Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ισλάμ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ισλάμ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2009

Είκοσι χρόνια από τη «φάτουα» του Χομεϊνί κατά του Σάλμαν Ρούσντι



Σαν σήμερα, πριν από είκοσι χρόνια, ο Αγιατολάχ Χομεϊνί εξέδωσε φάτουα εναντίον του Σάλμαν Ρούσντι. Ο πνευματικός ηγέτης του Ιράν καλούσε τους πιστούς να δολοφονήσουν το συγγραφέα των «Σατανικών Στίχων». Ο συγγραφέας Κέναν Μάλικ, από τους μαχητικότερους υπέρμαχους της ελευθερίας του λόγου, πιστεύει ότι σήμερα έχουμε εσωτερικεύσει τη φάτουα, με αποτέλεσμα να οδηγούμαστε σε άνευ προηγουμένου φαινόμενα αυτολογοκρισίας.

Κέναν Μάλικ
«Οι επικριτές του Ρούσντι έχασαν τη μάχη, γιατί οι "Σατανικοί Στίχοι" συνέχισαν να εκδίδονται, αλλά κέρδισαν τον πόλεμο γιατί το επιχείρημά τους -ότι υπάρχουν πράγματα που δεν πρέπει να λέγονται γιατί μπορεί να θεωρηθούν προσβλητικά- είναι σήμερα η κυρίαρχη άποψη», λέει ο Μάλικ, του οποίου το βιβλίο «From Fatwa to Jihad: The Rushdie Affair and its Legacy» («Από τη φάτουα στην τζιχάντ: Η υπόθεση Ρούσντι και η κληρονομιά της»), κυκλοφορεί αυτές τις μέρες στη Βρετανία. Ο 47χρονος συγγραφέας, γνωστός ακτιβιστής για τα πολιτικά δικαιώματα, είναι δημιουργός βραβευμένων ντοκιμαντέρ με θέμα το ρατσισμό στη Μ. Βρετανία, αρθρογραφεί συχνά στο βρετανικό Τύπο και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Σάρεϊ.

Απαριθμώντας περιπτώσεις περιστολής της ελευθερίας του λόγου που εκτιμά ότι θα ήταν αδιανόητες πριν από τις 14 Φεβρουαρίου του '89, ο Μάλικ αναφέρεται στην απόφαση πολλών ευρωπαϊκών και αμερικανικών μέσων να μην αναπαράγουν τα δανέζικα καρτούν το 2005, την απόπειρα ματαίωσης της παράστασης του «Ιδομενέα» από την Οπερα του Βερολίνου το 2006, την περσινή απόφαση του Royal Court Theatre του Λονδίνου να μην ανεβάσει μια ελεύθερη προσαρμογή της αριστοφανικής «Λυσιστράτης» που τοποθετείται στον μουσουλμανικό παράδεισο και πρόσφατα την ανακοίνωση του εκδοτικού οίκου «Random House» ότι ακυρώνει την προγραμματισμένη έκδοση μιας μυθιστορηματικής βιογραφίας της πρώτης γυναίκας του Μωάμεθ, επειδή μια Αμερικανίδα ακαδημαϊκός θεώρησε ότι το βιβλίο γελοιοποιεί την ιστορία της μουσουλμανικής θρησκείας.
  • Ολα αυτά συνδέονται με τη φάτουα κατά του Ρούσντι;
«Βέβαια, γιατί τότε η ιδέα περί προσβολής έγινε μεγάλο ζήτημα. Ηταν μετά την υπόθεση Ρούσντι που όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να ανησυχούν μήπως προσβάλουν τους άλλους. Οχι απαραίτητα επειδή φοβούνται κάποια βίαιη αντίδραση, αλλά από ειλικρινή ανησυχία μήπως είναι ανήθικο να προσβάλεις ιδέες και ευαισθησίες των άλλων. Η κληρονομιά της φάτουα αφορά τους φανατικούς όλων των θρησκειών και όλων των μειονοτικών ομάδων. Η επίδραση της υπόθεσης Ρούσντι εκτείνεται πέρα από το πεδίο της θρησκείας, επηρέασε τον πολιτισμό μας γενικότερα».
  • Λέτε ότι η φάτουα άλλαξε τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία του λόγου;
«Η υπόθεση Ρούσντι ήταν ιστορικός σταθμός. Τότε ήρθαν για πρώτη φορά στην επιφάνεια ζητήματα που είναι κεντρικά σήμερα στο δημόσιο διάλογο -η πολυπολιτισμικότητα, το ριζοσπαστικό Ισλάμ, η ελευθερία του λόγου. Επίσης άλλαξε τον τρόπο και τους όρους με τους οποίους πολλοί φιλελεύθεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και συζητούν αυτά τα ζητήματα. Πριν από είκοσι χρόνια, η ιδέα της προσβολής των πεποιθήσεων των άλλων, η σκέψη πως μια παράσταση μπορεί να κατεβεί ή ένα βιβλίο να μην εκδοθεί γιατί μπορεί να προσβάλει κάποιους ανθρώπους διαφορετικής κουλτούρας, δεν περνούσε από το μυαλό κανενός. Σήμερα θεωρείται ευρέως αποδεκτό και αυτονόητο πως δεν πρέπει να προσβάλουμε πρόσωπα που προέρχονται από διαφορετικές κουλτούρες, με αποτέλεσμα και βιβλία να μην εκδίδονται και παραστάσεις να ματαιώνονται. Αυτό που συνέβη είναι πως στο διάστημα των τελευταίων είκοσι ετών η φάτουα εσωτερικεύτηκε, οδηγώντας σε άνευ προηγουμένου φαινόμενα αυτολογοκρισίας».
  • Γιατί όμως ήταν τόσο μεγάλη η επιρροή της φάτουα εκείνη τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή; Ποιο ήταν το πολιτικό και πολιτισμικό κλίμα που επέτρεψε στη φάτουα να αποβεί τόσο καθοριστική;
«Είναι περίπλοκη κατάσταση. Με μια έννοια, η υπόθεση Ρούσντι και η κληρονομιά της είναι προϊόν της αποσύνθεσης της Αριστεράς. Το λέω αυτό -όσον αφορά τη Βρετανία βέβαια- γιατί η εικόνα που έχει επικρατήσει είναι πως τα μέλη της εκστρατείας κατά του Ρούσντι ήταν μεσήλικες, συντηρητικοί, θρησκευόμενοι και χαμηλού μορφωτικού επιπέδου άνδρες, ενώ στην πραγματικότητα πολλοί ήταν νέοι, ενσωματωμένοι και προερχόμενοι από την Αριστερά. Ηταν άνθρωποι που είχαν απογοητευθεί από την πολιτική και ειδικά από τη ριζοσπαστική αριστερά. Τώρα, σε ποιο πλαίσιο συνέβη αυτό; Το πολυπολιτισμικό μοντέλο -που άρχισε να εφαρμόζεται στη Βρετανία στα τέλη των '80s- είχε δημιουργήσει τον χώρο για την ανάδυση του ριζοσπαστικού ισλαμισμού. Τέτοιος χώρος δεν υπήρχε έως τότε. Είναι μύθος πως οι πολυπολιτισμικές πολιτικές ήταν απαίτηση των μειονοτικών ομάδων.

Οι άνθρωποι της γενιάς μου -μετανάστες δεύτερης γενιάς- δεν ενδιαφερόμασταν για πολιτισμικές διαφορές, αλλά για την πολιτική ισότητα. Τα θέματα που μας απασχολούσαν στις αρχές των '80s ήταν ο έλεγχος της μετανάστευσης, οι ρατσιστικές επιθέσεις, ο εκφοβισμός και οι παρενοχλήσεις από την αστυνομία - καθαρά πολιτικά ζητήματα. Και αναγνωρίζαμε ότι για να κατακτήσουμε πολιτική ισότητα έπρεπε να ενώσουμε τις δυνάμεις με άλλες ομάδες.

Οι ιδέες μας ήταν ριζωμένες στα ιδεώδη του Διαφωτισμού για την ισότητα και τον ορθό λόγο. Και οι εξεγέρσεις των μεταναστών εκείνη την περίοδο εκκινούσαν από τον κοσμικό ριζοσπαστισμό, δεν είχαν σχέση με τη θρησκεία. Στο εσωτερικό των ασιατικών κοινοτήτων τη δεκαετία του '80 υπήρχαν ισχυρά κοσμικά κινήματα, με γνωστότερο το Asian Youth Movement, που δεν αγωνιζόταν μόνο ενάντια στον ρατσισμό, αλλά και στην παραδοσιακή θρησκευτική ηγεσία μέσα στις διαφορετικές ασιατικές κοινότητες. Οταν η κυβέρνηση εισήγαγε το πολυπολιτισμικό μοντέλο, στράφηκε προς τα πιο συντηρητικά στοιχεία των μουσουλμανικών κοινοτήτων, θεωρώντας πως θα συγκρατούσαν και θα σταθεροποιούσαν την κατάσταση».
  • Δηλαδή, το πολυπολιτισμικό μοντέλο της Βρετανίας ουσιαστικά υπονόμευσε τις κινήσεις των κοσμικών μουσουλμάνων, πριμοδοτώντας τον θρησκευτικό συνητηρητισμό;
«Απολύτως. Με αποτέλεσμα να δημιουργήσει μια πιο κατακερματισμένη, φυλετική κοινωνία και να αποδυναμώσει το κοσμικό κίνημα. Τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, κανείς δεν αυτοπροσδιοριζόταν ως μουσουλμάνος. Δεν υπήρχε η έννοια της μουσουλμανικής ταυτότητας, όπως δεν υπήρχε και ενιαία μουσουλμανική κοινότητα. Οι μετανάστες πρώτης γενιάς μπορεί να αισθάνονταν Ινδοί, Πακιστανοί ή Μπανγκλαντέζοι. Οι δεύτερης γενιάς μετανάστες αυτοπροσδιοριζόμασταν ως μαύροι. Γιατί ο χαρακτηρισμός "μαύρος" δεν αφορούσε φυλετικά χαρακτηριστικά, αλλά ήταν ένας πολιτικός όρος ομπρέλα κάτω από τον οποίο χωρούσαν όσοι δεν ήταν λευκοί.

Το πολυπολιτισμικό μοντέλο είπε ότι υπάρχει ένας συγκεκριμένος, μοναδικός τρόπος να είσαι μουσουλμάνος -κι αυτός ο τρόπος έχει σχέση με τη θρησκεία. Το κράτος, προάγοντας σε κύριους συνομιλητές του τους θρησκευτικούς ηγέτες, ενίσχυσε το κύρος τους. Και βέβαια τους έδωσαν δύναμη γιατί προσέφεραν οικονομική ενίσχυση και μοίραζαν τους πόρους χρησιμοποιώντας ως διαύλους τα μουσουλμανικά τεμένη. Οι πολιτικές τακτικές των τοπικών αρχών προσέδωσαν αξιοπιστία στους κληρικούς, οπότε όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να βλέπουν τους εαυτούς τους με όρους θρησκευτικής ταυτότητας -κι αυτό σε μια κλίμακα που δεν είχε προηγούμενο».
  • Πώς εξηγείτε τη στάση αρκετών προοδευτικών ανθρώπων -όπως οι συγγραφείς Τζον Μπέργκερ και Ζερμέν Γκριρ- που αρνήθηκαν να σταθούν στο πλευρό του Ρούσντι, με το σκεπτικό ότι πράγματι είχε προσβάλει εκατομμύρια ανθρώπους;
«Αυτό που αρκετοί προοδευτικοί άνθρωποι φαντάζονται, είναι ότι η μουσουλμανική κοινότητα είναι μια μοναδική ενιαία κοινότητα με μια μοναδική, συγκεκριμένη φωνή. Και ότι αυτή η φωνή είναι η φωνή της θρησκείας. Θεωρούν, λοιπόν, ότι θίγεται σύσσωμη η κοινότητα των μουσουλμάνων. Παραβλέποντας ότι είναι όπως όλες οι άλλες κοινότητες -περιλαμβάνει τεράστια ποικιλία μικρότερων κοινοτήτων, ανθρώπων, αντιλήψεων και τρόπων ζωής. Επιλέγοντας να αγνοήσουν αυτό το κρίσιμο στοιχείο, είναι αυτοί που στην πραγματικότητα πατρονάρουν τους μουσουλμάνους. Εξάλλου, οργανώσεις όπως οι Southall Black Sisters -η πιο γνωστή αντιρατσιστική γυναικεία οργάνωση εδώ και τρεις δεκαετίες- στάθηκαν αμέσως στο πλευρό του Ρούσντι. Πού θέλω να καταλήξω; Στο ότι τα προοδευτικά, κοσμικά στοιχεία της μουσουλμανικής κοινότητας από την πρώτη στιγμή υποστήριξαν τον Ρούσντι. Δικαιώνοντας τους επικριτές του, η Γκριρ, ο Μπέργκερ και άλλοι που συμφώνησαν μαζί τους, στην ουσία υποστήριζαν τα πιο αντιδραστικά και οπισθοδρομικά στοιχεία εναντίον των πιο προοδευτικών».
  • Σήμερα θεωρείται σχεδόν αυτονόητο πως οφείλουμε να αποφεύγουμε να προσβάλουμε τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και γενικότερα τις ευαισθησίες ο ένας του άλλου. Εσείς διαφωνείτε. Γιατί;
«Σε μια πλουραλιστική κοινωνία είναι αναπόφευκτο και απαραίτητο να προσβάλλεις κάποιους. Παρεμπιπτόντως, ας σημειώσουμε πως υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην προτροπή σε άσκηση βίας και στη φραστική προσβολή. Αν αρχίσουμε να απαγορεύουμε τις φραστικές προσβολές, στο τέλος δεν θα μπορούμε να πούμε τίποτα ελεύθερα. Για παράδειγμα, πριν από δύο χρόνια, ο Ικμπάλ Σακράνι, που ηγείτο του Μουσουλμανικού Συμβουλίου της Βρετανίας, είπε ότι η ομοφυλοφιλία βλάπτει την κοινωνία. Η Αστυνομία έκανε τη γελοία κίνηση να διατάξει έρευνα, βάσει του νόμου εναντίον της υποκίνησης μίσους. Τελικά δεν απαγγέλθηκαν κατηγορίες, αλλά σε απάντηση της αστυνομικής έρευνας είκοσι μουσουλμάνοι κληρικοί έβγαλαν ανακοίνωση λέγοντας ότι θα έπρεπε όλοι να είναι ελεύθεροι να λένε τις απόψεις τους χωρίς τον φόβο της δίωξης. Οι ίδιοι είχαν πάρει μέρος στην εκστρατεία ενάντια στον Ρούσντι υποστηρίζοντας τη φάτουα. Και οι ίδιοι είχαν ταχθεί υπέρ της απαγόρευσης των δανέζικων καρτούν.

Στο μεταξύ, κάποιοι ακτιβιστές για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, ενώ θέλουν να κρίνουν ελεύθερα τους μουσουλμάνους, τάσσονται υπέρ της δίωξής τους όταν εκφράζουν ομοφοβικές θέσεις. Και πολλοί από τους ανθρώπους που υποστήριξαν την ελεύθερη κυκλοφορία των δανέζικων καρτούν, δεν δείχνουν την ίδια ανοχή στα καρτούν που χλευάζουν το Ολοκαύτωμα. Ολη αυτή η κατάσταση δημιουργεί μια ατμόσφαιρα όπου, για παράδειγμα, θεωρείται φυσικό να ξεσηκώνονται ομάδες Μπανγκλαντέζων ενάντια σε ένα μυθιστόρημα -μιλάω για το "Brick Lane" της Μόνικα Αλι- οπότε καταλήγεις να έχεις ένα παζάρι αγανάκτησης και ευθιξίας, όπου όλοι σκανδαλίζονται και αισθάνονται προσβεβλημένοι από τα λόγια όλων των άλλων. Και στο τέλος, κανείς δεν κερδίζει τίποτε.

Νομίζω ότι θα έπρεπε να ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να γίνονται προσβλητικοί. Γιατί οποιοδήποτε είδος κοινωνικής προόδου, οποιαδήποτε αλλαγή, προϋποθέτει ότι κάποιες ομάδες θα αισθανθούν προσβεβλημένες. Οι άνθρωποι που παραδοσιακά βρίσκονταν σε θέσεις εξουσίας, πάντα χρησιμοποιούσαν το επιχείρημα περί προσβολής προκειμένου να περιφρουρήσουν τα προνόμιά τους». *


«Η φάτουα ήταν αποτέλεσμα του ανταγωνισμού Σαουδικής Αραβίας - Ιράν για την ηγεμονία του παγκόσμιου Ισλάμ»

«Ο θόρυβος γύρω από το βιβλίο ξέσπασε αρχικά στην Ινδία, όπου το Νοέμβριο του 1988, δύο μήνες μετά την έκδοση των "Σατανικών Στίχων", ήταν προγραμματισμένες γενικές εκλογές. Οι σκληροπυρηνικές ισλαμικές ομάδες, κυρίως η Τζαμάατ-ι-Ισλάμι, χρησιμοποίησε τους "Σατανικούς Στίχους" για να κερδίσει επιρροή. Ο τότε πρωθυπουργός Ρατζίβ Γκάντι δεν θα ήθελε να ρισκάρει να δυσαρεστήσει μια μεγάλη μερίδα ψηφοφόρων, οπότε διέταξε την απόσυρση του βιβλίου -το αποτέλεσμα ήταν η συζήτηση να περάσει στη Βρετανία, όπου οι διάφορες κοινότητες μουσουλμάνων έχουν μεγάλες κόντρες μεταξύ τους. Τότε ανακατεύτηκε και η Σαουδική Αραβία, που από τη δεκαετία του 1970 χρηματοδοτούσε φονταμενταλιστικές ομάδες σε όλο τον κόσμο. Το φθινόπωρο του 1988, λοιπόν, ξεκίνησε στη Βρετανία η εκστρατεία εναντίον του Ρούσντι, με χρηματοδότηση από τη Σαουδική Αραβία και επικεφαλής Σαουδάραβα διπλωμάτη.

Στο μεταξύ, μετά την ισλαμική επανάσταση του 1979, η Τεχεράνη είχε εξελιχθεί στο κέντρο του ριζοσπαστικού Ισλάμ. Οπότε οι "Σατανικοί Στίχοι" έγιναν όπλο στον ανταγωνισμό μεταξύ των δύο χωρών για την ηγεσία του παγκόσμιου Ισλάμ. Η φάτουα ήταν η κίνηση που έκανε το Ιράν για να κερδίσει πλεονέκτημα. Είχε κι άλλους λόγους: έβγαινε ταπεινωμένο από τον πόλεμο με το Ιράκ, ενώ οι μεταρρυθμιστές στο εσωτερικό της χώρας είχαν αρχίσει να αυξάνουν την επιρροή τους».


«Απαγορεύοντας τα ρατσιστικά σχόλια, δεν γλιτώνουμε από το ρατσισμό»

«Ναι, ακόμη και οι ολοφάνερα ρατσιστικές, μισαλλόδοξες απόψεις πρέπει να ακούγονται ελεύθερα. Γιατί αν η ελευθερία του λόγου αφορά μόνο τους ανθρώπους με τους οποίους συμφωνούμε, τότε αυτοακυρώνεται. Αν μπεις στη διαδικασία να μιλάς για επιλεκτική ελευθερία του λόγου, ποιο είναι το όριο; Ποιος το αποφασίζει κάθε φορά; Η ιδέα περί υπεύθυνης άσκησης του δικαιώματος της ελευθερίας του λόγου ήταν πάντα πολύ προσφιλής στην εξουσία. Ή έχεις ελευθερία του λόγου ή δεν έχεις - ημίμετρα δεν χωράνε. Εξάλλου, όταν υποστηρίζει κανείς την ελευθερία του λόγου, δεν σημαίνει καθόλου πως υποστηρίζει και τις απόψεις που εκφράζονται. Οταν όλα ακούγονται ανοιχτά, παίρνουν και τις απαντήσεις που τους αξίζουν. Γιατί, αν απαγορεύσουμε τα ρατσιστικά σχόλια, θα γλιτώσουμε από το ρατσισμό; Γιατί να φοβόμαστε τις ρατσιστικές απόψεις;

Προσωπικά μπορώ ανά πάσα στιγμή να δεχτώ την πρόκληση να αναμετρηθώ, δημόσια, με οποιονδήποτε θέλει να υποστηρίξει ρατσιστικές, εθνικιστικές ή μισαλλόδοξες θεωρίες. Πάρτε παράδειγμα τον Βίλντερς, ο οποίος θα διωχθεί τελικά από την ολλανδική δικαιοσύνη για προσβολή της μουσουλμανικής πίστης και υποκίνηση θρησκευτικού μίσους (σ.σ. Ο αρχηγός του ολλανδικού ακροδεξιού Κόμματος της Ελευθερίας, που έγινε γνωστός πέρσι με το φιλμ του «Φίτνα», έχει χαρακτηρίσει το Κοράνι «φασιστικό βιβλίο», συγκρίνοντάς το με το «Ο Αγώνας μου» του Χίτλερ). Ο άνθρωπος είναι εντελώς αντιδραστικός, οι αντιλήψεις του και οι θέσεις του είναι αποκρουστικές -αλλά αυτό είναι άσχετο. Ναι, η άποψή του για το Ισλάμ είναι απολύτως χονδροειδής. Ομως η προσπάθεια να τον κάνουν να σιωπήσει είναι επίσης αντιδραστική».
  • ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 2 - 14/02/2009

Τετάρτη 27 Αυγούστου 2008

Η εποχή της κοσμοπολιτικής

15 χρόνια μετά: Επαληθεύτηκε η «προφητεία» του Χάντινγκτον;

ΙΩΑΝΝΑ ΛΑΛΙΩΤΟΥ

Σήμερα, περίπου επτά χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η ιδέα της σύγκρουσης των πολιτισμών φαίνεται να απλουστεύει την εικόνα της διεθνούς πραγματικότητας παρά να συντελεί στο να κατανοήσουμε την ιστορική συγκυρία του παρόντος. Ο δυτικός πόλεμος κατά της τρομοκρατίας μεταφέρθηκε σε μεγάλο βαθμό στο εσωτερικό των δυτικών χωρών απειλώντας πολιτικά και ανθρώπινα δικαιώματα που είχαν αποτελέσει κεκτημένα της αστικής δημοκρατίας. Ο πόλεμος των συμμάχων στο Ιράκ γρήγορα έχασε το ηθικό του πλεονέκτημα, καθώς το φως της δημοσιότητας είδαν οι καταγγελίες για τα βασανιστήρια και τις θηριωδίες που διέπρατταν τα στρατεύματα κατοχής. Η αποτυχία επίτευξης της ειρήνης, η επιδείνωση των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή και τα σκάνδαλα που αφορούν την εκμετάλλευση των συνθηκών του πολέμου από κύκλους οικονομικών συμφερόντων της Δύσης έθεσαν σε αμφισβήτηση τη μανιχαϊστική ιδέα ότι πρόκειται για σύγκρουση μεταξύ του δυτικού πολιτισμού και του Ισλάμ. Στον βαθμό που ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, η σύγκρουση των πολιτισμών αποτελεί μέρος μόνο μιας πολύ πιο σύνθετης και ευρύτερης παγκόσμιας κατάστασης.

Παράλληλα με τις θεωρίες που συμμερίζονται την ιδέα της σύγκρουσης των πολιτισμών, αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια μια ευρεία συζήτηση γύρω από την έννοια του κοσμοπολιτισμού. Για την ακρίβεια, ο όρος κοσμοπολιτισμός έχει καταλάβει πια κεντρική θέση στην προσπάθεια να κατανοηθούν οι όροι της σύγχρονης ιστορικής συνθήκης. Η συζήτηση περί κοσμοπολιτισμού διεξάγεται τόσο στο επίπεδο της πολιτικής και του πολιτικού λόγου όσο και στον χώρο των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, κυρίως στη φιλοσοφία, στην πολιτική επιστήμη, στην ανθρωπολογία και στη συγκριτική λογοτεχνία. Παλαιότερα ο όρος αυτός αναφερόταν κυρίως σε κοινωνικές ελίτ που είχαν τη δυνατότητα να ταξιδεύουν και να ακολουθούν πρακτικές ζωής, συνήθειες και αξίες που υπερέβαιναν τις εθνικές κουλτούρες. Σήμερα όμως ο κοσμοπολιτισμός και οι πιο σύνθετοι όροι κοσμοπολιτική και κοσμοπολιτικός αναφέρονται σε μια σειρά πρακτικών, αντιλήψεων και πολιτισμικών διαθέσεων που αφενός υπερβαίνουν τα όρια του έθνους και του διεθνισμού, και αφετέρου τοποθετούνται κριτικά προς το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης. Ετσι οι θεωρητικοί του κοσμοπολιτισμού επιχειρούν να κατανοήσουν την παρούσα ιστορική συνθήκη εκκινώντας από τη μελέτη των διαδικασιών, των μορφών υποκειμενικότητας και των σχέσεων που διαμορφώνουν σήμερα ετερογενείς συλλογικότητες αλλά και εμπειρίες σε παγκόσμιο επίπεδο. Στόχος εδώ είναι να ασκηθεί κριτική τόσο σε εθνοκεντρικές όσο και σε σχετικιστικές πολυπολιτισμικές προσεγγίσεις της πραγματικότητας. Οι θεωρίες της σύγχρονης κοσμοπολιτικής επιχειρούν να ερμηνεύσουν τον κόσμο εστιάζοντας στις ζώνες επαφής και επικοινωνίας και υπερβαίνοντας τους διαχωρισμούς που επέβαλλε σε μεγάλο βαθμό η πολιτική των ταυτοτήτων σε προηγούμενες περιόδους.
Μήπως όμως η νέα αυτή κοσμοπολιτική θεώρηση της σύγχρονης ιστορικής συνθήκης προάγει τελικά μια ψευδώς ομογενοποιητική εικόνα της πραγματικότητας; Θεωρητικοί, όπως η Γκαγιάτρι Σπίβακ, έχουν προειδοποιήσει ενάντια σε αυτόν τον κίνδυνο. Στο βιβλίο της Death of a Discipline (Ο Θάνατος μιας Επιστήμης) (Columbia UP, New York, 2003) η Σπίβακ μάς παροτρύνει να σκεφτούμε πλανητικά και όχι παγκόσμια. Η έννοια της πλανητικότητας δεν αρνείται την παγκοσμιοποίηση, αλλά ασκεί κριτική στις πειθαρχικές και ελεγκτικές πρακτικές της. Η πρόταση που διατυπώνει η Σπίβακ, και που αναπτύσσεται σήμερα και από άλλους θεωρητικούς, είναι να προσεγγίσουμε τη σύγχρονη ιστορική συνθήκη πέρα από το ομογενοποιητικό πέπλο της παγκοσμιοποίησης σε μια προσπάθεια να διακρίνουμε την εικόνα του πλανήτη ως ενός διαφοροποιημένου πολιτικού χώρου που κατοικείται από εσωτερικά ετερογενείς συλλογικότητες. Ο σχηματισμός αυτής της εικόνας προϋποθέτει την επαναπροσέγγιση των κοινοτήτων στις οποίες εντασσόμαστε μέσα από διαδικασίες ανοικείωσης. Η πρόταση εδώ είναι να σκεφτούμε πλανητικά, δηλαδή να καταστήσουμε ακόμη και τις πιο οικείες μας ιστορίες ανοίκειες εντάσσοντάς τες όχι στο τοπικό/εθνικό αλλά στο πλανητικό επίπεδο, πάντα σε σχέση μάλλον παρά σε σύγκριση ή σε αντιπαράθεση με τις ιστορίες των άλλων. Η Ιστορία απεμπλέκεται έτσι από τον εθνικό χρόνο και εντάσσεται στο πλαίσιο του πλανητικού χρόνου επιτρέποντας τη θέαση διαδικασιών αλληλεπίδρασης, αλλά και ανταγωνισμού και συγκρούσεων, που διαφορετικά θα μας διέφευγαν.
Η διαμόρφωση μιας κοσμοπολιτικής ή πλανητικής θεώρησης της σύγχρονης Ιστορίας αποτελεί ακόμη μια εργασία σε εξέλιξη. Το σίγουρο όμως είναι ότι παρόμοια εγχειρήματα προσπαθούν να αναμετρηθούν με τα αναπάντητα ερωτήματα που άφησαν, αλλά και να διορθώσουν τις πολιτικές και ιστορικές παρανοήσεις στις οποίες οδήγησαν οι δυϊστικές θεωρίες περί σύγκρουσης των πολιτισμών και περί πολέμου των ταυτοτήτων ή/και οι ομογενοποιητικές αντιλήψεις περί τετελεσμένης παγκοσμιοποίησης. Καθώς τα φαντάσματα της πείνας και της λειψυδρίας πλανώνται πια απειλητικά πάνω από τη Γη, ίσως είναι καιρός να πάψουμε να αναρωτιόμαστε «ποιοι είμαστε» και «τι μας χωρίζει από αυτό που δεν είμαστε» και να αφήσουμε τη ματιά μας να απλωθεί στον άμεσο όσο και ανοίκειο περιβάλλοντα χώρο που τελικά απλώς φιλοξενεί την ιστορία μας.

  • Η κυρία Ιωάννα Λαλιώτου είναι επίκουρη καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.


Το ΒΗΜΑ, 27/07/2008

Τετάρτη 23 Ιουλίου 2008

ΤΟ ΙΝΤΕΡΝΕΤ ΚΑΤΑΡΓΕΙ ΚΑΙ ΤΟ ΦΑΝΑΤΙΣΜΟ ΤΩΝ ΜΟΥΛΑΔΩΝ

Φάτιμα Μερνίσι

«Με τις νέες τεχνολογίες εξαφανίζονται τα σύνορα που διαιρούν τον κόσμο σε ένα ιδιωτικό περιβάλλον, εκεί όπου κατοικούν, και υποτίθεται προστατεύονται, οι γυναίκες και τα παιδιά, και το δημόσιο όπου οι ενήλικοι άντρες ασκούν την εξουσία τους...», λέει από το σπίτι της, στο Ραμπάτ, σε μια μεγάλη συνέντευξή της στο περιοδικό της «Ελ Παΐς», η βραβευμένη -από κοινού με τη Σούζαν Σόνταγκ, το 2003- με το «Πρίγκιπας της Αστούρια».
«Το ερώτημα σήμερα που τίθεται δεν είναι "Να ζει κανείς ή να μη ζει;", αλλά "να μπει κανείς ή να μην μπει;" (στο Ιντερνετ). Το Ιντερνετ είναι ένα τέλειο εργαλείο για να διαδώσεις αυτή την αλτρουιστική ιδέα της αγάπης που ήδη υπάρχει στην ισλαμική και σουφική λογοτεχνία από την εποχή του Ανδαλουσιανού ποιητή του 10ου αιώνα Ibn Hazm, κάτι ιδιαίτερα αναγκαίο, την εποχή που ζούμε».
Η τόσο του συρμού σήμερα «συναισθηματική ευφυΐα» υπήρξε ένα ισλαμικό θέμα εδώ και δέκα αιώνες, υποστηρίζει η ίδια. Γι' αυτό ακριβώς μιλά στο βιβλίο της «Ο έρωτας στο Ισλάμ» που κυκλοφόρησε το 1988 και επανεκδίδεται σήμερα στα ισπανικά. Στα ελληνικά έχει εκδοθεί ένα μόνο βιβλίο της: «Ονειρα φυγής: Ιστορίες από τη ζωή στο χαρέμι» (εκδόσεις «Νέα Σύνορα»).
«Η σημερινή σύγκρουση δεν βρίσκεται ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς, όπως ισχυρίζεται ο Χάντινγκτον, ούτε σε διαφορετικές θρησκείες, αλλά ανάμεσα στην ισλαμική έννοια του ulfa, δηλαδή της γενναιόδωρης, ανιδιοτελούς αγάπης και του δυτικού ατομικού, άγριου καταναλωτισμού». Ή -όπως επεσήμαινε σε ένα άρθρο της- πρόκειται για μια «σύγκρουση ονείρων».
Ενα άλλο πλεονέκτημα του Ιντερνετ -κατά την Μερνίσι- είναι πως «η εξουσία και η γνώση δεν ανήκουν μόνο στη δικαιοδοσία των τζαμιών και των ιερατικών σχολών, των mandrassas. Και κανείς δεν το γνωρίζει καλύτερα από εκείνη. Τι συνέβη με το βιβλίο της «Το πολιτικό χαρέμι» που απαγορεύτηκε στη χώρα της; «Τώρα το βρίσκει όποιος θέλει ανά πάσα στιγμή στο Ιντερνετ. Είναι ανόητο πια να απαγορεύουν έργα. Η προώθησή τους γίνεται αυτόματα στο Δίκτυο».
  • Η έλλειψη πληροφοριών και γνώσεων τόσο για τον ισλαμικό όσο και για τον δυτικό κόσμο ισχύει όπως παλαιά ή έχει βελτιωθεί η κατάσταση;
«Ας πάρουμε ένα πρόσφατο παράδειγμα: την αυτόματη σύνδεση της νεολαίας με τη βία. Είναι τόσο παράλογη όσο και η σύνδεση του Ισλάμ με την τρομοκρατία. Και λησμονούμε πως η τρομοκρατία υφίσταται και σε ορισμένες δημοκρατίες: οι Ερυθρές Ταξιαρχίες έδρασαν στην Ιταλία, ο IRA στην Ιρλανδία, η Μπάαντερ-Μάινχοφ στη Γερμανία... Η σύγχρονη τρομοκρατία δεν έχει καμία σχέση με ένα φαινόμενο θρησκευτικό, τοπικό, φυλετικό ή δημογραφικό, όπως ισχυρίζονται οι αντιδραστικοί. Πολύ περισσότερο, είναι ο καρπός μιας εξαιρετικά καταναλωτικής οικονομίας η οποία αγνοεί την ανθρωπιστική ηθική. Αυτή ήταν η αιτία της εξέγερσης των νέων Ευρωπαίων στη δεκαετία του '70».
Υπάρχουν και άλλα θέματα που απασχολούν τη Μαροκινή κοινωνιολόγο, ιδρύτρια επίσης της οργάνωσης «Καραβάνι Πολιτών» και της κολεκτίβας «Γυναίκες, Οικογένειες, Παιδιά». Το θέμα της κατάθλιψης που πλήττει ολόκληρο σχεδόν τον πλανήτη:

«Ολοι φαίνονται σήμερα να υποφέρουν από κατάθλιψη. Και εδώ επίσης, όχι μόνο στη Δύση. Πιστεύω πως το στρες και η κατάθλιψη ως παγκόσμια προβλήματα οφείλονται στη νέα θρησκεία της αγοράς. Είναι θέματα που μας απασχολούν πολύ. Για παράδειγμα, κοίτα αυτό το περιοδικό του Κουβέιτ, το "Al Arabi". Είναι το τεύχος του περασμένου Απριλίου. Γράφει: "Το άγχος είναι η επιδημία του αιώνα μας". Μεταξύ των αιτιών του προβλήματος έρχονται πρώτα τα οικογενειακά προβλήματα αλλά υπάρχουν και άλλα που αποκαλύπτουν πως η σύγχρονη αραβική κοινωνία έχει προσβληθεί από τον καταναλωτισμό. Η νέα παγκόσμια πίστη είναι η θρησκεία της αγοράς και διαθέτει έναν πλήρη εκκλησιαστικό μηχανισμό. Το λέει ο Richard C. Foltz: έχει κλήρο (τους οικονομολόγους), ιεραπόστολους (τις διαφημιστικές εταιρείες) και Εκκλησία (τα εμπορικά κέντρα). Διαθέτει επίσης και ένα σύστημα ηθικής του οποίου η μεγαλύτερη αρετή είναι να πηγαίνεις για ψώνια. Και οι πιστοί ονομάζονται καταναλωτές.
Σε ένα ηλεκτρονικό μουσουλμανικό σάιτ, το Ommati, σου λένε πώς να νικήσεις την κατάθλιψη. Ολα τα περιοδικά, παραδοσιακά και ψηφιακά, έχουν στήλες με συμβουλές για το άγχος, τη θλίψη όπως στο islamoline και στο muslim.com».
  • Πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα στο Μαρόκο;
«Οι Μαροκινοί που γνώριζα δεν υπάρχουν πια. Μιλώ ως κοινωνιολόγος. Πάντα πίστευα πως οι αλλαγές εδώ, στον Τρίτο Κόσμο, είναι πιο γρήγορες από ό,τι στην Ευρώπη. Γιατί; Γιατί στην Ευρώπη τα διάφορα συμφέροντα των ανθρώπων, των πολυεθνικών μπορούν να τις σταματήσουν για να διασφαλίσουν την εξουσία. Εδώ η εξουσία είναι συγκεντρωμένη και φυσικά επηρεάζει την ανάπτυξη των τεχνολογιών. Στην Ευρώπη χρειάστηκαν τρεις αιώνες για την εκβιομηχάνισή της... Εμείς είμαστε τυχεροί: το μεγαλύτερο δώρο που μας έκαναν είναι οι τεχνολογίες της επικοινωνίας». *