Κυριακή 23 Ιανουαρίου 2011

Φόβος και πολιτική


Η ΑΥΓΗ: 23/01/2011
ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ-ΙΩΣΗΦ ΣΤΑΝΓΚΑΝΕΛΛΗ*
Προκειμένου να μπορεί να μας κινητοποιεί ο πολιτικός φόβος, το αντικείμενό του πρέπει να ανήκει στην επικράτεια της πολιτικής, κι ωστόσο, κατά κάποιο τρόπο, στη σκέψη των πιο φοβισμένων να μένει μακριά από αυτήν.

ΚΟΡΕΪ ΡΟΜΠΙΝ, Φόβος. Η ιστορία μιας πολιτικής ιδέας, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σελ. 407

Δε γνωρίζω αν κάποιος αντιπρόεδρος των ΗΠΑ κατηγόρησε, το 2004, έτος πρωτότυπης έκδοσης αυτής της μελέτης, τον συγγραφέα, ως «ακραίο» ή και «συνομιλητή τρομοκρατών». Δε θεωρώ βέβαια ότι χρειαζόταν να το κάνει, αφού η απομόνωση σε ένα πανεπιστημιακό campus ισοδυναμεί, πολλές φορές, με έναν ιδιότυπο εξοστρακισμό: εντός του, επικρατεί ελευθερία λόγου. Εκτός πανεπιστημίου, η έλλειψη πρόσφορων συνομιλητών καθιστά οποιαδήποτε αντίθετη φωνή πολιτικά ανίσχυρη. Υπενθυμίζω ότι η επτάχρονη χούντα συνέλαβε (και ο Ανδρέας Παπανδρέου ολοκλήρωσε) το σχέδιο μεταφοράς του Πανεπιστημίου Αθηνών στην υγειονομικά ελεγχόμενη και απομακρυσμένη περιοχή του Ζωγράφου. Το ακαδημαϊκό σώμα θα όφειλε, σύμφωνα με σχεδιασμούς που καθίστανται σήμερα επίκαιροι, να ασκεί τις διάφορες επιστήμες και να συμβάλλει με «εποικοδομητικές προτάσεις» στο κυβερνητικό έργο.
Τι σχέση έχουν τα παραπάνω, θα αναρωτηθεί κανείς, με ένα δοκίμιο ιστορίας της πολιτικής σκέψης; Και τι το ακραίο θα μπορούσε να διαθέτει ένα τέτοιο πόνημα; Η έννοια του φόβου στη σκέψη του Χομπς, του Μοντεσκιέ, του Τοκβίλ και της Άρεντ, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα ενδιαφέρον αντικείμενο διερεύνησης για κάποιους ειδικούς ή για βιβλιόφιλους προς άγραν επέκτασης των πνευματικών τους οριζόντων. Ο Κόρεϊ Ρόμπιν, όμως, προσθέτει μία κρίσιμη συνισταμένη στην ανάγνωσή του, αυτή του γνωστικού ενδιαφέροντος από τη σκοπιά του παρόντος. Αναρωτιέται, δηλαδή, αν και σε ποιο βαθμό θα χρησίμευαν τα θεωρητικά εργαλεία που μας παρέχουν οι συγκεκριμένοι στοχαστές για τη σημερινή κοινωνία και την πολιτική πρακτική, αλλά και για τις σύγχρονες συνθήκες στους χώρους εργασίας, φέρνοντας έτσι στο φως την πολύπλοκη σχέση της κλασσικής φιλελεύθερης πολιτικής σκέψης αλλά και της φιλελεύθερης δημοκρατίας (στις ΗΠΑ, και όχι μόνο) με τον φόβο. «Παρότι» καθηγητής πολιτικής επιστήμης, δηλαδή, προσπαθεί να παρουσιάσει τα πορίσματα των ερευνών του στον κάθε ενδιαφερόμενο, παρέχοντας, με εύληπτο τρόπο, πληροφορίες χρήσιμες για την ανατροπή διαφόρων κοινών τόπων περί πολιτικής.

Ένας τρέχων κοινός τόπος, στη σημερινή μνημονιακή Ελλάδα, είναι η ανάγνωση του πολιτικού, του οικονομικού και του κοινωνικού με ψυχολογικούς και πολιτισμικούς όρους. Η αγορά «έχει μια ψυχολογία», η κοινωνία «περνάει κατάθλιψη», οι έλληνες νιώθουν ή οφείλουν να νιώσουν «ενοχές» για την κατάσταση που βρισκόμαστε, όλα ξεκινούν από την απομάκρυνση από κάποιο «ελληνικό ήθος» ή «τρόπο ζωής», ο οποίος χάθηκε κατά τη διάρκεια της βίαιης μετεπιβίβασης από «το γαϊδουράκι στο αυτοκίνητο». Εκτός από την «ενοχή», για την οποία έγραψε ένα εύστοχο σχόλιο ο Νικόλας Σεβαστάκης στα προηγούμενα «Ενθέματα», στο επίκεντρο της (ψευτο)ψυχολογικοκεντικής πολιτικής ανάλυσης βρίσκεται και ο «φόβος»: Ο φόβος ως ανησυχία που απειλεί τη συλλογική μας ευδαιμονία, την ίδια μας την επιβίωση.

Στα δικά μας συγκείμενα, το βιβλίο Ο Φόβος... θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως αντίβαρο αυτής της διάχυτης ροπής προς τον ψυχολογισμό και την ηθικολογία. Κι αυτό γιατί ο Ρόμπιν δεν περιγράφει τις επιπτώσεις του ως ενός διάχυτου μεν στην κοινωνία αλλά, εντέλει, εξατομικευμένου και άσχετου με την πολιτική συναισθήματος. Διακρίνει τον φόβο όπως αυτός βρίσκεται στη «φυσική του μορφή», και τον φόβο μετά την παραγωγή και εκμετάλλευσή του από μια εξουσία που τον χρησιμοποιεί ως πολιτικό εργαλείο για να επιτύχει πολιτικά οφέλη.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, υπάρχουν δύο παραγόμενα είδη πολιτικού φόβου: στο πρώτο, οι πολιτικοί ηγέτες ορίζουν και ερμηνεύουν τα αντικείμενα που πρέπει ο λαός να φοβάται (π.χ. οι επιθέσεις με άνθρακα μετά την 11η Σεπτεμβρίου). Αυτός ο τρόπος συνήθως προϋποθέτει ότι οι ηγέτες και οι λαοί στους οποίους απευθύνονται μοιράζονται την ίδια ταυτότητα και ότι οι δύο ομάδες αισθάνονται πως η ταυτότητά τους απειλείται. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτός ο τρόπος παραγωγής φόβου συνηθίζεται σε πολεμικές περιόδους, διότι η κύρια συνιστώσα του είναι το έθνος ή κάποιο άλλο είδος συνεκτικής κοινότητας, και το κύριο αντικείμενό του είναι ένας εξωτερικός εχθρός ή κάποια άλλη εξωτερική απειλή.

Το δεύτερο είδος φόβου πηγάζει από τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές ιεραρχίες που διαιρούν ένα λαό. «Παρόλο που και αυτό το είδος μπορούν να το δημιουργήσουν, να το κατευθύνουν ή να το διαχειριστούν οι πολιτικοί ηγέτες, ο συγκεκριμένος στόχος ή λειτουργία του είναι ο εσωτερικός εκφοβισμός: η χρήση κυρώσεων ή η απειλή κυρώσεων προκειμένου να διασφαλισθεί η διατήρηση ή η ενίσχυση της εξουσίας μιας ομάδας σε βάρος μιας άλλης. Σε αυτή την περίπτωση ο φόβος είναι πιο οικείος, λιγότερο μυθώδης, καθώς ξεπηδά από τις κάθετες συγκρούσεις και τους ποικίλους διαχωρισμούς που ενυπάρχουν σε μια κοινωνία. Αυτό το δεύτερο είδος αναπτύσσεται μέσα από τις ανισότητες και βοηθά στη διαιώνισή τους, συνδέεται τόσο στενά με τις πολιτικές ιεραρχίες ώστε αποτελεί τον βασικό τρόπο κοινωνικού και πολιτικού ελέγχου» (σελ. 36).

Τι επιτυγχάνεται με όλα αυτά; Η κατασκευή της συναίνεσης, η καταστολή των κοινωνικών αντιδράσεων, η παραγωγή μιας αρραγούς και ομοιογενούς ταυτότητας στόχων και προοπτικών. Παραφράζοντας τον Καρλ Σμιτ, κυρίαρχος θα μπορούσε να θεωρηθεί αυτός που μπορεί κάθε φορά να ορίζει κάτι ως απειλή απέναντι στην ευδαιμονία του πληθυσμού, που μπορεί να ερμηνεύει τη φύση και τα αίτια αυτής της απειλής, αυτός που μπορεί να επιβάλλει έναν συγκεκριμένο τρόπο αντιμετώπισης της απειλής, καθιστώντας συγκεκριμένους φόβους ως αντικείμενα δημόσιας συζήτησης και μαζικής κινητοποίησης.

Σύμφωνα με την (κλασσική και σύγχρονη) φιλελεύθερη σκέψη, ο πολιτικός φόβος, μας υπενθυμίζει ο συγγραφέας, υποτίθεται πως διαθέτει μόνο μια θετική πλευρά: μας διδάσκει τη βαρύτητα κάποιων ιδιαίτερων πολιτικών αξιών. Ο φόβος της ανομίας, για παράδειγμα, υποτίθεται ότι καλλιεργεί το σεβασμό απέναντι στο κράτος δικαίου, ο φόβος του ολοκληρωτισμού την εκτίμηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ο φόβος του φονταμενταλισμού την ενίσχυση της ανεκτικότητας και του πλουραλισμού. Στην πράξη, βέβαια, τα πράγματα λειτουργούν διαφορετικά. Αν εξετάσουμε το παράδειγμα των ΗΠΑ, ο φόβος της ανομίας οδήγησε στην περιστολή ελευθεριών χάριν της ασφάλειας, ο φόβος του (σοβιετικού) ολοκληρωτισμού στον μακαρθισμό, ο φόβος του φονταμενταλισμού στη μουσουλμανοφοβία και σε δύο πολέμους. Είναι αυτός ο λόγος που ο Ρόμπιν εμμένει στο «ποιος και με ποιον τρόπο» καλλιεργεί, χρησιμοποιεί και αντιμετωπίζει συγκεκριμένους φόβους - και μάλιστα, σε ένα καθεστώς φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ενοχλητική διευκρίνιση η τελευταία, αφού πολλοί διανοούμενοι (και όχι μόνον εντός Αμερικής) θεωρούν ότι το μόνο είδος πολιτεύματος που μπορεί να οργανώνει και να χρησιμοποιεί εργαλειακά την ανάδυση του φόβου είναι ένα άνομο, βίαιο κράτος που συνθλίβει την αυτόνομη κοινωνία πολιτών, και, άρα, σε ένα δημοκρατικό καθεστώς ο φόβος δε μπορεί παρά να προέρχεται από άλλα, μη πολιτικά αίτια που πρέπει να αναζητηθούν στην κουλτούρα και την ψυχοσύνθεση των μαζών.

Κι έχουν, εν μέρει, δίκιο: Προκειμένου να μπορεί να μας κινητοποιεί ο πολιτικός φόβος, το αντικείμενό του πρέπει να ανήκει στην επικράτεια της πολιτικής, κι ωστόσο, κατά κάποιο τρόπο, στη σκέψη των πιο φοβισμένων να μένει μακριά από αυτήν. Όταν κατανοούμε τα αντικείμενα του φόβου μας ως μη πολιτικά, αυτό μας ωθεί να τα διαχειριζόμαστε ως ανυπέρβλητους εχθρούς και, ταυτόχρονα, ανανεώνει -ή, μάλλον, παράγει- την αίσθηση του «εμείς» ως συλλογικότητας, ως ενός αδιαίρετου υποκειμένου που προσπαθεί να αντιμετωπίσει μια εξωτερική απειλή. Αντίθετα, αν κατανοήσουμε ως βαθιά πολιτικά τα αντικείμενα του φόβου μας, τότε θα μπορέσουμε να τα κάνουμε αντικείμενα συζήτησης, να ανακαλύψουμε ότι είμαστε λιγότερο ενωμένοι με κάποιους συμπολίτες μας από ό,τι πιστεύαμε. Κι αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα την διάρρηξη και καταστροφή της εικόνας ενός ενιαίου κοινωνικού σώματος με κοινά συμφέροντα.

Διόλου τυχαία, στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, ο Ρόμπιν διερευνά τον κατασταλτικό φόβο στο αμερικάνικο εργασιακό περιβάλλον. Εκεί, στις αδιαφανείς πρακτικές πρόσληψης και απόλυσης, προαγωγής και υποβιβασμού, στις επιβαλλόμενες και πιεστικές σχέσεις οικειότητας που αναπτύσσονται μεταξύ εργαζόμενου και εργοδότη, ο φόβος αποδεικνύεται εξαιρετικά δραστικός και ταυτόχρονα προστατευόμενος από τα πανύψηλα τείχη που ορθώνει το νομικό οπλοστάσιο και η πολιτική αδιαφορία. Ο αόρατος, «εκτός πολιτικής» χώρος της εργασίας, όπου επικρατεί, τάχα, μόνον η διαχειριστική λογική της μεγιστοποίησης του κέρδους, αποκαλύπτεται τελικά ως ο προνομιακός χώρος εκφοβισμού, διάχυσης του πολιτικού φόβου στο πεδίο της καθημερινότητας.

Παράδοξη διαπίστωση, αυτή η τελευταία, για έναν liberal καθηγητή πολιτικής επιστήμης. Στα καθ' ημάς, όπου άλλοι, (αυτό)προβαλλόμενοι ως πιο προοδευτικοί, έχουν προ πολλού εγκαταλείψει τον χώρο της εργασίας ως γνωστικό αντικείμενο, ίσως θα μπορούσε, πράγματι, να θεωρηθεί και ακραία.

*Ο Πέτρος-Ιωσήφ Στανγκανέλλης είναι ιστορικός


ΤΗΣ JOANNA BOURKE*

Προσδημοσίευση από το βιβλίο της Φόβος.
Στιγμιότυπα από τον πολιτισμό του 19ου και 20ού αιώνα, εκδόσεις Σαββάλα, σελ. 688


Πριν από μερικά χρόνια, με φόβο και τρόμο, ξεκίνησα να αντιμετωπίσω το πιο διάχυτο συναίσθημα της νεωτερικής κοινωνίας: το φόβο. Από πολιτική άποψη, ο κόσμος ήταν τότε διαφορετικός. Ήταν πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, όταν αεροπλάνα που είχαν καταληφθεί από τρομοκράτες συνετρίβησαν πάνω στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου και στο Πεντάγωνο. Για μένα προσωπικά ήταν ωστόσο μια πολύ πιο αθώα εποχή· δεν είχε διαγνωστεί ακόμα η ασθένεια που έμελλε να απειλήσει τη ζωή μου και να μου υπενθυμίσει τη δική μου θνητότητα. Το παρελθόν φαινόταν ασφαλέστερο. Μέσα στο λιτό καταφύγιο δεκάδων βιβλιοθηκών και αρχείων, άπλωνα το περιεχόμενο της ζωής άλλων ανθρώπων πάνω στο γραφείο μου και κρυφάκουγα με ηδονή να εξομολογούνται τον τρόμο που αισθάνονταν. Οι συγγραφείς, αυτοαποκαλούμενοι ειδικοί της συναισθηματικής διαχείρισης, ακούγονταν να συμβουλεύουν αυτά τα άτολμα άτομα. Συχνά ωστόσο αυτοί που κήρυτταν κοσμικά ευαγγέλια του «μη φοβού» αρέσκονταν να επιδίδονται σε κινδυνολογίες. Οι άνθρωποι παντού φαίνονταν πολύ ανήσυχοι. Παρά την απόσταση στο χρόνο και στο χώρο, τα τρομαγμένα τραυλίσματά τους ήταν μερικές φορές εκκωφαντικά· άλλες φορές ομολογούσαν τις αγωνίες τους με αδύναμα, διστακτικά ψελλίσματα.

Θάνατος και καταστροφή· εφιάλτες και φοβίες· νέες τεχνικές εξόντωσης και επικίνδυνες τεχνολογίες· σώματα που προδίδουν: μια φαινομενικά ατελείωτη σειρά τρομερών δοκιμασιών και ταλαιπωριών που φαινόταν να αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι στον 20ό αιώνα. Το χειρότερο: υπήρχαν εποχές κατά τις οποίες όλη η ιστορία έμοιαζε να απαγγέλλει ένα τραυματικό σενάριο, που δεν είχε απαντήσεις ή «νόημα». Σ' αυτές τις περιπτώσεις ο τρόμος των ανθρώπων ήταν τόσο συγκλονιστικός, ώστε οι πλέον θεμελιώδεις ταυτότητες κινδύνευαν να καταποντιστούν. Χρειάστηκα χρόνο να παρατηρήσω την εκπληκτική δημιουργικότητα με την οποία αυτοί οι τρομαγμένοι άνθρωποι, άντρες, γυναίκες και παιδιά, αντιλαμβάνονταν τη δύσκολη θέση τους και ξανάφτιαχναν τον κόσμο τους μετά την καθηλωτική δύναμη του φόβου. Το να εξετάζουμε τους φόβους της κοινωνίας μας, στις παλαιότερες και στις σημερινές εκδηλώσεις τους, μας επιτρέπει να σκεφτούμε το μέλλον. Είναι ένα μέλλον της επιλογής μας.

Παρ' όλα αυτά, αφότου ολοκλήρωσα αυτό το βιβλίο, μερικές από τις απειλές που προκαλούσαν μεγάλο φόβο στο παρελθόν έχουν αυξηθεί ραγδαία σήμερα. Το φάσμα του «τρομοκράτη» έχει αποκτήσει θεϊκή δύναμη, αντίστοιχη με εκείνη του λοιμού σε προγενέστερες εποχές ή του Σατανά της θρησκείας. Η πλατιά διάδοση συστημάτων επιτήρησης, η δίωξη των μεταναστών, η επιπόλαιη καυχησιολογία για την αναγκαιότητα «προληπτικών χτυπημάτων» είναι ορισμένα από τα αποτελέσματα αυτού του πανικού. Σήμερα χρησιμοποιούμε τη γλώσσα του τρόμου για να δικαιολογήσουμε την τρομοκράτηση άλλων. Ως εκ τούτου, η επιστήμη και η πρακτική της καταστροφής έχουν πραγματοποιήσει ραγδαία και ανησυχητικά άλματα τα τελευταία χρόνια. Στον 21ο αιώνα πρέπει να σκεφτούμε το ενδεχόμενο ότι ο τρομερότερος κίνδυνος είναι αυτός τον οποίο απεργαζόμαστε σήμερα. Οι πόλεμοι στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ μάς υπενθύμισαν ότι διαπράττουμε βία εναντίον άλλων ενώ είμαστε ταυτόχρονα θύματα τρομοκρατικής κτηνωδίας. Τα βασανιστήρια δικαιολογούνται συνήθως σήμερα όχι μόνο από τα άθλια ταμπλόιντ αλλά και από νομικούς κύκλους που θεωρούνται ευυπόληπτοι. Η αποστροφή που προκάλεσαν οι φωτογραφίες από πορνογραφικά βασανιστήρια που τράβηξαν Αμερικανοί στρατιώτες στη φυλακή Άμπου Γκράιμπ το 2004 υποχώρησε γρήγορα: μόνο μερικοί άνθρωποι παρατήρησαν τη σχετική αδιαφορία που εκφράστηκε στον Τύπο όταν δημοσιεύτηκαν εξίσου σοκαριστικές φωτογραφίες δέσμιων φυλακισμένων με κουκούλα που λιώνουν στη νομικώς ουδέτερη ζώνη του Γκουντάναμο. Η καθημερινή απεικόνιση βίαιων θανάτων στα μέσα μαζικής ενημέρωσης έχει αμβλύνει την ευαισθησία: όταν πληροφορούμαστε αγριότητες που συμβαίνουν στην πραγματική ζωή, μπορεί να αισθανόμαστε οίκτο ή αηδία· αλλά, όταν αναγνωρίζουμε το συναίσθημα του φόβου, αυτό που μας ενδιαφέρει είναι ο φόβος ο δικός μας - φόβος που μπορεί να αφορά εμάς, όχι ο φόβος που μπορεί να αφορά άλλους, αυτούς στους οποίους προκαλούμε δεινά. Αυταρχικές, τυφλές και δυσανάλογες αντιδράσεις έχουν γίνει ο κανόνας. Η δημόσια πολιτική και οι ιδιωτικές ζωές είναι δέσμιες του φόβου· ο φόβος έχει γίνει το συναίσθημα με το οποίο διαχειριζόμαστε τον δημόσιο βίο. Είναι καιρός να επανέλθουμε σε μια πολιτική που φοβάται για τη ζωή των άλλων, κοντινών και μακρινών. Αν και ο φόβος είναι κληρονομιά της ανθρωπότητας, ο τρόμος είναι η διαθήκη μας. Και πρέπει πάντα να τρέμουμε μπροστά στον ξένο που βλέπουμε κάτω από τα ερείπια της ιστορίας.

Ορισμένους απ' αυτούς τους ξένους -καίτοι Βρετανοί και Αμερικανοί- συναντούμε σε τούτο το βιβλίο. Θα ήταν αδύνατον να εξετάσουμε όλους τους τύπους του φόβου που βιώθηκαν τον τελευταίο ενάμιση αιώνα. Κάθε φορά που άνοιγα ένα βιβλίο ή μιλούσα μ' ένα φίλο, κάποιος νέος φόβος προέκυπτε. Μου έγινε, λόγου χάρη, έμμονη ιδέα η ιστορία των ηθικών αναστολών ή ο υπερβολικός φόβος του Θεού και πολύ ευχαρίστως θα έγραφα ένα ολόκληρο κεφάλαιο -όχι, ένα ολόκληρο βιβλίο- γι' αυτό το θέμα. Τελικά όμως αναγκάστηκα να παραδεχτώ ότι, στη νεωτερικότητα, αυτή η αγωνία αφορούσε σαφώς μια μειοψηφία. Ορισμένοι φίλοι επιθυμούσαν εκτενέστερη ανάλυση του φόβου τους για τις πτήσεις· άλλοι με προέτρεπαν να ασχοληθώ με υπαρξιακές αγωνίες που συνδέονταν με την απώλεια της κοινωνικής θέσης· και άλλοι ήθελαν μεγαλύτερη ανάλυση του γοτθικού μυθιστορήματος και των ταινιών τρόμου. Πολλά θα μπορούσαν επίσης να ειπωθούν για την έλξη που ασκούν τα τρενάκια του ιλίγγου στα λουναπάρκ και τα επικίνδυνα αθλήματα. Αντιστάθηκα σ' αυτούς τους πειρασμούς.

Αντίθετα, αυτό το βιβλίο διατρέχει, με χρονολογική σειρά, ορισμένους από τους κυρίαρχους φόβους και τις αγωνίες που εκδήλωσαν Βρετανοί και Αμερικανοί στο παρελθόν. Ο φόβος του θανάτου και του θνήσκειν είναι συνεχώς παρών στην ιστορία (για ορισμένους αναλυτές είναι ο πυρήνας όλων των φόβων), επομένως είναι σωστό ν' αρχίσουμε με ορισμένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αυτού του φόβου κατά τον 19ο αιώνα. Προς το τέλος του βιβλίου επανερχόμαστε σ' αυτό το θέμα στο πλαίσιο του σύγχρονου θανάτου και των τρόπων με τους οποίους οι ετοιμοθάνατοι αντιμετωπίζουν σήμερα αυτό το αίσθημα τρόμου. Εξετάζεται επίσης η ξαφνική συνειδητοποίηση γεγονότων που απειλούν τη ζωή: Πώς άτομα και ομάδες αντιμετωπίζουν το παράλογο, ή και το άδικο, των καταστροφών; Ποια διαφορά υπάρχει όταν η καταστροφή είναι ανθρωπογενής;

*Η Joanna Bourke είναι καθηγήτρια ιστορίας στο Birkbeck College του Λονδίνου

Τρίτη 18 Ιανουαρίου 2011

ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΟΥΤΟΠΙΚΗΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ

  • ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ
  • Επτά, Κυριακή 16 Ιανουαρίου 2011
  • Ο ΑΚΟΛΟΥΘΟΣ διάλογος μεταξύ του γάλλου ιστορικού Πιέρ Ροζανβαλόν και του Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ έγινε μπροστά σε μεγάλο κοινό στην πόλη Ρεν και δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Liberation».
Μαξ Αρμανέ: Ηδη πριν από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, οι συλλογικές ουτοπίες που απαιτούσαν το κράτος να φέρει την ευτυχία σε όλους απέτυχαν. Ο καπιταλισμός ξαναβρέθηκε μόνος του και μια νέα ουτοπία αναδύθηκε, εκείνη της αγοράς. Νόμιζαν ότι η συσσώρευση ιδιωτικών ελατωμμάτων θα δημιουργούσε δημόσιες αρετές. Ζήσαμε επί τριάντα χρόνια με βάση αυτό το μοντέλο του «αόρατου χεριού», το οποίο θα προσέφερε ωφέλιμο έργο εξισορροπώντας την προσφορά και τη ζήτηση. Και ακολούθησε νέα κατάρρευση. Τίθεται επομένως το ερώτημα: Υπάρχουν άλλα μέσα για να φανταστούμε την «κοινή μας ζωή», για να φανταστούμε άλλες ουτοπίες;
Πιέρ Ροζανβαλόν: Ιστορικά, υπάρχουν δύο οικογένειες ουτοπιών. Από τη μια μεριά οι ουτοπίες της οργάνωσης, οι οποίες γεννιούνται στον 18ο αιώνα και ισχυροποιούνται στον 19ο. Αυτές πήραν αμέτρητες μορφές, αλλά όλες τους θεωρούν ότι οι κοινωνίες μας χρεοκοπούν. Ως διέξοδο αυτές προτείνουν ένα μοντέλο ουτοπιών από τα πάνω, δηλαδή καλούπια για την κοινωνία. Αλλά τα τέλεια μοντέλα δεν λειτουργούν, επειδή υπάρχουν συγκρούσεις που πρέπει να ρυθμιστούν, διαπραγματεύσεις που πρέπει να διεξαχθούν και πολίτες που πρέπει να συμβιώσουν. Οι ολοκληρωτισμοί του 20ού αιώνα είναι ουτοπίες οργάνωσης που είχαν άσχημη κατάληξη.
Οι πολίτες δεν τις θέλουν πλέον. Η δεύτερη οικογένεια ουτοπιών αντιλαμβάνεται ότι το πιο δύσκολο στην κοινωνία έγκειται στο να οργανώσουμε τη συλλογική διαβούλευση και τη δημοκρατική ζωή, στο να διευκολύνουμε μιαν ορισμένη ρευστότητα.
Οι στοχαστές του αρχικού φιλελευθερισμού, όπως ο Ανταμ Σμιθ, υποστήριζαν ότι οι μηχανισμοί της αγοράς πρέπει να διέπουν τη ζωή στην κοινωνία, άλλοι στοχαστές θα εμπλουτίσουν αυτή την προσέγγιση, αλλά και αυτή η ουτοπία απέτυχε. Σήμερα χρειάζεται να ξαναδώσουμε ένα θετικό νόημα στην ουτοπία, ασκώντας παράλληλα κριτική στις αρνητικές ουτοπίες.
Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ: Να σκεφτόμαστε την ουτοπία σημαίνει να μεταφερόμαστε στο μέλλον. Αλλά μεταφερόμενοι στο μέλλον τείνουμε μερικές φορές να ξεχνάμε το πραγματικό. Ο κομμουνισμός ήταν μια ουτοπία. Και ο φασισμός ήταν μια ουτοπία. Απεχθής σε μας, αλλά ήταν η ουτοπία μιας άλλης κοινωνίας. Σήμερα πρέπει να οικοδομήσουμε μιαν ουτοπία η οποία παίρνει υπόψη της το «πράττειν», η οποία ενσωματώνει την πραγματικότητα και η οποία συνεπώς έχει μιαν ορισμένη αποδοχή. Το να αρκούμαστε μόνον στο να περιγράφουμε τον καλύτερο των κόσμων σημαίνει ότι ξεχνάμε τις ανθρώπινες υπάρξεις. Οι ουτοπίες εκκινούσαν από μιαν απλοϊκή άποψη του Ρουσό, σύμφωνα με την οποία η ανθρώπινη ύπαρξη είναι καλή. Ηταν ένα λάθος. Κατά τη γνώμη μου είναι προτιμότερο να ξεκινήσουμε από τη Χάνα Αρεντ, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος δεν είναι ούτε καλός ούτε κακός. Αυτό μου φαίνεται πιο ρεαλιστικό και πιο αποτελεσματικό για τη σκέψη. Ιδού ο στόχος: Πώς, σε μιαν ιστορική διαδικασία του «πράττειν», οι ανθρώπινες υπάρξεις οργανώνονται για να υπερβούν -συλλογικά- τις αντιφάσεις τους; Χάρη σε μια νέα ουτοπία κοινωνικής και πολιτικής παρέμβασης, θα καταλήξουμε να ορίσουμε ένα ουτοπικό όραμα του μέλλοντος.
Πιέρ Ροζανβαλόν: Με εντυπωσιάζει το γεγονός ότι υπάρχει μια εξέγερση ενάντια στις κραυγαλέες ανισότητες, αλλά ότι, παραδόξως, η κοινωνία αποδέχεται σιωπηρά κάμποσες από αυτές. Το να συγκρίνουμε την κατάσταση του προσώπου που παίρνει το επίδομα αλληλεγγύης με εκείνη του τραπεζίτη που τσεπώνει υπερβολικά μπόνους είναι ένα πράγμα, αλλά το να βελτιώσουμε τη συνολική αναδιανομή μεταξύ των διάφορων παραγόντων είναι κάτι άλλο, επειδή περνάει υποχρεωτικά από τη δημοκρατική συζήτηση για τη θεμελίωση κριτηρίων της δικαιοσύνης. Ποιοι είναι οι πρακτικοί συλλογισμοί που οδηγούν σε μια σκέψη της ισότητας;
Αλλοτε, η σκέψη της ισότητας ήταν απλή. Η ουτοπία της αφθονίας έβαζε όλο σχεδόν τον κόσμο στο ίδιο καλούπι. Η δυσκολία μας σήμερα έγκειται στο γεγονός ότι έχουμε αγγίξει το όριο. Το όριο του χρόνου, του περιβάλλοντος ή της ικανότητας παραγωγής. Οι κανόνες της δικαιοσύνης και της αναδιανομής έχουν γίνει θεμελιώδεις. Υπάρχει εδώ μια ρήξη με όλο τον ουτοπικό στοχασμό του παρελθόντος. Η συζήτηση γι' αυτούς τους κανόνες της δικαιοσύνης είναι ο ίδιος ο ορισμός της δημοκρατίας. Πώς μπορούμε να οικοδομήσουμε μια κοινωνία ίσων;
Αυτή δεν είναι μια κοινωνία στην οποία όλοι οι άνθρωποι έχουν τις ίδιες απολαβές, αλλά στην οποία καθένας αντιμετωπίζεται με αξιοπρέπεια και ως όμοιος, δηλαδή σαν πολίτης. Το πιο ισχυρό μήνυμα της οικολογίας είναι να καταδείξει την επιτακτική αναγκαιότητα να ξαναβρούμε τις μορφές των ορίων και της λιτότητας.
Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ: Ναι, στις κοινωνίες μας που λειτουργούν με την κλιμάκωση του no limit, η ευθύνη που πηγάζει από τη συνειδητοποίηση του ορίου έχει γίνει μια ουτοπία. Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε δημοκρατικά αυτόν τον αυτοπεριορισμό, όταν η επιθυμία για μια ζωή χωρίς όρια είναι ριζωμένη στην ψυχική και κοινωνική μας δομή;
Η ουτοπία θέλει να το υπερβεί αυτό.
Πιέρ Ροζανβαλόν: Η σχέση με την κλιμάκωση της κατανάλωσης είναι μια παθολογία του κοινωνικού δεσμού, επειδή είναι ένα μέσο για να συγκρινόμαστε με τους άλλους και να αποκτάμε μια ταυτότητα. Με τα δραματικά προβλήματα του περιβάλλοντος, υπάρχει ο πειρασμός να προσφύγουμε σε μιαν αυταρχική αντίληψη της ουτοπίας. Ηδη ο Χανς Γιόνας υποστήριζε ότι το διακύβευμα ήταν τέτοιο που δεν μπορούσε να εναποτεθεί στο λαό, αλλά σε ειδικούς που θα μπορούσαν να οργανώσουν το μέλλον με βιώσιμο τρόπο (...). 

Παρασκευή 7 Ιανουαρίου 2011

Κρεολοποίηση, ομογενοποίηση, παγκοσμιοποίηση

  • Για να κατανοήσουμε τη σημερινή πραγματικότητα είναι απαραίτητη η γνώση της κουλτούρας και της πολιτισμικής ιστορίας, λέει ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ Πίτερ Μπερκ, ειδικός στα θέματα της πολιτισμικής παγκοσμιοποίησης

ΜΑΡΚΟΣ ΚΑΡΑΣΑΡΙΝΗΣ | Παρασκευή 31 Δεκεμβρίου 2010 
Το εποικοδόμημα έχει τη δική του ιστορία. Συγκεκριμένα, αυτή που σε αντίθεση με τη μαρξιστική οπτική επιβεβαιώνει ότι, παρά την αδιαμφισβήτητη σημασία της, δεν κινεί απαραίτητα τα πάντα η οικονομία στην εκδίπλωση της ζωής μιας κοινωνίας. Ο Πίτερ Μπερκ, ομότιμος καθηγητής Πολιτισμικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ σήμερα, υπήρξε από τη δεκαετία του ΄70 πρωτοπόρος στη διερεύνηση του τελετουργικού, των ηθών, των αναπαραστάσεων και των καθημερινών πρακτικών που ανέδειξαν τη σημασία της μελέτης της κουλτούρας για την πληρέστερη κατανόηση των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών μιας εποχής. Μιλώντας μας με αφορμή την έκδοση στα ελληνικά του τελευταίου βιβλίου του με τίτλο «Πολιτισμικός Υβριδισμός», δεν παραλείπει να αρνηθεί την πρωτοκαθεδρία των μεγάλων ανδρών ως κινητήριου μοχλού της Ιστορίας, να τονίσει τη σημασία της ιστορικής επιστήμης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και να προσδιορίσει την τελική της έκβαση στην «κρεολοποίηση του σύγχρονου πολιτισμού».

- Διαβάζοντας τον «Πολιτισμικό Υβριδισμό», το πιο πρόσφατο έργο σας που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, αποκόμισα την αίσθηση ότι η πολιτισμική ιστορία αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για όποιον θέλει να κατανοήσει την παγκοσμιοποίηση και τις αντιδράσεις εναντίον της.

«Προσωπικά, θα προχωρούσα περισσότερο- θα έλεγα ότι η γνώση της Ιστορίας γενικότερα είναι πρωταρχική προϋπόθεση της κατανόησης της παγκοσμιοποίησης: η οικονομική ιστορία για την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, η πολιτισμική ιστορία για την παγκοσμιοποίηση της κουλτούρας και ούτω καθεξής. Ορισμένοι ιστορικοί άλλωστε βλέπουν μια πιο μακρόχρονη διαδικασία σε εξέλιξη και διακρίνουν αυτό που ονομάζουν “αρχαϊκή παγκοσμιοποίηση” ή “πρωτο-παγκοσμιοποίηση” από την ταχύτερη παγκοσμιο ποίηση των τελευταίων 100-150 ετών».

- Είναι η «κρεολοποίηση του κόσμου», όπως ονομάζετε τη διάχυση και διήθηση πολιτισμικών στοιχείων, η καλύτερη έκβαση στην οποία μπορούμε να ελπίζουμε;



«Θεωρώ ότι η “κρεολοποίηση” αποτελεί όντως την επιθυμητή και πιθανότερη έκβαση της παγκοσμιοποίησης, αλλά φυσικά υπάρχουν και εκείνοι που προτιμούν την ομογενοποίηση!».

- Σε τι διαφέρει η Νέα Πολιτισμική Ιστορία από την ιστορία των ιδεών ή την κοινωνική ιστορία, μορφές με τις οποίες είναι ίσως πιο εξοικειωμένο το ευρύ κοινό;


«Η Νέα Πολιτισμική Ιστορία εστιάζει στην κουλτούρα με την ευρεία της έννοια, την ανθρωπολογική έννοια, θα έλεγε κανείς, με τις καθημερινές συνήθειες, τις νοοτροπίες και τις πρακτικές, συνειδητές ή ασυνείδητες, τους τρόπους ομιλίας, τις αξίες που θεωρούμε δεδομένες και άλλα παρόμοια. Διαφέρει λοιπόν από τη συνήθη ιστορία των ιδεών γιατί ενδιαφέρεται για τις ιδέες όλων, καθώς και για τις υποθέσεις αλλά και για τις εκπεφρασμένες ιδέες. Δυσκολότερα διακρίνεται η Νέα Πολιτισμική Ιστορία, την οποία άλλωστε κάποτε αποκαλούμε και κοινωνικοπολιτισμική ιστορία, από την κοινωνική ιστορία. Προσωπικά, θα έλεγα ότι πρόκειται για αλληλεπικαλυπτόμενες έννοιες, αλλά μέρος της κοινωνικής ιστορίας ασχολείται με ορισμένα από τα “σκληρά” τεκμήρια: τα ποσοστά των νέων ή των ηλικιωμένων σε μια δεδομένη κοινωνία ή το βιοτικό επίπεδο διαφορετικών τάξεων, για παράδειγμα».

- Το τέλος των «μεγάλων αφηγημάτων» στην ιστοριογραφία συμπίπτει με τη διάδοση του κονστρουκτιβισμού, της αντίληψης ότι τα κοινωνικοπολιτικά αντικείμενα και δεδομένα δεν είναι αιώνια, αλλά συγκροτούνται σε συγκεκριμένες «στιγμές» της ανθρώπινης ιστορίας. Θα λέγατε ότι και ο κονστρουκτιβισμός φτιάχνει τελικά τα δικά του «μεγάλα αφηγήματα»;

«Η διένεξη περί κονστρουκτιβισμού και η διένεξη περί “μεγάλων αφηγημάτων” διεξάγονται ξεχωριστά, είναι όμως ενδιαφέρουσα ιδέα να επιχειρήσει κανείς να τις συνδυάσει. Αυτό θα σήμαινε ότι θα αφηγούμασταν την ιστορία συγκεκριμένων συνθέσεων που θα μπορούσαν να είναι είτε “μεγάλες” είτε “μικρές”. Δεν θα έλεγα ότι οι ιστορικοί μπορούν ή οφείλουν να εγκαταλείψουν την αφήγηση. Θα ήταν όμως καλή ιδέα στο μέλλον να δοθεί περισσότερη έμφαση στις πολλαπλές αφηγήσεις από διαφορετικές οπτικές γωνίες αντί ενός μονοφωνικού μεγάλου αφηγήματος».

- Παραφράζοντας κανείς τη ρήση του βρετανού ιστορικού Τζορτζ Μάλκομ Γιανγκ, είναι ο πολιτισμικός ιστορικός ο «πορτρετίστας μιας εποχής», μιας πρακτικής ή μιας νοοτροπίας, αν θέλετε;






«Βεβαίως, ο όρος “πορτρέτο μιας εποχής”, όπως το έθεσε ο Γιανγκ, περιγράφει άριστα κλασικά έργα της πολιτισμικής ιστορίας, όπως τα αριστουργήματα των Γιάκομπ Μπούρκχαρντ (σ.σ.: “Ο πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία”, εκδ. Νεφέλη) και Γιόχαν Χουιζίνγκα (σ.σ.: “Τhe Αutumn of the Μiddle Αges”). Ο κίνδυνος της μεταφοράς του Γιανγκ βέβαια είναι να ενθαρρύνει την ιδέα ότι μια εποχή είναι ομοιογενής. Στην πραγματικότητα, όταν ερευνά κανείς μια συγκεκριμένη κοινωνία σε μια συγκεκριμένη στιγμή ανακαλύπτει μια κατάσταση πολιτισμικής ποικιλίας ή ακόμη και πολιτισμικής σύγκρουσης, όπως στη Βρετανία σήμερα. Επομένως, νομίζω ότι θα ταίριαζε εδώ ο πληθυντικός, “πορτρέτα”, για να είμαστε ακριβέστεροι. Ενας άλλος κίνδυνος της συγκεκριμένης μεταφοράς είναι ότι υπαινίσσεται πως η κουλτούρα είναι στατική. Αλλά φυσικά μια ολόκληρη εποχή δεν στέκεται ακίνητη για να ζωγραφίσουμε το πορτρέτο της!».


- Μιλώντας για πορτρέτα, θα μπορούσαμε να εφαρμόσουμε τη σχέση εξάρτησης δημόσιας εικόνας και εξουσίας των ηγετών όπως την περιγράφετε στο έργο σας «Τhe Fabrication of Louis ΧΙV» («Η κατασκευή του Λουδοβίκου ΙΔ΄») στους σύγχρονούς μας πολιτικούς;
«Βεβαίως! Οφείλω να παραδεχθώ όμως ότι, όπως άλλωστε συμβαίνει πολλές φορές σ΄ εμάς τους ιστορικούς, η αφετηρία του προβληματισμού μου ήταν η αντίθετη. Οταν η Μάργκαρετ Θάτσερ απευθύνθηκε στη διαφημιστική εταιρεία των Saatchi and Saatchi για να διαχειριστεί τη δημόσια εικόνα της, άρχισα να αναρωτιέμαι μήπως αυτή η ενασχόληση με την παρουσίαση του εαυτού μας είχε μια πιο μακρόχρονη ιστορία...».


- Ελέω παγκοσμιοποίησης, έχουν οι σημερινοί ηγέτες μειωμένη δυνατότητα επιρροής στα γεγονότα σε σύγκριση με την εποχή της Μάργκαρετ Θάτσερ- ή του Λουδοβίκου ΙΔ΄; 

«Δεν πιστεύω ότι οι ηγέτες είχαν ποτέ τη δυνατότητα να επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό τα γεγονότα με θετικό τρόπο, αν και συχνά διαθέτουν την ισχύ να προξενήσουν κακό (πολέμους, οικονομικές κρίσεις, την καταστροφή του περιβάλλοντος...) ή τουλάχιστον να επιτείνουν τους βλαβερούς παράγοντες. Αν θέλετε τη γνώμη μου, η παγκοσμιοποίηση δεν διαφοροποιεί τόσο τα πράγματα, αποτελεί μια στροφή από τις τοπικές κοινωνικές δυνάμεις στις παγκόσμιες».
  • Το παγκόσμιο και το τοπικό
- Παρουσιάζετε την ιστορία των ΜcDonald΄s ως δείκτη της αλληλεπίδρασης μεταξύ τοπικών και παγκόσμιων παραγόντων, παραδοσιακών και εκσυγχρονιστικών στοιχείων των κοινωνιών.

«Η ιστορία των ΜcDonald΄s εκτός των ΗΠΑ, και ιδίως εκτός των δυτικών χωρών,υπογραμμίζει σε μικρογραφία το είδος εκείνο της διάδρασης μεταξύ παγκόσμιου και τοπικού, παράδοσης και νεωτερικότητας, το οποίο βρίσκουμε παντού σήμερα. Το ίδιο ισχύει και για την ιστορία της CocaCola.Να ξεκαθαρίσω εδώ ότι ένα παράδειγμα της τάσης προς ομογενοποίηση είναι ο λεγόμενος “εξαμερικανισμός” του κόσμου, για τον οποίο οι εκτός ΗΠΑ παραπονούνται από το 1900 περίπου. Οπως υποστηρίζω και στον “Πολιτισμικό Υβριδισμό”, οι τοπικές διαφοροποιήσεις της Coca-Cola ή των ΜcDonald΄s συνθέτουν μιαν αντίθετη τάση, ωστόσο η ροπή προς την ομογενοποίηση είναι αναντίρρητη. Από την άλλη πλευρά, της κρεολοποίησης, η βραζιλιάνικη μουσική που είναι γνωστή ως Βossa Νova ή λαϊκή βραζιλιάνικη μουσική (musica popular brasileira) αναμειγνύει στοιχεία από την αμερικανική μουσική (τον Φρανκ Σινάτρα, για παράδειγμα) με αφρικανικές επιρροές δημιουργώντας κάτι νέο και διακριτό».
  • Πανεπιστήμια και κρίση
- Η βρετανική ακαδημαϊκή κοινότητα βρίσκεται σε αναβρασμό εξαιτίας των περικοπών στις εκπαιδευτικές δαπάνες. Τι προοιωνίζονται η πολιτική αυτή και οι αντιδράσεις εναντίον της για την Παιδεία στη Βρετανία;
«Κανείς δεν επιθυμεί τις περικοπές, ωστόσο περικοπές οφείλουν να γίνουν. Δύσκολα θα δει κανείς με έλλειψη συμπάθειας τους φοιτητές,των οποίων τα δίδακτρα ξαφνικά θα τριπλασιαστούν το 2012, ωστόσο χρήματα για την εκπαίδευση πρέπει από κάπου να αντληθούν και οπωσδήποτε είναι πιο δίκαιο εκ μέρους της κυβέρνησης να χρησιμοποιήσει τα φορολογικά έσοδα για να στηρίξει την πρωτοβάθμια και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση παρά την τριτοβάθμια. Υποθέτω ότι ορισμένα πανεπιστήμια θα εξαναγκαστούν να κλείσουν τα επόμενα χρόνια, πιθανότατα τα λιγότερο ισχυρά, εκείνα που κέρδισαν το πανεπιστημιακό τους στάτους σχετικά πρόσφατα. Και ο αριθμός των φοιτητών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση κατά πάσα πιθανότητα θα μειωθεί για ένα χρονικό διάστημα μετά την πρόσφατη ταχύτατη αύξησή του».

Πέμπτη 6 Ιανουαρίου 2011

Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ πρόδρομος του σοσιαλισμού

  • του Γιώργου Μωραΐτη* ΠΡΙΝ, 19/12/2010
Ο Ρουσσώ καλύπτει με τη ζωή του το μεγαλύτερο μέρος του 18ου αιώνα (1712-1778). Με τη σκέψη του έθεσε τις βάσεις για μια ριζοσπαστική ανάγνωση του πολιτικού φαινομένου, μολονότι χρονικά δεν συνέπεσε με καμία από τις μεγάλες επαναστάσεις του τέλους του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα. Στο παρόν άρθρο θα επιχειρήσω ευσύνοπτα να παρουσιάσω πώς ο Ρουσσώ συνδέεται με τη διατύπωση ενός πρώιμου σοσιαλιστικού αιτήματος, μολονότι ο σοσιαλισμός σαν οικονομικό και πολιτικό σύστημα είναι προϊόν του 19ου αιώνα και της βιομηχανικής επανάστασης.
Τη σχέση αυτή θα υποστηρίξω ανατρέχοντας στις θέσεις του φιλοσόφου για τον άνθρωπο σαν έλλογο ον (φιλοσοφική ανθρωπολογία) και στην αντίληψή του για την ιστορία σαν διαδικασία εξέλιξης και προόδου του ανθρώπου και του πολιτισμού του (φιλοσοφία της ιστορίας), μολονότι για κάποιους μελετητές δεν πρέπει να αναζητούμε μια πλήρως ανεπτυγμένη φιλοσοφία της ιστορίας στο έργο του στοχαστή.[1] Βεβαίως, τα δύο αυτά ζητήματα είναι τόσο στενά συνδεδεμένα στην περίπτωση του Ρουσσώ, που είναι σχεδόν αδύνατο να αναφερθείς ή να αναλύσεις το ένα, χωρίς ταυτόχρονα να αναφερθείς και στο άλλο.

Όταν μιλάμε για φιλοσοφία της ιστορίας, εννοούμε τα κριτήρια που κάποιος στοχαστής θέτει και βάσει των οποίων εξετάζει το ζήτημα της προόδου με τη μορφή της βελτίωσης της κατάστασης των ανθρώπων, υλικά και διανοητικά. Βεβαίως, η συζήτηση αυτή ήταν ευρέως διαδεδομένη την περίοδο του Διαφωτισμού, ο Ρουσσώ όμως την πάει ένα βήμα παραπέρα. Η ισχυρή του διάνοια και το κριτικό του πνεύμα δεν αντιτίθενται απλά στις ασυνέπειες του Διαφωτισμού, αλλά συγκλονιστικά αποκαλύπτουν τον έντονα ταξικό και μάλιστα αστικό τους χαρακτήρα και περιεχόμενο.
Με άλλα λόγια, ο Ρουσσώ διαφωνεί με την τάση των ανερχόμενων αστών και των ιδεολογικών τους εκπροσώπων να αποκλείουν βάναυσα το ευρύτερο λαϊκό και μαζικό στοιχείο από τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις. Εδώ ακριβώς στηριζόμενος ο Marc Plattner υποστήριξε ότι ο Ρουσσώ ήταν ο πρώτος φιλόσοφος που άσκησε δριμεία κριτική στο Διαφωτισμό από τα Αριστερά.[2]

Η θεωρία της ιστορίας στον Ρουσσώ, σε απόλυτο σχεδόν βαθμό, ενσωματώνει την εξέλιξη και τη γιγάντωση της ανισότητας μεταξύ των ανθρώπων. Είναι η ιστορία της ανισότητας, της εκμετάλλευσης και της αδικίας. Για το φιλόσοφο, η ανισότητα και η εκμετάλλευση δεν είναι ουδέτερα φορτισμένες, αλλά έντονα ταξικά και μάλιστα αστικά. Με κανένα τρόπο δεν ανάγονται στην πρωταρχική φυσική κατάσταση του ανθρώπου, εφόσον οι φυσικές διαφορές δεν είναι ικανές να δικαιολογήσουν τη σύγκρουση και την αδικία, όπως τις αντιλαμβανόμαστε γύρω μας, μέσα στις πολιτικές κοινωνίες. Αλλού πρέπει να αναζητήσουμε τα αίτια και τα θεμέλια της ανισότητας.

Τη συζήτηση αυτή ο Ρουσσώ την αναπτύσσει στις σελίδες του Λόγου περί Ανισότητας, όπου και συνδέει την ανισότητα με την εξάρτηση που δημιουργείται μεταξύ των ανθρώπων κατά τη διαδικασία παραγωγής των αγαθών. Με άλλα λόγια, ο φιλόσοφος στηλιτεύει την εξαρτημένη εργασία. Η εξαρτημένη εργασία είναι που δημιουργεί εκμετάλλευση και τελικά ανισότητα. Η διατύπωση είναι διαφωτιστική:

«… όσο καιρό (ο άνθρωπος) καταγινόταν με εργασίες που μπορούσε να κάνει μόνος του, … έζησαν (όλοι οι άνθρωποι) ελεύθεροι, γεροί και ευτυχισμένοι… από τη στιγμή όμως που ένας είχε την ανάγκη βοήθειας κάποιου άλλου, από τη στιγμή που αντιλήφθηκαν πως ήταν χρήσιμο στον ένα να διαθέτει προμήθειες για δύο, η ισότητα χάθηκε, η ιδιοκτησία εισχώρησε, η εργασία έγινε απαραίτητη… γρήγορα φάνηκε να βλασταίνει και να μεγαλώνει, μαζί με τη σοδειά, η σκλαβιά και η δυστυχία».[3]

Στο απόσπασμα αυτό ήδη φάνηκε ότι πέρα από την εξαρτημένη εργασία, η πορεία της εξέλιξης του ανθρώπου επηρεάστηκε αρνητικά και από ένα άλλο στοιχείο, από την εισαγωγή της ατομικής ιδιοκτησίας. Ο Ρουσσώ, αν και δεν αμφιβάλει ότι η ανθρώπινη ιστορία έπρεπε να περάσει από αυτό το στάδιο εξέλιξης, εντούτοις είναι πεπεισμένος ότι η ανθρώπινη εκμετάλλευση και ανισότητα θεμελιώνεται ακριβώς στην ιδιοποίηση αλλοτριώσιμων φυσικών πόρων, που μάλιστα από ένα σημείο και ύστερα έγινε ασύδοτη και ανεξέλεγκτη.
Η ασυδοσία αυτή οδήγησε στη συστηματοποίηση της οικονομικής παραγωγής με την εισαγωγή της μεταλλουργίας και της γεωργίας, που με τη σειρά τους οδήγησαν στην πρακτική του καταμερισμού της εργασίας.[4] Ύστερα από όλα τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι η εξέλιξη στο πλαίσιο της ιστορικής προόδου ταυτίζεται με την ανάπτυξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, που θεμελιώνεται στο δικαίωμα για ιδιοκτησία και στην εξαρτημένη εργασία.

Ταυτόχρονα με την αρνητική, αλλά αναγκαία και αναπόφευκτη, αυτή εξέλιξη των ανθρώπινων υποθέσεων, συντελείται και μία ακόμη, εξίσου σημαντική και επιβλαβής. Είναι η παρακμή του ανθρώπινου ήθους, που ταυτίζεται με το αγρίεμα των παθών και τη δυνατότητα που αποκτούν οι άνθρωποι να αντιλαμβάνονται και να προσπαθούν να κάνουν κακό στους άλλους, στοιχεία δηλαδή που απουσιάζουν πλήρως από το ρεπερτόριο των αντιδράσεων και συμπεριφοράς των φυσικών ανθρώπων.

Στο σημείο αυτό, και αναφορικά με το φυσικό άνθρωπο και τη φυσική κατάσταση στη σκέψη του Ρουσσώ, δημιουργείται συνήθως μια παρανόηση. Συγκεκριμένα, ο φιλόσοφος πουθενά δεν υποστηρίζει ότι η φυσική κατάσταση, και η ταυτόχρονη απουσία πολιτισμού και κοινωνίας, υπήρξε η ιδανική και ευτυχέστερη στιγμή του ανθρώπινου είδους. Κάθε άλλο.[5] Αν κάτι θετικό υπήρξε σε εκείνο το χρονικά απροσδιόριστο παρελθόν είναι ο χαρακτήρας και τα ανόθευτα φυσικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου που του έδιναν τη δυνατότητα να δημιουργήσει κοινωνίες.
Το πρώτο στοιχείο είναι η «γαλήνη των παθών» και το άλλο η άγνοια του κακού, που πρακτικά μεταφράζεται σε κάτι πολύ ανώτερο, δηλαδή σε συμπόνια ή αλληλεγγύη, σε ένα εγγενές αίσθημα συμπάθειας και κατανόησης για τα άτομα του ίδιου είδους, όταν μάλιστα αυτά υποφέρουν.

Το τρίτο στοιχείο πάλι που ο φιλόσοφος αναγνωρίζει σαν ίδιον του ανθρώπου είναι η επιθυμία για εξέλιξη και βελτίωση της θέσης του και της κατάστασής του. Εύκολα, συνδυάζοντας όλα τα παραπάνω στοιχεία, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι στο κέντρο της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας του Ρουσσώ τοποθετείται το αίτημα για εξέλιξη που όμως διαθέτει ένα σαφέστατο ηθικό όριο. Το όριο αυτό είναι η αποφυγή πρόκλησης ζημίας στους άλλους ή διαφορετικά η ικανοποίηση του αιτήματος της εξέλιξης για όλους από κοινού τους ανθρώπους, ως είδος, και όχι ως  εξατομικευμένες μονάδες.
Απορρίπτεται κατηγορηματικά δηλαδή η βελτίωση των ατόμων που θεμελιώνεται στην εκμετάλλευση και τη δυστυχία όλων των υπολοίπων. Η απόρριψη του θεσμού της ιδιοκτησίας στηρίζεται ακριβώς εδώ, στο ότι δηλαδή η ατομική ιδιοκτησία είναι το κατεξοχήν προϊόν εκμετάλλευσης και εξαπάτησης, κάτι που ο Ρουσσώ περιγράφει γλαφυρότατα στην αρχή του δεύτερου μέρους του Λόγου περί Ανισότητας, όπου και διαβάζουμε για εγκλήματα, πολέμους, φόνους, αθλιότητες, αίσχη και αγύρτες.[6]

Η αναφορά μας στην πολιτική φιλοσοφία του Ρουσσώ στο τέλος αυτού του άρθρου, δεν γίνεται επειδή ο Ρουσσώ απλά θεωρείται ένας μεγάλος πολιτικός στοχαστής, αλλά επειδή αφενός στη σκέψη του η πολιτική και η ιστορία ταυτίζονται και αφετέρου επειδή η γιατρειά όλων των ανθρώπινων προβλημάτων βρίσκεται ακριβώς στις πολιτικές αρετές των ανθρώπων. Με άλλα λόγια, επειδή η φιλοσοφία της ιστορίας και η φιλοσοφική ανθρωπολογία σε ένα μεγάλο μέρος τους είναι πολιτική θεωρία και κοινωνική κριτική.
Οι πολιτικές κοινωνίες λοιπόν, στην αρχή της εμφάνισής τους, υπήρξαν, όπως και η ατομική ιδιοκτησία, προϊόν εξαπάτησης των πολλών από λίγους πονηρούς. Υπήρξαν η θεωρητική νομιμοποίηση και ηθική δικαιολόγηση της ανισότητας κατά τέτοιο τρόπο, που όπως παρατηρεί ο Ρουσσώ: «πρόσθεσαν νέες δυσκολίες στον αδύναμο και νέες δυνάμεις στον πλούσιο»[7], εφόσον «είναι λογικό να πιστεύει κανείς πως ένα πράγμα μάλλον εφευρέθηκε από εκείνους που ωφελεί, παρά από αυτούς που βλάπτει».[8]

Από την άλλη πλευρά όμως, οι πολιτικές κοινωνίες φέρουν τα στοιχεία εκείνα που μπορούν ουσιαστικά να εξελίξουν την ανθρώπινη κατάσταση, με τρόπο που να ικανοποιεί την επιθυμία για αποφυγή πρόκλησης ζημιάς στους άλλους. Μπορεί, κατά το φιλόσοφο, ο άνθρωπος να γίνει το ηθικό ον που οφείλει να είναι, βάσει της φύσης του, πριν αυτή αλλοιωθεί από τις βλαβερές συνέπειες του θεσμού της ατομικής ιδιοκτησίας και την ανάπτυξη του αισθήματος της φιλαυτίας. Αν άλλωστε ο Ρουσσώ δεν πίστευε κάτι τέτοιο, δεν θα είχε κανένα λόγο να γράψει φιλοσοφία. Όλες οι απόψεις του για το πώς θεμελιώνεται μια υγιής πολιτική κοινωνία, εκτίθενται στο περίφημο Κοινωνικό Συμβόλαιο.

Ο Ρουσσώ, όπως παρατηρεί ο Αύγουστος Μπαγιόνας, αναγνωρίζει το ρόλο του κακού και των αναπόφευκτων αντιφάσεων που δημιουργεί στην ιστορία.[9] Το ανθρώπινο είδος άλλοτε εξελίσσεται ανοδικά και άλλοτε διάγει περιόδους παρακμής και πτώσης, σε μια ατέρμονη πορεία. Σε αυτή ακριβώς την παρατήρηση, ο Engels θεμελιώσε τη θέση ότι ο Ρουσσώ είναι διαλεκτικός φιλόσοφος, εφόσον αντιλαμβάνεται πλήρως τη διαλεκτική φύση της ιστορίας. Το έσχατο σημείο εξέλιξης των πολιτικών κοινωνιών είναι που δημιουργεί τις προϋποθέσεις και θέτει τις βάσεις για να προχωρήσουν εκ νέου τα άτομα σε επαναπροσδιορισμό των όρων οργάνωσης των κοινωνιών τους. Όπως το θέτει εύλογα ο Engels στο Anti-Duhring: «η ανισότητα αλλάζει εκ νέου σε ισότητα… στην ανώτερη ισότητα του κοινωνικού συμβολαίου. Οι καταπιεστές υφίστανται την καταπίεση. Είναι η άρνηση της άρνησης».[10]

*O Γιώργος Μωραΐτης είναι υποψ. διδάκτωρ φιλοσοφίας στο Α.Π.Θ.

[1] Μπαγιόνα, Αύγουστου. Η Θεωρία της Ιστορίας από τον Θουκυδίδη στον Sartre: Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, Υπηρεσία Δημοσιευμάτων Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 1980, σ.144.

[2] Plattner, Marc F. Rousseau's State of Nature: An Interpretation of the Discourse on Inequality, Northern Illinois Press, DeKalb 1979, σ. 5.

[3] Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ. Πραγματεία περί της Καταγωγής και των Θεμελίων της Ανισότητας ανάμεσα στους Ανθρώπους, μτφρ. Μέλπω Αλεξίου-Καναγκίνη, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2006, σ. 121.

[4] Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ. οπ.π., σ. 122.

[5] Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ. οπ.π., σ. 121.

[6] Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ. οπ.π., σ. 113.

[7] Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ. οπ.π., σ. 130.

[8] Ρουσσώ, Ζαν-Ζακ. οπ.π., σ. 132.

[9] Μπαγιόνα, Αύγουστου. οπ.π., σ. 144.

[10] Engels, Friedrich. “Anti-Duhring”, CW, vol. 25, σ. 129. 

Παρασκευή 24 Δεκεμβρίου 2010

H άβυσσος του Ζίζεκ

  • Του ΓΙΑΝΝΗ ΚΙΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΟΥ
  • Η ΑΥΓΗ: 26/12/2010
Την περασμένη Κυριακή, σε ένα κατάμεστο αμφιθέατρο, ο Σλαβόι Ζίζεκ («ροκ σταρ» της φιλοσοφίας, showman του στοχασμού, performer της διανόησης και με πολλές άλλες ιδιότητες που άλλοι του τις αποδίδουν θαυμαστικά και άλλοι αποδοκιμαστικά) έδωσε μια διάλεξη - ποταμό που διοργάνωσε το «Αριστερό Βήμα».
Από τη διάλεξή του συγκρατώ μια αποστροφή. Περιφραστικά έχει ως εξής: Ζούμε σε μια περίοδο που το Παλιό πεθαίνει μέσα σε καταστροφικούς σπασμούς και το Καινούργιο εμφανίζεται σαν μια άβυσσος. Ακόμη κι αν είναι έτσι, η αριστερά, οι προοδευτικοί άνθρωποι, η κοινωνία οφείλουν να επιταχύνουν τον βηματισμό τους προς την άβυσσο του Καινούργιου. Έστω κι αν πρόκειται να υπερασπιστούν μόνο ό,τι ήταν καλό από το Παλιό (δημόσια υγεία και παιδεία, κοινωνικό κράτος κ.λπ.).
Νομίζω ότι η προσέγγιση του Ζίζεκ (που φυσικά αντλεί την έμπνευσή της από πολλούς προγενέστερους στοχαστές, όπως ο Γκράμσι, αλλά και τον ίδιο τον Μαρξ) αποδίδει με ακρίβεια την τρέχουσα πραγματικότητα.
Για την αποσύνθεση του Παλιού τα τεκμήρια είναι πολλά. Και οδυνηρά. Πράγματα που ήταν αδιανόητα πριν από ένα-δυο χρόνια σήμερα συζητούνται ως ανοικτά ενδεχόμενα ακόμη και στις κορυφές της πολιτικής ελίτ. Το ενδεχόμενο διάλυσης της Ευρωζώνης παραμένει στα σενάρια εργασίας. Και, ακόμη χειρότερα, οι όροι διάλυσής της μπορεί να αφήσουν μια παρακαταθήκη καταστροφής τουλάχιστον για μια γενιά Ευρωπαίων.
Η χρεωκοπία (με όρους των πιστωτών) είναι μια ρεαλιστική προοπτική για τουλάχιστον τρεις χώρες της Ε.Ε., εκεί που πριν από ένα χρόνο και μόνο η διατύπωση της ιδέας προσφυγής σε στάση πληρωμών (με όρους της οφειλέτριας χώρας) θεωρούνταν έγκλημα καθοσιώσεως.
Οι πολιτικές ηγεσίες πολλών χωρών της Ε.Ε. αναγκάζονται όλο και συχνότερα να απορρίπτουν ρητορικά σενάρια επιστροφής στα εθνικά νομίσματα, αλλά την ίδια ώρα δίνουν στους τεχνοκράτες τους εντολές να επεξεργαστούν το κόστος και τις επιπτώσεις. Οι πιο σκληροί ταγοί του νεοφιλελευθερισμού έχουν κάνει κυριολεκτικά κεφαλοκλείδωμα στις κυβερνήσεις επιβάλλοντάς τους τις αδιανόητες μέχρι πρότινος πολιτικές συντριβής της εργασίας και καταστροφής και των τελευταίων προσχημάτων κοινωνικής συναίνεσης.
Οι διεργασίες για διαμόρφωση μιας ελάχιστης «παγκόσμιας διακυβέρνησης» έχουν δώσει τη θέση τους σε προετοιμασίες νομισματικών και εμπορικών πολέμων. Και, στο έδαφος όλων αυτών, τα πολιτικά συστήματα, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, διέρχονται βαθύτατη κρίση απονομιμοποίησης.
Στο κεφάλαιο αυτό η Ελλάδα ίσως αποτελέσει σύντομα το κορυφαίο παράδειγμα, που θα επιχειρηθεί να λυθεί με αναγκαστική συναίνεση μεταξύ ΠΑΣΟΚ (με όσους βουλευτές παραμείνουν μέχρι τέλους πιστοί στο Μνημόνιο) και των παρελκομένων της άτυπης «συμμαχίας των προθύμων». Αυτό υποδεικνύει ξεδιάντροπα η τελευταία έκθεση του ΔΝΤ. Και είναι άγνωστο τι αντοχή θα έχει ένα τέτοιο εγχείρημα απέναντι σε μια κοινωνική έκρηξη.
Στον αντίποδα του Παλιού που αποσυντίθεται, αλλού με πάταγο κι αλλού ανεπαισθήτως, το Καινούργιο -αν υποθέσουμε ότι το εκφράζει κατά τεκμήριο η αριστερά- εμφανίζεται πραγματικά σαν μια Άβυσσος. Είναι μάλλον αδύνατο στην κοινή γνώμη να παρακολουθήσει τις διεργασίες διαρκούς ιδεολογικής και προγραμματικής απόκλισης ανάμεσα στους επί μέρους φορείς της αριστεράς, τις μικρές αβύσσους που έχουν χαραχτεί ανάμεσα στους μεγάλους και μικρούς πόλους της.
Κι όμως, είμαι βέβαιος ότι ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας σ’ αυτήν θα στραφεί όταν διαμορφωθούν συνθήκες κοινωνικής και πολιτικής κρίσης, όταν οι γνήσια μνημονιακές αλλά και ημι-μνημονιακές εναλλακτικές λύσεις του συστήματος (με Σαμαρά ή άνευ αυτού) εξαντληθούν. Κι αυτό είναι ένα ορατό ενδεχόμενο. Το αντιλαμβάνεται κανείς και μόνο αν παρατηρήσει τις χαοτικές διεργασίες στο κυβερνοΠΑΣΟΚ.
Πώς λοιπόν θα διαχειριστεί η αριστερά την απόγνωση και την ελπίδα της κοινωνίας; Και πώς θα διαχειριστεί τη δική της άβυσσο; Πώς θα αντιμετωπίσει τη δυσκολία της (ή την απροθυμία της;) να δώσει στον κόσμο ένα συνεκτικό όραμα για το Καινούργιο; Φαίνεται ακατόρθωτο. Ωστόσο και στο παρελθόν, από την εποχή της Α' Διεθνούς μέχρι την εκρηκτική δεκαετία του ’60, υπήρξε μια δημιουργική διαχείριση της αβύσσου της αριστεράς, που, αν μη τι άλλο, άφησε στις κοινωνίες μια παρακαταθήκη κατακτήσεων.
Ούτε οι Κομμουνάροι ούτε ο Μαρξ, η Ρόζα, ο Λένιν στην εποχή τους μπορούσαν να περιγράψουν με λεπτομέρειες πώς φαντάζονταν το Καινούργιο, τη νέα εξουσία (ή αντιεξουσία) που επαγγέλλονταν. Αλλά την κρίσιμη στιγμή ήταν εκεί. Υπερασπιζόμενοι απλά πράγματα: το ψωμί και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων, τους όρους επιβίωσής τους, το δικαίωμά τους στην οργή, τη διαμαρτυρία, την ελεύθερη έκφραση. Το απλό, το αυτονόητο, παρέπεμπε μ’ έναν τρόπο στο πολυσύνθετο, στο αδιανόητο.
Εδώ σε θέλω κάβουρα... Η αριστερά -και οι αριστεροί!- θα κριθεί όχι μόνο από την ετοιμότητά της να διατυπώσει ένα λεπτομερέστατο μεταβατικό πρόγραμμα εξόδου από την κρίση, που θα λύνει όλα τα ζητήματα μέχρι... το άλμα στον κομμουνισμό των ονείρων της, αλλά κυρίως από τη δυνατότητά της να οργανώσει την πάλη των απλών ανθρώπων σε κάθε πεδίο όπου η τρόικα, η κυβέρνηση του Μνημονίου και ο καπιταλισμός της καταστροφής ανοίγουν πληγές. Ειδάλλως το Καινούργιο θα χαθεί και θα μείνει μόνο η άβυσσος.

Ο καπιταλισμός ως θεσμικό κακό: από τον Μαξ Βέμπερ στους επισκόπους της Βραζιλίας

  • ΤΟΥ ΜΙΚΑΕΛ ΛΕΒΙ
  • Η ΑΥΓΗ: 26/12/2010
Υπάρχει μια εμπεδωμένη παράδοση στο δυτικό πολιτισμό, η ηθική κρίση να ερμηνεύεται αποκλειστικά σε συσχετισμό προς την ατομική ευθύνη. Κάθε φορά που κάτι δεν πάει καλά στη σφαίρα της πολιτικής ή της οικονομίας, θεωρείται ότι η αιτία θα πρέπει να αναζητηθεί στη διαφθορά ή στις ανήθικες πράξεις κάποιων προσώπων. Για παράδειγμα, η πρόσφατη οικονομική κρίση προκάλεσε την εμφάνιση ενός πλήθους ηθικολογούντων σχολίων, που κατήγγειλαν την κακή και ανεύθυνη συμπεριφορά των τραπεζιτών και των κερδοσκόπων. Ο κύριος Σαρκοζί και άλλοι πολιτικοί αρχηγοί έγιναν η αιτία να δημιουργηθεί ένα κίνημα προς την ηθικοποίηση του καπιταλισμού.
Πριν από έναν σχεδόν αιώνα, ο Μαξ Βέμπερ έγραψε ένα σοβαρό και μαζί ιδιαίτερα διαφωτιστικό σχόλιο σχετικά με τη φύση του σύγχρονου καπιταλιστικού συστήματος, τονίζοντας, στο Οικονομία και Κοινωνία, τον ριζικά απρόσωπο χαρακτήρα του συστήματος:
«Η ανταγωνιστικότητα (Konkurrenzfähigkeit), η αγορά --η αγορά της εργατικής δύναμης, η χρηματιστηριακή/χρηματοπιστωτική αγορά, η αγορά των εμπορευμάτων-- και άλλοι αντικειμενικοί λόγοι καθορίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων σε αποφασιστικά σημεία και εμβάλλουν μεταξύ των ανθρώπινων όντων απρόσωπες δυνάμεις. Οι παρατηρήσεις αυτές δεν είναι ούτε ηθικές ούτε ανήθικες, απλώς δεν έχουν να κάνουν τίποτα με την ηθική· είναι ξένες προς κάθε έννοια ηθικής. Η “δουλεία χωρίς αφέντη” στην οποία ο καπιταλισμός φυλακίζει τον εργαζόμενο ή τον οφειλέτη μπορεί να αναλυθεί μόνο ως θεσμικό φαινόμενο (…).»1
Παρά το γεγονός ότι ο Βέμπερ δεν αποκαλεί ρητά τον καπιταλισμό «θεσμικό κακό», ο ορισμός του περί δουλείας-χωρίς-αφέντη αποτελεί σχόλιο ισχυρό από ηθική και πολιτική άποψη, απολύτως ξένο προς κάθε είδους απολογητικό λόγο, ο οποίος εξακολουθεί να κυριαρχεί σήμερα και ο οποίος επιμένει να εξισώνει τον καπιταλισμό με την ελευθερία. Στο δοκίμιό του για την κατάσταση της αστικής δημοκρατίας στη Ρωσία (1906), ο Βέμπερ καταρρίπτει ειρωνικά τη σχετική συμβατική φιλελεύθερη/ αστική θέση στο θέμα αυτό. Σύμφωνα με τον Βέμπερ, «είναι απολύτως γελοίο να αποδίδεται στον σημερινό καπιταλισμό με τη μορφή που αυτός εισήχθη στη Ρωσία ή που εγκαταστάθηκε στις ΗΠΑ […] οποιαδήποτε εκλεκτική συγγένεια προς την έννοια της “δημοκρατίας” ή ακόμη και της “ελευθερίας”». Αντίθετα, αυτό που πρέπει να γίνει είναι να τεθεί το ερώτημα κατά ποιοN τρόπο οι έννοιες αυτές θα μπορούσαν μακροπρόθεσμα να ισχύσουν σε συνθήκες καπιταλιστικής κυριαρχίας.2
«Δουλεία χωρίς αφέντη» σημαίνει ότι ο καπιταλισμός ως θεσμός είναι αυστηρά απρόσωπος, και άσχετος προς κάθε έννοια ηθικής. Αυτό εξηγεί και το λόγο που η Καθολική Εκκλησία απέτυχε να ηθικοποιήσει τη συμπεριφορά των καπιταλιστικών παραγόντων, όπως εξηγεί και την εκ μέρους της κριτική του καπιταλισμού, που αντιστοιχεί προς αυτό που ο Βέμπερ περιέγραψε ως «χριστιανικό σοσιαλισμό» και ο Μαρξ στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο ως «φεουδαρχικό σοσιαλισμό». Σύμφωνα με τον Μαρξ, αυτό το είδος του κληρικού ψευδοσοσιαλισμού, «άλλοτε ως αντίλαλος από το παρελθόν κι άλλοτε ως απειλητικό προμάντεμα για το μέλλον, έβρισκε πάντα τον τρόπο να πετυχαίνει κατάστηθα την αστική τάξη με τις ιοβόλες και πνευματώδεις κρίσεις του […] δίχως ποτέ να πάψει να φαντάζει κωμικός».3
Η χριστιανική «ευφυής κριτική» του καπιταλισμού έχει προσανατολισμό παραδοσιακό κυρίως, αλλά και συντηρητικό και αντιδραστικό. Ωστόσο, ο προσανατολισμός αυτός θα αλλάξει στη Λατινική Αμερική υπό την επιρροή της Θεολογίας της Απελευθέρωσης. Ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα είναι το κείμενο που συνέταξε το 1973 μια ομάδα επισκόπων στη Βραζιλία, οι οποίοι προέρχονται από τις βορειανατολικές επαρχίες της χώρας. Παραθέτω ένα μέρος από αυτό το ντοκουμέντο, που επιγράφεται Η κραυγή των Εκκλησιών:
«Θα πρέπει να ξεπεράσουμε τον καπιταλισμό -- αυτό το ύψιστο κακό, μια συσσωρεμένη αμαρτία, τη σάπια ρίζα, το δέντρο που παράγει τους καρπούς που τόσο καλά γνωρίζουμε: τη φτώχεια, την πείνα, την αρρώστια και το θάνατο […] Προκειμένου να το επιτύχουμε [την ανατροπή του καπιταλισμού] είναι απαραίτητο να προχωρήσουμε πέρα από την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής (εργοστάσια, γη, εμπόριο και τράπεζες)».4
Συνδυάζοντας παραθέματα από τη Βίβλο και μαρξιστικές έννοιες, αυτό το ισχυρό ηθικό κατηγορητήριο του καπιταλισμού προχώρησε πολύ πέρα από το πρόγραμμα της επίσημης Αριστεράς, όπως αυτή αντιπροσωπευόταν από το Κομμουνιστικό Κόμμα της Βραζιλίας, η οποία παρέμενε προσκολλημένη στον προοδευτικό ρόλο που θα μπορούσε να διαδραματίσει ένα αναπτυξιακό πρόγραμμα βασισμένο στην αντιπαράθεση προς τη φεουδαρχία και την ανάπτυξη του εργοστασιακού καπιταλισμού.
Είναι βέβαιο ότι αυτή η διακήρυξη αποτελούσε έργο μιας ομάδας συμβούλων --θεολόγων, κοινωνιολόγων και ακτιβιστών-- αλλά οι επίσκοποι την υπέγραψαν περιβάλλοντάς την έτσι με το κύρος επίσημου εκκλησιαστικού ντοκουμέντου. Η διακήρυξη αυτή αντιπροσωπεύει μια σημαντική μετατόπιση σε σχέση με τον παραδοσιακό λόγο της Καθολικής Εκκλησίας, δεδομένου ότι υποβαθμίζει τη σημασία του ατομικού αμαρτήματος μετατοπίζοντας το βάρος προς το θεσμικό κακό. Ως εάν οι επίσκοποι ή οι σύμβουλοί τους είχαν λάβει υπόψη τους τις απόψεις του Βέμπερ: ο καπιταλισμός μπορεί να πολεμηθεί ηθικά μόνο ως θεσμός.
Μεταφερμένο στη σημερινή κρίση, το δίδαγμα είναι σαφές: η ρίζα του κακού δεν έγκειται σε κάποια οικονομική κακοδιαχείριση ή σε κάποια ανεύθυνη κερδοσκοπία, πολιτική διαφθορά ή ανεξέλεγκτο εγωισμό --στοιχεία τα οποία αναντίρρητα υπάρχουν όλα--, αλλά στο ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα.
  • Ο Μichael Löwy είναι διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS) και διδάσκει στην Ανώτατη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών (EHESS) στο Παρίσι. Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του στο διεπιστημονικό συνέδριο «Εννοιολογήσεις του Κακού» που οργάνωσε το Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στις 16-18 Δεκεμβρίου.

Έγκον Σίλε, "Όρθιος γυμνός άντρας", 1914
1 Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft, Τυβίγγη, JCB Mohr, 1922, σ. 800.
2Max Weber, "Zur Lage der bürgerlichen Demokratie in Russland", Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik, Band 22, Beiheft, σ. 353.
3 Μαρξ-Ένγκελς, Το Μανιφέστο του Κομουνιστικού Κόμματος, μετ.: Κώστας Κουτσουρέλης, Νεφέλη, Αθήνα 2002.
4 Στο In Obispos Latinoamericanos entre Medellin y Puebla, Σαν Σαλβαδόρ, UCA, 1978, σ. 71.

Η θρησκεία ενάντια στη βία

  • Το ακόλουθο άρθρο του καναδού φιλοσόφου Τσαρλς Τέιλορ δημοσιεύτηκε στο ιταλικό περιοδικό «Vita e pensiero».
Είναι εντυπωσιακό αλλά οι κοινωνικές επιστήμες, οι οποίες άλλωστε γεννήθηκαν εκκοσμικευμένες, υπήρξαν μέχρι τώρα τυφλές και κουφές απέναντι στις πνευματικές αξίες. Προκαλεί έκπληξη η ολική αδιαφορία την οποία πολλοί φιλόσοφοι, κοινωνιολόγοι και ιστορικοί επιδεικνύουν για την πνευματική διάσταση. Οι συνέπειες αυτής της αδιαφορίας είναι σοβαρές στο επίπεδο των μέσων μαζικής επικοινωνίας και της κοινής γνώμης, ιδίως της καλλιεργημένης. Δεν αρκεί όμως το ότι γύρω από τη θρησκεία δημιουργήθηκε ηθελημένα ένα προπέτασμα αδιαφορίας και άγνοιας. Τώρα η πίστη γίνεται στόχος συνεχών επιθέσεων.
Είναι ενδεικτική η φράση του νομπελίστα Στίβεν Γουάινμπεργκ, ο οποίος εξάλλου είναι κοσμολόγος και όχι κοινωνιολόγος: «Υπάρχουν καλά πρόσωπα που κάνουν καλά πράγματα και κακά πρόσωπα που κάνουν κακά πράγματα, αλλά αν θέλετε να βρείτε καλούς ανθρώπους που κάνουν κακά πράγματα, απευθυνθείτε στη θρησκεία». Είναι εντυπωσιακό το ότι μια τέτοια φράση διατυπώνεται από έναν άνθρωπο όπως ο Γουάνμπεργκ, ο οποίος έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του σε έναν αιώνα, τον εικοστό, που γνώρισε τα πιο καταπιεστικά καθεστώτα της ιστορίας. Αυτή είναι η αντίρρηση που εγώ εγείρω αμέσως μόλις κάποιος αναφέρει τη φράση του Γουάινμπεργκ. Και παίρνω σταθερά την ακόλουθη απάντηση: «Μα, ο κομμουνισμός ήταν μια θρησκεία»! Με δύο λόγια, για ορισμένους η λέξη «θρησκεία» έχει γίνει συνώνυμο ανορθολογισμού ή ακόμα και εγκληματικών πράξεων.
Στην πραγματικότητα, υπάρχουν ήδη ορισμένοι οι οποίοι ως «θρησκεία» εννοούν ένα σύνολο πεποιθήσεων που μπορούν να οδηγήσουν καλά και ειρηνικά πρόσωπα (τα οποία δεν θα σκότωναν ούτε μια μύγα για να πετύχουν κάποιο προσωπικό κέρδος) να μεταμορφωθούν σε δολοφόνους για μια «υπόθεση». Αυτός είναι ένας αρκετά απλοϊκός τρόπος σκέψης. Στον οποίο πρέπει να εγερθεί μια άλλη αντίρρηση: ο Χίτλερ, ο Στάλιν, ο Πολ Ποτ, ο Μάο κ.λπ. ήταν όλοι τους εχθροί της θρησκείας.
Η άλλη επίπτωση της αντιθρησκευτικής νοοτροπίας είναι η καθυστέρηση με την οποία αντιμετωπίζεται το αληθινό πρόβλημα της βίας, που αυξάνεται στις κοινωνίες μας. Κανείς δεν είναι απρόσβλητος από τον κίνδυνο να αποσπαστεί από τον ήρεμο βίο του και να στρατολογηθεί στη βία κάποιας ομάδας. Ενεδρεύει ο πειρασμός να βάλει κανείς στο στόχαστρο μια άλλη κοινωνική ομάδα και να τη θεωρήσει υπεύθυνη για όλα τα δεινά μας. Το επείγον καθήκον είναι να κατανοήσουμε τι είναι αυτό που σπρώχνει ολόκληρες ομάδες προσώπων να αισθάνονται έτοιμες για να εμπλακούν σε ένα τέτοιο σχέδιο.
Και είναι ατελής η γνώση που διαθέτουμε γύρω από το δρόμο που ακολούθησαν προσωπικότητες προικισμένες με πνευματικό χάρισμα, όπως ο Γκάντι, για να πείσουν τις μάζες να απαρνηθούν τη βία, συγκρατώντας τες ακριβώς όταν ήταν έτοιμες να υπερβούν το σημείο που δεν έχει επιστροφή. Χωρίς την παρέμβαση προσωπικοτήτων με μεγάλο πνευματικό κύρος, συχνά ακόμα και οι προσπάθειες που έχουν τις καλύτερες προθέσεις δεν κατορθώνουν να εμποδίσουν την ιστορία να γράφεται «πάνω στον πάγκο του σφαγέα», όπως έλεγε ο Χέγκελ. Και προκαλεί ανατριχίλα η σκέψη ότι ο Ροβεσπιέρος είχε ψηφίσει εναντίον της θανατικής ποινής στις πρώτες συζητήσεις για το δημοκρατικό σύνταγμα.
Για πολύ καιρό, η κοινωνιολογία θεώρησε τη διαδικασία της εκκοσμίκευσης αναπόφευκτη. Ορισμένα χαρακτηριστικά της νεωτερικότητας -η οκονομική ανάπτυξη, η επέκταση των πόλεων, η συνεχής αύξηση της κινητικότητας, η άνοδος του πολιτιστικού επιπέδου- θεωρήθηκαν ως παράγοντες που θα προκαλούσαν μιαν αναπόφευκτη παρακμή της πίστης και της θρησκευτικής πρακτικής.
Αυτή η πεποίθηση κλονίστηκε από πρόσφατα γεγονότα. Η θρησκεία αντέδρασε στον εκσυγχρονισμό και απάντησε στην πρόκληση καταδεικνύοντας τη ζωτικότητά της. Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως η θρησκεία έγινε η βάση για μια πολιτική κινητοποίηση και το φαινόμενο αυτό είναι πράγματι απειλητικό, δεδομένων των διαστάσεων που προσέλαβε. Είναι καιρός να γνωρίσουμε σε βάθος αυτή τη δυναμική, τα οφέλη και τις ζημιές που συνεπάγεται, να δούμε καθαρά έναν κόσμο που η παλιά θεωρία της εκκοσμίκευσης κρύβει ακόμα τη θέα του.
Η ανικανότητα να αντιληφθούμε την πνευματική διάσταση της ανθρώπινης ζωής μάς καθιστά ανήμπορους να ερευνήσουμε ζωτικής σημασίας θέματα. Στον εκκοσμικευμένο κόσμο τυχαίνει οι άνθρωποι να έχουν λησμονήσει τις απαντήσεις στα κυριότερα ερωτήματα για τη ζωή. Το χειρότερο είναι όμως ότι έχουν λησμονηθεί και τα ερωτήματα. Οι ανθρώπινες υπάρξεις -είτε το παραδέχονται είτε όχι- ζουν σε ένα χώρο που ορίζεται από βαθιά ερωτήματα.
Ποιο είναι το νόημα της ζωής; Υπάρχουν καλύτεροι και χειρότεροι τρόποι ζωής, αλλά πώς αναγνωρίζονται; Ποιοι είναι οι τρόποι ζωής που είναι ωφέλιμοι για το άτομο και για την κοινότητα στην οποία ανήκει; Ποιο είναι το θεμέλιο της προσωπικής μου αξιοπρέπειας, που εγώ προσπαθώ καθημερινά να υπερασπιστώ από τον ίδιο μου τον εαυτό;
Μεγάλο μέρος της βίας που πραγματώνεται στον κόσμο μας πηγάζει από το γεγονός ότι οι νέοι στρατολογούνται σε υποθέσεις που τους μεταμορφώνουν σε τρομερά δολοφονικά ρομπότ. Αυτό που τους στρατολογεί είναι μια προσφορά που υπόσχεται να δώσει ένα περιεχόμενο στις ζωές τους.
Δεν έχουν δουλειά, αισθάνονται δίχως μέλλον, δεν έχουν (δεν μπορούν να έχουν) το αίσθημα της αξιοπρέπειας. Ναι, έχουν δώσει μια απάντηση σε ένα ερώτημα. Μια απάντηση εξαιρετικά καταστροφική, επειδή είναι και αυτοκαταστροφική. Και εμείς θα είμαστε απελπισμένοι, αν δεν κατορθώσουμε να τους συμβουλέψουμε, δίνοντάς τους μια διαφορετική απάντηση (...). *