε τον 18ο αιώνα. Το σκεπτικό ήταν να περιοριστεί η ισχύς του όχλου. Δεν ήταν δημοκράτες οι Πατέρες μας, ρεπουμπλικανοί ήταν με την έννοια ότι ήθελαν να δώσουν το δικαίωμα της ψήφου στους εύπορους, ισχυρούς άνδρες - άνδρες, όχι γυναίκες. Είναι ένα τελείως παρωχημένο σύστημα όπου κάποτε οι Εκλέκτορες ψηφίζουν διαφορετικά από τον λαό, κι αυτό συνέβη το 2000. Είναι δύσκολο να το ανατρέψεις διότι για να αναθεωρηθεί το Σύνταγμα χρειάζονται τα 2/3 των νομοθετών των πολιτειών. Χρειαζόμαστε όμως απελπισμένα αυτή την αναθεώρηση, όπως και πολλές άλλες».
Στην παρατήρησή μας ότι σε πολλά μέρη του κόσμου η κυβέρνηση Μπους είχε κατηγορηθεί ως φασιστική, σχολιάζει: «Δεν ήταν με τη στενή έννοια του όρου. Ομως η κυβέρνηση Μπους αποπειράθηκε νομιμοποίηση των βασανιστηρίων. Αυτή είναι σαφώς φασίζουσα συμπεριφορά: ο νόμος και τα δικαιώματα του ατόμου δεν είναι ιερά, ιερή είναι η υπεράσπιση της πατρίδας, συνεπώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε κάθε μέσο. Αυτό το σκεπτικό σε φέρνει κοντά στον φασισμό».
Του υπενθυμίζω ότι ο κ. Μπους υπεραμύνθηκε αυτής της πολιτικής. «Δεν εκπλήσσομαι. Αγνοεί οποιαδήποτε άλλη εναλλακτική λύση στο πρόβλημα, ενώ απεχθάνεται τους ειδικούς και τις συμβουλές. Νομίζω ότι θα ήθελε να περάσει στην Ιστορία ως κάποιος που “δεν εγκαταλείπει εύκολα τα πιστόλια του”, όπως λένε στην αμερικανική Δύση».
  • Μελετώντας τον φασισμό επί μισόν αιώνα
Εδώ και μισό αιώνα ο Ρόμπερτ Πάξτον μελετάει τον φασισμό, με σημείο εκκίνησης τη Γαλλία επί Βισί, που είναι και θέμα ενός από τα βιβλία του. Σπούδασε στην Οξφόρδη και το Χάρβαρντ και δίδαξε επί σειρά ετών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. θεωρείται από τους πιο σημαντικούς ιστορικούς της ευρωπαϊκής ιστορίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πρώτος αυτός, μετά από μελέτη γερμανικών αρχείων, υποστήριξε ότι η συνεργασία της γαλλικής κυβέρνησης του Βισί με τους ναζί ήταν περισσότερο εκούσια απ’ ό,τι πιστευόταν αρχικά. Εχει τιμηθεί με το γαλλικό βραβείο της Λεγεώνας της Τιμής και είναι επίσης εκλεγμένο μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών. Ζει στη Νέα Υόρκη. Στα ελληνικά κυκλοφορεί η μελέτη του «Η ανατομία του φασισμού» (μτφρ. Κ. Χαλμούκου, εκδ. Κέδρος).
  • «Ο πρόεδρος Ομπάμα δεν έχει την πυγμή»
Οι πρόσφατες ενδιάμεσες εκλογές του Κογκρέσου έδειξαν νικητές τους Ρεπουμπλικανούς, συνεπώς ο πρόεδρος Ομπάμα θα έχει ακόμη πιο δύσκολο έργο. «Μολονότι το περίμενα, απογοητεύτηκα», ομολογεί ο Αμερικανός ιστορικός. «Οι ΗΠΑ έχουν μπροστά τους δύο πολύ δύσκολα χρόνια, ίσως και περισσότερα. Οι Ρεπουμπλικανοί δεν το παραδέχονται, αλλά η στρατηγική τους είναι να κάνουν ό,τι μπορούν ώστε η οικονομία να μη βελτιωθεί και το 2012 ο Ομπάμα να χάσει τις εκλογές. Μολονότι εξυπηρετούν τα συμφέροντα του 2% του πληθυσμού, των πιο εύπορων δηλαδή, προσελκύουν και άλλους συντηρητικούς από κατώτερα στρώματα μέσα από ζητήματα όπως ο πατριωτισμός, οι γάμοι ομοφυλοφίλων και οι εκτρώσεις.
»Είμαι πολύ απαισιόδοξος και αυτή τη στιγμή στην Αμερική επικρατεί πόλωση. Οι ακροδεξιοί των “Πάρτι τσαγιού” λένε ότι υπερασπίζονται το Σύνταγμα, όπως το αντιλαμβάνονται όμως αυτοί: να μην πληρώνουν φόρους, να μην υπάρχουν μικρές επιχειρήσεις, να μην παρεμβαίνει η κυβέρνηση στο πώς θα προστατεύει μια επιχείρηση τους εργάτες της διότι, συν τοις άλλοις, τα μέτρα που προτείνει για την εργατική ασφάλεια σημαίνουν μείωση κέρδους».
Και ο αντίθετος πόλος; «Είναι όσοι αποβλέπουν σε μια επιστροφή του “Νιου Ντιλ”, ενός κράτους πρόνοιας. Ομως, ο Ομπάμα έχει απογοητεύσει πολύ κόσμο. Δεν ευθύνεται μόνον αυτός, δεν υποστηρίχθηκε όσο θα έπρεπε από το Κογκρέσο και οι Ρεπουμπλικανοί τον υπονομεύουν. Φοβάμαι πως δεν έχει την πυγμή που απαιτούν οι περιστάσεις».

Κυριακή 28 Νοεμβρίου 2010

Η φωνή της ηθικής συνείδησης


  • Επτά, Κυριακή 28 Νοεμβρίου 2010
 
Το ολιγοήμερο ταξίδι του με το τρένο, σε αναζήτηση της αληθινής και αυθεντικής ζωής, θα το διακόψει ο θάνατος στις 7 Νοεμβρίου 1910. Σίγησε τότε μια φωνή που είχε κατορθώσει στον καιρό της να γίνει η φωνή της συνείδησης της ανθρωπότητας. Εκατό χρόνια μετά το θάνατό του, μπορούμε να βρούμε στο έργο του Τολστόι μια θαυμαστή έκφραση της πάλης του ανθρώπου για την ηθική του βελτίωση και μεταμόρφωση. Παρουσιάζουμε στη συνέχεια εκτενές απόσπασμα από ένα κείμενο που έγραψε ο Τολστόι το 1901. Το κείμενο αυτό περιλαμβάνεται στην ιταλική έκδοση των πολιτικών άρθρων και δοκιμίων του: Leone Tolstoi «Scritti politici» (Sankara, 2005).
Σε ολόκληρο τον κόσμο υπάρχουν πάνω από ένα δισεκατομμύριο αγρότες και εργάτες. Ολο το ψωμί, όλα τα εμπορεύματα του κόσμου, όλα αυτά από τα οποία ζουν οι άνθρωποι, όλα αυτά που αποτελούν τον πλούτο τους, παράγονται από τη μάζα αυτών των εργαζομένων. Αλλά αυτοί οι εργαζόμενοι δεν αντλούν οφέλη από αυτά που παράγουν. Οι πλούσιοι και η κυβέρνηση είναι εκείνοι που επωφελούνται. Ο εργαζόμενος λαός ζει μέσα στη διαρκή εξαθλίωση, την άγνοια, τη σκλαβιά, περιφρονημένος από εκείνους που αυτός τρέφει, που αυτός ντύνει, που αυτός κατασκευάζει τις κατοικίες τους και που αυτός τους υπηρετεί. Η γη τού έχει αφαιρεθεί και θεωρείται ιδιοκτησία εκείνων που δεν την καλλιεργούν· με τρόπο που, προκειμένου να προμηθευθεί από αυτήν την τροφή του, ο χωρικός πρέπει να κάνει όλα όσα απαιτούν από αυτόν οι ιδιοκτήτες της γης.
Και αν εγκαταλείψει τη γη και πάει να εργαστεί στα εργοστάσια, τότε πέφτει στη σκλαβιά των πλουσίων και πρέπει να εργάζεται για όλη του τη ζωή δέκα, δώδεκα, δεκατέσσερις ώρες τη μέρα και να κάνει για τους άλλους μιαν εργασία μονότονη, πληκτική και συχνά επικίνδυνη για την ίδια τη ζωή του. Μπορεί αυτός να προσπαθήσει να καλλιεργήσει τη γη ή να εργαστεί σε δική του δουλειά, έτσι ώστε να τρέφεται και να μην εξαθλιώνεται. Τότε όμως δεν τον αφήνουν ήσυχο, του ζητούν να πληρώνει φόρους και επιπλέον τον υποχρεώνουν για τρία, τέσσερα, πέντε χρόνια να υπηρετεί στον στρατό ή τον υποχρεώνουν να πληρώνει ειδικούς φόρους για τη στρατιωτική οργάνωση.
Και αν αυτός θελήσει να αντλήσει κέρδος από τη γη χωρίς να πληρώνει γι' αυτήν ή αν απεργήσει και θελήσει να εμποδίσει τους άλλους εργάτες να πάρουν τη θέση του ή αν αρνηθεί να πληρώσει τους φόρους, τότε στέλνουν τα στρατεύματα εναντίον του, τον τραυματίζουν ή τον σκοτώνουν και με τη βία τον υποχρεώνουν να εργάζεται και να πληρώνει όπως πριν.
Ετσι ζουν οι αγρότες και οι εργάτες ολόκληρου του κόσμου, όχι ως άνθρωποι αλλά σαν ζώα, που υποχρεώνονται για όλη τους τη ζωή να κάνουν όχι αυτό που είναι ωφέλιμο γι' αυτούς αλλά αυτό που χρησιμεύει στους καταπιεστές τους και γι' αυτό τους δίνουν εκείνη τη λιγοστή τροφή, ένδυση και ανάπαυση που μόλις είναι αναγκαία, ώστε αυτοί να μπορούν να εργάζονται χωρίς ανάπαυλα. Η μειονότητα των ανθρώπων, εκείνη που κυριαρχεί πάνω στον εργαζόμενο λαό, επωφελούμενη από όλα όσα αυτός παράγει, ζει μέσα στην τεμπελιά και την ξέφρενη πολυτέλεια, σπαταλώντας ανώφελα και με ανήθικο τρόπο το προϊόν της εργασίας εκατομμυρίων εργατών.
Ετσι ζουν οι περισσότεροι άνθρωποι ολόκληρου του κόσμου, όχι μόνον στη Ρωσία αλλά και στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Αγγλία, την Κίνα, τις Ινδίες, την Αφρική και παντού. Ποιος είναι ο υπαίτιος;
Και πώς μπορεί να διορθωθεί αυτή η κατάσταση; Λένε οι μεν ότι υπαίτιοι είναι εκείνοι που κατέχουν τη γη χωρίς να την καλλιεργούν και ότι χρειάζεται να τη δώσουμε στους αγρότες. Λένε οι άλλοι ότι υπαίτιοι είναι οι πλούσιοι που κατέχουν τα εργαλεία της εργασίας, δηλαδή τα εργοστάσια και τα εργαστήρια, και ότι τα εργοστάσια και τα εργαστήρια πρέπει να γίνουν ιδιοκτησία των εργατών. Λένε οι τρίτοι ότι η οργάνωση της κοινωνίας είναι η μόνη υπαίτια και ότι χρειάζεται να την αλλάξουμε ριζικά. Είναι αλήθεια αυτό; (...)
Εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια αποκαλύφθηκε στους ανθρώπους αυτός ο θεϊκός νόμος: Να δρας προς τους άλλους όπως εσύ θέλεις οι άλλοι δρουν προς εσένα· ή όπως εκφράστηκε από τον κινέζο σοφό Κομφούκιο: Να μην κάνεις στους άλλους αυτό που δεν θέλεις οι άλλοι να κάνουν σε σένα. Αυτός ο νόμος είναι απλός, κατανοητός σε όλους και δίνει σίγουρα το μεγαλύτερο καλό που μπορεί να πετύχει ο άνθρωπος. Γι' αυτόν τον λόγο, θα νόμιζε κανείς ότι οι άνθρωποι, μόλις θα γνώριζαν αυτόν τον νόμο, θα όφειλαν αμέσως, στα όρια του δυνατού, να τον τηρούν οι ίδιοι και να ενεργοποιούν όλες τους τις δυνάμεις για να τον διδάξουν στις νέες γενιές και να τις συνηθίσουν να τον εφαρμόζουν.
Θα νόμιζε κανείς ότι, εδώ και πολύν καιρό, οι άνθρωποι έπρεπε να δρουν με αυτόν τον τρόπο, αφού αυτός ο νόμος διατυπώθηκε σχεδόν όμοια από τον Κομφούκιο, από τον Βούδα, από έναν εβραίο σοφό, τον Χιλέλ, και από τον Χριστό. Θα νόμιζε προπάντων ότι έτσι έπρεπε να δρουν οι άνθρωποι του δικού μας, χριστιανικού, κόσμου, οι οποίοι αναγνωρίζουν ως κύρια θεϊκή αποκάλυψη εκείνο το Ευαγγέλιο στο οποίο έχει λεχθεί ακριβώς ότι αυτή η εντολή είναι όλος ο νόμος και οι προφήτες, δηλαδή όλη η διδασκαλία που είναι αναγκαία στους ανθρώπους. Κι ωστόσο, πέρασαν δύο χιλιάδες χρόνια και όχι μόνον οι άνθρωποι δεν υπακούουν σε αυτόν τον νόμο και δεν τον διδάσκουν στα παιδιά τους, αλλά οι περισσότεροι δεν τον γνωρίζουν καν και, αν τον γνωρίζουν, τον θεωρούν ή μη αναγκαίο ή ανέφικτο.
Από πρώτη άποψη, αυτό φαίνεται παράξενο, αλλά όταν σκεφτούμε τον τρόπο με τον οποίο ζούσαν οι άνθρωποι πριν από την αποκάλυψη αυτού του νόμου και για πόσον καιρό αυτοί ζούσαν έτσι και τη δυσαρμονία ανάμεσα σε αυτόν τον νόμο και την οργάνωση της ζωής μας, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε γιατί έγινε έτσι. Εγινε έτσι επειδή, πριν γνωρίσει αυτόν τον νόμο -δηλαδή ότι για το καλό όλων καθένας οφείλει να κάνει στους άλλους αυτό που εκείνος θέλει οι άλλοι να κάνουν σε αυτόν- κάθε άνθρωπος προσπαθούσε, για το δικό του όφελος, να εξασφαλίσει για τον εαυτό του την πιο μεγάλη δυνατή εξουσία πάνω στους άλλους. Και, αφού εξασφάλιζε αυτή την εξουσία, για να την απολαμβάνει ανεμπόδιστα, καθένας όφειλε με τη σειρά του να υποταχθεί σε εκείνους που ήταν πιο ισχυροί από αυτόν και να τους υπηρετεί.
Ετσι, στις κοινωνίες που αγνοούσαν τον νόμο «να δρας προς τους άλλους όπως εσύ θέλεις οι άλλοι να δρουν προς εσένα», πάντοτε ένας μικρός αριθμός ανθρώπων κυριαρχούσε πάνω σε όλους τους άλλους. Είναι επομένως εύκολο να καταλάβουμε ότι, αφότου αποκαλύφθηκε αυτός ο νόμος στους ανθρώπους, ο μικρός αριθμός εκείνων που κυριαρχούσαν πάνω στους άλλους δεν ήθελαν να αποδεχθούν αυτόν τον νόμο για τους εαυτούς τους, αλλά δεν μπορούσαν ούτε και να θέλουν εκείνοι πάνω στους οποίους κυριαρχούσαν να αναγνωρίσουν και να αποδεχθούν αυτόν τον νόμο. Ο μικρός αριθμός των κυρίαρχων γνώριζε και γνωρίζει πάρα πολύ καλά ότι η εξουσία τους βασιζόταν και βασίζεται μόνον στην αδιάκοπη πάλη που διεξάγεται από εκείνους πάνω στους οποίους αυτοί κυριαρχούν για να επιβληθεί ο ένας στον άλλον. Γι' αυτό οι κυρίαρχοι θα χρησιμοποιήσουν και χρησιμοποιούν όλα τα μέσα που διαθέτουν για να κρύψουν στους υποτελείς τους την ύπαρξη αυτού του νόμου. Και τον κρύβουν όχι με το να τον αρνούνται -επειδή αυτό είναι αδύνατο· τόσο απλός και σαφής είναι- αλλά αντιπαραθέτοντας σε αυτόν εκατοντάδες και χιλιάδες άλλους νόμους, που αυτοί διακηρύσσουν ότι είναι πιο σημαντικοί και πιο υποχρεωτικοί από όσο ο νόμος να κάνουμε στους άλλους αυτό που θέλουμε και αυτοί να κάνουν σε μας (...).
Θα μας πουν: «Μα, όσο δίκαιος καθαυτός μπορεί να είναι ο νόμος να κάνουμε στους άλλους αυτό που θέλουμε και αυτοί να κάνουν σε μας, αυτός δεν μπορεί να είναι ένας νόμος ο οποίος μπορεί να εφαρμοστεί σε όλες τις περιπτώσεις της ζωής. Αν οι άνθρωποι αναγνωρίσουν αυτόν τον νόμο ως υποχρεωτικό πάντοτε, χωρίς καμία εξαίρεση, πρέπει να θεωρήσουν αδύνατη τη χρήση κάθε βίας των μεν εναντίον των δε, αφού κανένας άνθρωπος δεν θέλει να ασκηθεί βία εναντίον του. Και χωρίς την άσκηση βίας εναντίον κάποιου δεν είναι δυνατό να εγγυηθούμε την ασφάλεια του προσώπου και της ιδιοκτησίας, δεν μπορούμε να υπερασπιστούμε την πατρίδα και δεν μπορεί να διατηρηθεί η υπάρχουσα τάξη».
Ο Θεός λέει στους ανθρώπους: «Για το καλό όλων, παντού και πάντοτε, να τηρείται τον δικό μου νόμο: να κάνετε στους άλλους αυτό που θέλετε να κάνουν αυτοί σε σας». Και οι άνθρωποι, που έχουν εδραιώσει ένα ορισμένο πολιτικό σύστημα στην Αγγλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Ρωσία, λένε: «Φοβόμαστε ότι θα μας συμβεί το χειρότερο, αν εμείς αρχίζαμε να τηρούμε τον νόμο που ο Θεός μας έδωσε για το καλό μας».
Δεν είναι προφανές ότι οι άνθρωποι σκέφτονται και μιλούν έτσι αναφερόμενοι όχι στην τάξη αλλά στην αταξία στην οποία αυτοί ζουν και η οποία τους βολεύει;
Σύμφωνα με αυτόν τον τρόπο σκέψης τους, η τάξη είναι εκείνη η κατάσταση στην οποία αυτοί μπορούν να εκμεταλλεύονται τη ζωή των άλλων ανθρώπων και η αταξία εκείνη στην οποία άνθρωποι τους οποίους εκμεταλλεύονται θέλουν να πάψει η εκμετάλλευση. Αυτοί οι συλλογισμοί καταδεικνύουν μόνον ότι οι άνθρωποι που ανήκουν στην κυρίαρχη μειονότητα συναισθάνονται, οι περισσότερο ασυνείδητα, ότι η αναγνώριση του νόμου «κάνε στους άλλους αυτό που θέλεις αυτοί να κάνουν σε σένα» και η πραγματοποίησή του από τους ανθρώπους όχι μόνον καταστρέφει την πλεονεκτική κοινωνική τους κατάσταση, αλλά επίσης αποκαλύπτει όλη τους τη σκληρότητα και ανηθικότητα. Αλλά οι εργαζόμενοι, που έχουν εκδιωχθεί από τη γη τους, που καταπιέζονται από τους φόρους, που έχουν εγκλωβιστεί στην υποχρεωτική εργασία μέσα στα εργοστάσια, που έχουν μετατραπεί σε σκλάβους-στρατιώτες οι οποίοι καταδιώκουν τους εαυτούς τους και τα αδέλφια τους, είναι καιρός να κατανοήσουν πως μόνον η πίστη στον νόμο του Θεού και η εκπλήρωση αυτού του νόμου θα τους απελευθερώσουν από τα βάσανά τους(...). *

Τρίτη 23 Νοεμβρίου 2010

Ζητούνται νέοι τρόποι έκφρασης των πολιτών

Η αποχή της προηγούμενης Κυριακής αποτελεί για μερικούς έκφραση αδιαφορίας ως προς τις διαδικασίες του κοινοβουλευτισμού. Για τους περισσότερους, όμως, αποτελεί έκφραση θυμού και οργής. Εκφραση της αίσθησης που έχουν οι πολίτες ότι το πολιτικό σύστημα δεν δίνει εναλλακτικές λύσεις. Δεν είναι τυχαίο ότι στο δεύτερο γύρο των εκλογών που στις περισσότερες κρινόμενες περιπτώσεις η επιλογή αφορούσε υποψήφιους του δικομματισμού, η αποχή αυξήθηκε μέχρι και στο 65%.

Η μεγάλη αποχή αποτελεί δείγμα της άποψης στην πλειοψηφία του εκλογικού σώματος ότι οι υπάρχουσες δομές και μέθοδοι της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας δεν δίνουν ενδιαφέρουσες λύσεις. Οτι οι διαφορές ανάμεσα στους δύο μονομάχους, ίσως ακόμα και ανάμεσα σε άλλα υπάρχοντα κόμματα δεν είναι τέτοιες που να προτρέπουν σε συμμετοχή στις εκλογές.
Πριν σχεδόν από ένα χρόνο, έγραφα ότι η χώρα οδηγείται ανάμεσα στη στενωπό της κατάθλιψης και της εξέγερσης. Πιστεύω ότι για ένα κομμάτι του λαού η περίοδος της κατάθλιψης τελειώνει και ξεκινάει η περίοδος της εξέγερσης. Πιθανά της τυφλής εξέγερσης. Αυτό το γεγονός συνδέεται με την απελπισία και εκτίμηση ότι δεν υπάρχουν τρόποι να επηρεάσει κανείς το υπάρχον πολιτικό και κυβερνητικό γίγνεσθαι. Οτι κατά προέκταση δεν έχει νόημα η συμμετοχή στις εκλογές. Η αξιολόγηση ότι οι εκλογές όχι μόνο δεν δίνουν λύσεις, αλλά και ότι δεν εκφράζουν καν προοπτικές λύσεων οδήγησαν στη μεγάλη αποχή, το λευκό και το άκυρο. Η αντιμετώπιση τέτοιων δικαιολογημένων φαινομένων απαιτεί να αναζητηθούν καινούριοι δρόμοι έκφρασης των απόψεων της πλειοψηφίας των πολιτών.
Πριν αρχίσει να κατακτά η αίσθηση του αδιεξόδου, του «δεν αξίζει τον κόπο» και του «τίποτα δεν γίνεται», την πλειοψηφία των πολιτών, οφείλει το δημοκρατικό κίνημα να αντιταχτεί στον λανθάνοντα αυταρχισμό κύκλων της κυβέρνησης. Διαφορετικά αυτή η αντίληψη θα οδηγήσει απευθείας στο συνδυασμό τυφλής βίας και αδράνειας. Να αποτρέψει το παραπέρα αδυνάτισμα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, με μέτρα εμπλουτισμού της δημοκρατίας συνολικά, όπως:
Α) Επιβολή ουσιαστικής εσωκομματικής δημοκρατίας στα κόμματα με προοπτική να ενσωματωθεί αυτή η δεσμευτική πρόβλεψη στο ίδιο το Σύνταγμα. Δεν είναι δυνατό τα κόμματα να οργανώνουν την κατάκτηση της πλειοψηφίας γύρω από ένα πρόγραμμα και ένα σύνολο πολιτικών επιλογών και κατόπιν να μετατρέπονται σε απλούς υπηρέτες των ηγεσιών τους. Προκειμένου αυτό να καταστεί δυνατό, πρέπει να δημιουργηθούν εντός των κομμάτων ισχυρά πολιτικά- ιδεολογικά ρεύματα αντίστασης στον αυταρχισμό και άρθρωσης - οργάνωσης διαφορετικών, εναλλακτικών, πολιτικών. Ακόμα δε, αν χρειαστεί, να δημιουργηθούν νέα κόμματα που να υλοποιούν και να εγγυώνται τα πιο πάνω.
Β) Αλλαγή του εκλογικού νόμου σε μια κατεύθυνση που να συνδέει την αποτελεσματικότητα και σταθερότητα με την αναλογικότητα και την εφαρμογή του δημοκρατισμού. Προκειμένου δε να μην οδηγούν αναλογικοί εκλογικοί νόμοι σε ακυβερνησία, να συμβάλλουν όλοι σε μια πολιτική διαλόγου και σε μια κουλτούρα δημοκρατικής συνεννόησης εφόσον κάτι τέτοιο είναι δυνατό.
Γ) Εφαρμογή εργαλείων άμεσης δημοκρατίας, όπως είναι τα δημοψηφίσματα και πριν απ' όλα η δυνατότητα των πολιτών να προωθούν, υλοποιούν και εγκρίνουν νομοθετικές πρωτοβουλίες από τα κάτω. Μέχρι δε να υπάρξουν οι απαραίτητες συνταγματικές αλλαγές, να ενσωματωθούν τέτοια εργαλεία στις προβλέψεις εφαρμογής του «Καλλικράτη».