Κυριακή 16 Μαΐου 2010

Ο Αλαίν Μπαντιού και η γαλλική φιλοσοφική "γενιά του '60"


Ο Aλαίν Mπαντιού συγκέντρωσε στον τόμο Mικρό φορητό πάνθεον δεκατρία κείμενα, που όλα έχουν γραφεί ως μεταθανάτια απότιση φόρου τιμής σε δεκατέσσερις Γάλλους φιλοσόφους, από τους οποίους οι περισσότεροι μεγαλούργησαν στη γαλλική φιλοσοφική σκηνή, αφήνοντας το ανεξάλειπτο στίγμα τους ως η «γενιά του 1960». Το βιβλίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Άγρα∙ η μετάφραση είναι του Βαγγέλη Μπιτσώρη.

Αυτοί που γύρω στα 1965 ήσαν μεταξύ είκοσι και τριάντα χρόνων, γνώρισαν έναν σπάνιο αριθμό εξαίρετων δασκάλων στο πεδίο της φιλοσοφίας. Oι παλαιοί, όπως ο Σαρτρ, ο Λακάν ή ο Kανγκιλέμ, ήσαν ακόμη σε πλήρη δραστηριότητα∙ κάποιοι άλλοι που ήσαν λίγο νεότεροι, όπως ο Aλτουσέρ, ανέπτυσσαν το έργο τους, ενώ μια ολόκληρη γενιά, οι Nτελέζ, Φουκώ, Nτεριντά εισέρχονταν στην αρένα.

Όλοι αυτοί οι εξαίρετοι δάσκαλοι σήμερα είναι νεκροί. H φιλοσοφική σκηνή, κατειλημμένη ευρέως από απατεώνες, συγκροτείται διαφορετικά, αντλώντας τη συνεκτικότητά της μόνον από εκείνους οι οποίοι, νέοι και λιγότερο νέοι, μπορούν να μείνουν πιστοί στα ερωτήματα που μας ενέπνεαν πριν από σαράντα χρόνια, μέσω της αναδιατύπωσης στην προσίδια γλώσσα τους αυτών των ερωτημάτων. Πιστεύω ότι είναι σωστό να συγκεντρώσω εδώ τις αναλύσεις και τις αποτίσεις φόρου τιμής που αφιέρωσα -για μεγάλο χρονικό διάστημα, κάθε φορά που εξέλειπαν- σε εκείνους στους οποίους οφείλω τη σημασία, πάντοτε ανανθρώπινη αλλά εξίσου αρχοντική και μαχητική, της λέξης «φιλοσοφία». Oι σχέσεις που είχα με αυτούς τους κραταιούς συγκαιρινούς μας δεν ήσαν πάντοτε απλές και γαλήνιες: η φιλοσοφία, όπως λέει ο Kαντ, είναι πεδίο μάχης. Ωστόσο, κοιτάζοντας σήμερα τους αναρίθμητους μηντιακούς «φιλοσόφους», μπορώ να πω ότι αγαπώ όλους αυτούς για τους οποίους μιλώ σε τούτο το βιβλίο.

Jacques Lacan

Zακ Λακάν (1901-1981)

O Λακάν φρονούσε ότι η πολιτική δεν αγγίζει το πραγματικό. Έλεγε ότι «το κοινωνικό είναι πάντοτε μια πληγή». Παρά ταύτα, η διαλεκτική του υποκειμένου που προτείνει συμβαίνει να είναι μια υποχρεωτική καταφυγή, ακόμη και για τον μαρξισμό που βρίσκεται σε κρίση. Eίναι όντως σαφές ότι το φιάσκο των κομμάτων-κρατών που προέκυψαν από την Tρίτη Διεθνή ανοίγει μια ριζική διερώτηση σχετικά με την ουσία του πολιτικού υποκειμένου. Eν προκειμένω, ούτε το υποκείμενο εννοούμενο ως συνείδηση (θέση του Σαρτρ) ούτε το υποκείμενο εννοούμενο ως φυσική υπόσταση είναι προσφυή. Tην υπέρβαση των προηγούμενων αδιεξόδων μπορεί να τη βρει κανείς ακριβώς στη μεριά του διχασμένου και συνάμα περιπλανώμενου υποκειμένου, για το οποίο ο Λακάν, μέσα στη δική του τάξη, εκθέτει μια θεωρία. Διότι ακριβώς από τούτη τη ρήξη προκύπτει ένα τέτοιο υποκείμενο και όχι από την ιδέα ότι αυτή αντιπροσωπεύει μια πραγματικότητα, ακόμη και όταν πρόκειται για την εργατική τάξη. Για έναν σημερινό Γάλλο μαρξιστή, ο Λακάν λειτουργεί όπως λειτουργούσε για τον Γερμανό επαναστάτη του 1840 ο Xέγκελ [...].

http://caminar.files.wordpress.com/2007/11/sartre.jpg

Zαν-Πολ Σαρτρ (1905-1981)

Aν υπάρχει ένα αίνιγμα ως προς τον Σάρτρ, αυτό δεν συνίσταται, όπως λέγεται σήμερα, στο γεγονός ότι πορεύτηκε μαζί με τους σταλινικούς στη δεκαετία του 1950. Tο αντίθετο συμβαίνει: για τον Σαρτρ ήταν μια περίοδος αληθινής μεταστροφής. Eκείνη την εποχή, χωρίς να τρέφει καμία πραγματική ψευδαίσθηση για το Γαλλικό Kομμουνιστικό Kόμμα, κατάλαβε ότι για τον διανοούμενο υπήρχε μια ιστορικά τοποσημασμένη επιλογή∙ ότι όποιος είχε την πρόθεση να σταθεί έξω από τα υπάρχοντα στρατόπεδα δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να ενισχύει το στρατόπεδο της κοινωνικής συντήρησης. Όταν λέει πως «κάθε αντικομμουνιστής είναι σκυλί», δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να εγγράφει την αναγκαιότητα του πολιτικού στοιχείου του πραγματικού. Tο 1950 είναι πολύ αληθές ότι κάθε αντικομμουνιστής δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να παραιτείται, να προκρίνει, για τον εαυτό του και τους άλλους, την υποδούλωση και την καταπίεση. O ιστορικός, οροθετημένος χαρακτήρας αυτής της επιλογής αποσπά ακριβώς τον Σαρτρ από τη μεταφυσική της ατομικής σωτηρίας [...].

http://aformi.files.wordpress.com/2010/02/althusser21.jpg

Λουΐ Aλτουσέρ (1918-1990)

Στο μηχανισμό του Aλτουσσέρ η καταφατική μορφή της φιλοσοφίας, η θέση της θέσης, έχει ως μείζον προτέρημα το γεγονός ότι αντιπαρατίθεται σε οιανδήποτε ιδέα της φιλοσοφίας ως ερωτήματος ή ως ερωτηματοθεσίας. Kατ' αυτόν τον τρόπο, ο Aλτουσέρ αποστασιοποιείται, εντός της ίδιας της φιλοσοφίας, από οιανδήποτε ερμηνευτική εννόηση. Πρόκειται για μια πολύτιμη κληρονομιά. H ιδέα της φιλοσοφίας ως ερωτηματοθεσίας και ανοίγματος προετοιμάζει πάντοτε, ως γνωστόν, την επιστροφή του θρησκευτικού. Eδώ, ας ονομάσουμε «θρησκεία» το αξίωμα σύμφωνα με το οποίο μια αλήθεια είναι πάντοτε φυλακισμένη μέσα στα απόκρυφα του νοήματος και εξαρτάται από την ερμηνεία, την εξήγηση. Yπάρχει μια αλτουσσερική βαναυσότητα της έννοιας της φιλοσοφίας, η οποία, σ' αυτό το σημείο, ανακαλεί στη μνήμη τον Nίτσε. H φιλοσοφία είναι καταφατική και μαχόμενη, δεν είναι δέσμια των κάπως γλοιωδών απολαύσεων της διαφοριστικής-αναβλητικής ερμηνείας. O Aλτουσέρ διατήρησε στη φιλοσοφία -όταν κάποιοι άλλοι, όπως ο Λακάν, το διατηρούσαν στην αντιφιλοσοφία- το ριζοσπαστικό προϋποτιθέμενο του αθεϊσμού, το οποίο συνίσταται σε μία και μόνη φράση: οι αλήθειες δεν έχουν κανένα νόημα. Eξού η φιλοσοφία δεν είναι ερμηνεία, αλλά ενέργημα.

Zαν-Φρανσουά Λιοτάρ (1924-1998)

Eίναι προφανές ότι το διάφορόν μας [différend] συνίστατο στο γεγονός ότι είμαι προσκολλημένος περισσότερο από αυτόν στη διαδικασία και εναντίον του θαύματος, στην αλήθεια και εναντίον του σχήματος, στα μαθηματικά και εναντίον της “γλώσσας” και του δικαίου, στην απόφαση και εναντίον της έλευσης, στον προσανατολισμό και εναντίον του αντιστρέψιμου, στο εργοστάσιο ως πολιτικό τόπο και εναντίον του εργοστασίου ως τόπου του υποκειμένου της ιστορίας. [...] Oι σχέσεις μας ήσαν για μεγάλο χρονικό διάστημα ακραίως εξοργισμένες. H περίοδος μετά τον Mάη του '68 ήταν βίαιη, έντονα χρωματισμένη, δύσκολη. O Λυοτάρ μόνο περιφρόνηση εξέφραζε για τον μαοϊσμό, από τον οποίο εμπνεόταν η σφοδρότητα των πράξεών μας. Mπορείτε να το φανταστείτε; Aπό το 1958 η ομάδα «Σοσιαλισμός ή Bαρβαρότητα» είχε δημοσιεύσει ένα μεγάλο άρθρο του Σουιρί: «H πάλη των τάξεων στη γραφειοκρατική Kίνα». H απόδειξη -με τους όρους ενός αυστηρού μαρξισμού- της μαοϊκής εξαπάτησης ήταν η ειδικότητα του Λιοτάρ και των φίλων του. Aυτό δεν διευκόλυνε τα πράγματα, πιστέψτε με. [...] Nαι, ανάμεσά μας υπήρχε ένα αβυσσαλέο πολιτικό χάσμα.

http://www.s9.com/images/portraits/7587_Deleuze-Gilles.jpg

Zιλ Ντελέζ (1925-1995)

Xωρίς καμία δυσκολία, θα έλεγα ότι αυτό που συνοψίζει όλα τα πολύτιμα μαθήματά του -ακόμη και για εκείνον που, όπως κι εγώ, δεν συμμερίζεται τη λεπτομέρειά τους ή το επιχειρηματολόγιό τους- συνίσταται σε ένα αρνητικό κέλευσμα: στην καταπολέμηση του πνεύματος της περατότητας, στην καταπολέμηση της κίβδηλης αθωότητας, της επιτακτικής ηθικής [morale] της ήττας και της μοιρολατρικής παραίτησης. Aυτή η επιτακτική ηθική ενυπάρχει στη λέξη «περατότητα» και στις ανιαρές «μετριοπαθείς» διακηρύξεις για την πεπερασμένη μοίρα του ανθρώπινου πλάσματος. Kαι ένα καταφατικό κέλευσμα: να εμπιστεύεσαι μόνο το άπειρο. [...] Nαι, η γραμμή του μετώπου για την οποία μίλησα πιο πάνω -σ' αυτήν όπου ο Nτελέζ είναι μαζί μας, και γι' αυτό ακριβώς επιβεβαιώνεται πως είναι ένας βασικός συγκαιρινός μας- συνίσταται στο εξής: η σκέψη πρέπει να είναι πιστή στο άπειρο από το οποίο η ίδια εξαρτάται. Δεν πρέπει να εκχωρεί τίποτε στο μισητό πνεύμα της περατότητας. Στη μοναδική ζωή που μας αναλογεί [...] πρέπει να προσπαθούμε πάση θυσία να ζήσουμε, όπως έλεγαν οι αρχαίοι,«ως αθάνατοι». Πράγμα που σημαίνει: να εκθέσουμε μέσα μας, όσο είναι δυνατόν, το ανθρώπινο ζώο σε αυτό που το υπερβαίνει. [...]

http://hilobrow.com/wp-content/uploads/2009/09/derrida.jpg

Zακ Ντεριντά (1930-2004)

O Nτεριντά σε όλα τα ζητήματα που παρενέβαινε ήταν, όπως λέγω, ένας θαρραλέος άνθρωπος της ειρήνης. Ήταν θαρραλέος, γιατί πρέπει να έχεις πάντοτε πολύ θάρρος για να μην εισέλθεις στην καθιερωμένη διαίρεση. Kαι άνθρωπος της ειρήνης, γιατί ο εντοπισμός αυτού που εξαιρείται από τούτη την αντίθεση είναι, κατά γενικό τρόπο, ο δρόμος της ειρήνης. Διότι κάθε αληθινή ειρήνη γίνεται με μια συμφωνία όχι γι' αυτό που υπάρχει [exister], αλλά γι' αυτό που ανυπάρχει [inexister].Aυτή η διαγώνια εμμονή, αυτή η άρνηση των απότομων μερισμών μεταφυσικής προελεύσεως, δεν αρμόζει, προφανώς, σε θυελλώδεις εποχές, όταν τα πάντα υπόκεινται στο νόμο της απόφασης, εδώ και τώρα. Aυτό ακριβώς κράτησε τον Nτεριντά σε μιαν απόσταση από την αλήθεια των κόκκινων χρόνων, μεταξύ του 1968 και του 1976. Γιατί η αλήθεια αυτών των ετών έλεγε το εξής: «Tο ένα διχάζεται σε δύο». Aυτό που επιθυμούσε ποιητικά κανείς εκείνα τα χρόνια ήταν η μεταφυσική της ριζικής σύγκρουσης, όχι η υπομονετική αποδόμηση των αντιθέσεων. Kαι εδώ ο Nτεριντά δεν μπορεί να ακολουθήσει. Έπρεπε να λείψει. Oύτως ειπείν, εξορίστηκε. Γιατί στον Nτεριντά υπήρχε μια πολύ μεγάλη θεωρησιακή πραότητα, ομοιογενής με την υπομονή του έναντι του γράμματος, μολονότι ο ίδιος δεν αγνοούσε τη βία κάθε μεγάλης υπομονής. [...]

Κυριακή 9 Μαΐου 2010

Ολική επαναφορά


  • Του Κώστα Γεωργουσόπουλου, ΤΑ ΝΕΑ,08/05/2010


ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΠΟΥ ΜΙΑ ΓΕΝΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΩΝ
ΥΠΟΧΡΕΩΝΕΤΑΙ ΝΑ ΠΕΡΑΣΕΙ ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΥΔΙΑΝΑ ΔΙΚΡΑΝΑ
ΤΗΣ ΑΝΑΓΚΗΣ ΠΛΗΡΩΝΟΝΤΑΣ ΑΜΑΡΤΙΕΣ ΕΠΙΟΡΚΩΝ
ΤΑΓΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΠΟΛΑΙΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΩΝ
ΜΕ ΑΧΥΡΕΝΙΑ ΔΟΡΑΤΑ ΚΑΙ ΚΑΛΑΜΕΝΙΟ ΙΠΠΟ!
ΘΥΜΑΜΑΙ ΜΕ ΠΟΣΗ ΝΗΦΑΛΙΑ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ Ο ΣΑΚΗΣ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑΣ
ΣΤΗ ΔΙΚΗ ΠΟΥ ΤΟΝ ΕΣΤΕΙΛΕ ΣΤΗ ΦΥΛΑΚΗ,
ΑΠΕΥΘΥΝΟΜΕΝΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΤΡΑΤΟΔΙΚΕΣ ΤΗΣ ΧΟΥΝΤΑΣ,
ΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕ: «ΤΡΩΜΕ ΤΟ ΨΩΜΙ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΑΣ». ΚΑΙ
ΔΕΝ ΗΤΑΝ, ΔΥΣΤΥΧΩΣ, ΜΟΝΗ Η ΧΟΥΝΤΑ ΠΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΕ
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΑΠ΄ ΟΣΑ ΠΑΡΗΓΑΓΕ Ο ΤΟΠΟΣ.

«H ευημερία» συνεχίστηκε και οδεύαμε χορεύοντας και τραγουδώντας στον γκρεμό. Εγραψα πρόσφατα για τα δάνεια που ξεκοκαλίσαμε από το 1898 έως τη δεκαετία του ΄40. το τελευταίο, όχι δάνειο, αλλά βοήθεια (έτσι το λέμε και τώρα) ήταν το «Σχέδιο Μάρσαλ». Αυτό πέρασε πάνω από τη δική μας γενιά και τη σημάδεψε, είτε γιατί ζήσαμε τη ρεμούλα του εργολάβου είτε γιατί παγιδευτήκαμε σε ψευδαισθήσεις ανασυγκρότησης και ανάκαμψης.

Ημασταν τότε παιδιά, περίπου όσο θεωρητικά είναι σήμερα τα εγγόνια μας. Μόλις είχε τερματιστεί ο Εμφύλιος, αν τερματίστηκε ποτέ έως το 1984! Δηλαδή, πριν από εξήντα χρόνια. Και νιώθω πως οι μέρες που έρχονται, όπως περιγράφονται και αυθαδιάζουν, είναι μέρες του ΄50, λες και είχαν δίκιο οι αρχαίοι εκείνοι ποιητές, φιλόσοφοι και ρήτορες πως ο χρόνος είναι κυκλικός, τα πράγματα ακολουθούν τροχιά, όπως τα αστέρια, ο Ηλιος και η Σελήνη. Ο χρόνος δεν είναι ευθύγραμμος και η πρόοδος πάντα θετική. Υπάρχει και η αρνητική πρόοδος, όταν προστίθεται σε ένα μέγεθος αρνητικό στοιχείο. Γυρίζουμε λοιπόν πίσω; Στη μιζέρια της μεταπολεμικής και μετεμφυλιακής Ελλάδας;

Σκέπτομαι μήπως πέρα από τα εγκληματικά λάθη της πολιτικής, πέρα από την ασυδοσία του κεφαλαίου, πέρα από τον υπόγειο ελληνικό μαυραγοριτισμό, φταίμε και εμείς, η γενιά που υπέφερε τα πάνδεινα, που στερήθηκε, που μάτωσε να επιβιώσει και θελήσαμε να μη στερηθούν τα παιδιά μας τη χαρά της ζωής, της σπουδής, της διασκέδασης, του περιττού. Σπάγαμε παλιότερα στον γάμο του παιδιού μας ένα πιάτο, θυσία της ύλης στον βωμό της μελλοντικής ευτυχίας των απογόνων μας. Αλλά φτάσαμε πια να σπάμε κατά παραγγελία στοίβες τα πιάτα μ΄ ένα σφυράκι στα πόδια της εύκολης, φτηνής και συχνά χυδαίας διασκέδασης. Δεν θέλω να γίνω ούτε ρομαντικός ούτε γραφικός αλλά αξίζει τον κόπο να γυρίσουμε λίγο πίσω, πάνω από μισόν αιώνα (σταγόνα στον ωκεανό της Ιστορίας άλλωστε) για να μελετήσουμε εν ψυχρώ πώς μεταλλαχτήκαμε, πώς αλλοτριωθήκαμε και πώς μεταποιήσαμε την έντιμη πενία μας σε ρωμαϊκό συμπόσιο.

Ανήκα σ΄ αυτό που ονομάζεται μέση κοινωνική τάξη, αφού ο πατέρας μου ήταν εκπαιδευτικός και η μητέρα οικοκυρά. Στεγαζόμασταν σε παλιό σπίτι με ενοίκιο και νιώσαμε αγαλλίαση όταν ίσχυσε το ενοικιοστάσιο, αφού ο μισθός του πατέρα που υπηρετούσε σε μακρινή επαρχιακή κωμόπολη μόλις και επαρκούσε για τον επιούσιο. Κι όμως είχε μια βαθιά χάραξη μέσα μας εκείνη η συνθήκη ζωής. Μια φορά την εβδομάδα κρέας και μάλιστα γιουβέτσι στον φούρνο με κριθαράκι μπόλικο. Τα όσπρια και τα ζαρζαβατικά, η καθημερινή τροφή. Τον χειμώνα ψήναμε κοκώσες, δηλαδή στο τζάκι ή στο μαγκάλι ρίχναμε καλαμπόκι και άνοιγε σε νιφάδες και συχνά με θόρυβο εκρήγνυντο. Μετά μάθαμε πως αυτό ονομάζεται ποπ κορν!

Ο μεγάλος γιος φορούσε μεταποιημένα τα ρούχα του πατέρα και οι μικρότεροι μεταποιημένα τα ρούχα του πρωτότοκου. Α! ήταν και τα δέματα που έρχονταν από την Αμερική. Κάτι φανταχτερές μπλούζες που όποια τις φορούσε έδινε αμέσως δημόσια δήλωση για την προμήθειά τους. Κάτι παπούτσια με μεγάλα νούμερα, πλαστικές τσάντες και καπέλα γυναικεία κυρίως. Σπάνια τότε έβλεπες να κυκλοφορεί γυναίκα με καπέλο. Τη θεωρούσαν προπολεμική και γεροντοκόρη. Ευγνώμονες πάντως είμαστε στις θείες και τις ξαδέρφες από την Αμερική, αφού με γενναίες μεταποιήσεις έσωσαν την αξιοπρέπειά μας και έντυσαν τα πρώτα δειλά μας πάρτι, συνοδεία βέβαια μουσικής των Πλάτερς και του Νατ Κινγκ Κολ. Η μιζέρια στο σχολείο ήταν αδιανόητη. Σ΄ ένα ακριβά αγορασμένο τετράδιο εκατό φύλλων χωρισμένο σε ενότητες γράφαμε όλα μας τα μαθήματα- Γραμματική, Αριθμητική, Ιστορία, Θρησκευτικά κ.λπ. Στις τελευταίες τριάντα σελίδες την Εκθεση. Ενα πρόχειρο τετράδιο με κίτρινα φύλλα και συχνά λόγω φτηνού χαρτοπολτού με τρυπούλες στις σελίδες γιατί με τη χρήση αποσπώνταν κάτι σκουπιδάκια, απολτοποίητα ξυλαράκια ή άχυρα.
Σπάγαμε παλιότερα στον γάμο του παιδιού μας ένα πιάτο, θυσία της ύλης στον βωμό της μελλοντικής ευτυχίας των απογόνων μας. Αλλά φτάσαμε πια να σπάμε κατά παραγγελία στοίβες τα πιάτα μ΄ ένα σφυράκι στα πόδια της εύκολης, φτηνής και συχνά χυδαίας διασκέδασης

Κυριακή 2 Μαΐου 2010

«Η μαζική ανυπακοή είναι μια απάντηση για το σήμερα»

  • ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ Ted Honderich

Οχι, τον Τεντ Χόντεριχ δεν θα τον δείτε στα πάνελ των ελληνικών καναλιών, εκεί όπου εσχάτως παράγοντες και παραγοντίσκοι του δημόσιου βίου ανατέμνουν το φαινόμενο της τρομοκρατίας κανιβαλίζοντας ανθρώπινες ζωές και δικαιώματα.

Δεν θα τον δείτε εκεί, γιατί ο καναδοβρετανός καθηγητής Φιλοσοφίας, προκειμένου να τεκμηριώσει τις απόψεις του περί τρομοκρατίας, ξεκινάει από εκεί όπου σταματάνε όλοι οι εγχώριοι κήνσορες: από την Αρχή του Ανθρωπισμού. Βάσει αυτής, λοιπόν, ένας λαός έχει κάθε δικαίωμα να καταφεύγει στη βία προκειμένου να διεκδικήσει τους όρους αξιοπρεπούς ύπαρξής του. Το παράδειγμα των Παλαιστινίων είναι εύγλωττο.

Ο Τεντ Χόντεριχ, που γεννήθηκε το 1933, ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας του Νου και της Λογικής στην έδρα «Grote» στο University College London, επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Bath και πρόεδρος του Βασιλικού Ινστιτούτου Φιλοσοφίας, είναι ένας από τους κορυφαίους και πλέον ριζοσπαστικούς φιλοσόφους της εποχής μας. Στο έργο του κυριαρχούν ζητήματα όπως η αιτιοκρατία και η ελευθερία, η φύση της συνείδησης, το δίκαιο και το άδικο στον σύγχρονο κόσμο, η δημοκρατία και η ιεραρχική δημοκρατία, η ανηθικότητα του κράτους και η τρομοκρατία. Οι απόψεις του για την τρομοκρατία, και κυρίως για το δικαίωμα των Παλαιστινίων στην τρομοκρατία εναντίον του νεοσιωνισμού, που τη δικαιολογεί, προβάλλοντας ιστορικά και φιλοσοφικά επιχειρήματα, έχουν προκαλέσει τρομερές αντιδράσεις εναντίον του σε διάφορες χώρες και σε μερικούς κύκλους έχει ανακηρυχθεί persona non grata.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Ιωλκός τα βιβλία του «Μετά τον τρόμο», «Πόσο ελεύθερος είσαι;» και «Οι πόλεμοι της τρομοκρατίας». Για το «Μετά τον τρόμο», ο Νόαμ Τσόμσκι έγραψε: «Μέσα στην πλημμυρίδα της "φιλολογίας της τρομοκρατίας", αυτή η μελέτη ξεχωρίζει ως ασυνήθιστη, πρωτότυπα διαφωτιστική και προκλητική. Καθοδηγεί τον αναγνώστη με σαφήνεια στις θεμελιώδεις ιδέες γύρω από τις έννοιες του καλού και της αξιοπρεπούς ζωής, προς την ενατένιση των πραγματικών και εγγύτατων ζητημάτων που πρέπει να βρίσκονται στο κέντρο του ενδιαφέροντός μας. Πρόκειται για μια συναρπαστική και εντυπωσιακή συνεισφορά στο πώς πρέπει να σκεφτόμαστε για προβλήματα τα οποία είναι πολύπλοκα, οδυνηρά και επείγοντα». Μιλήσαμε με τον καθηγητή Χόντεριχ για το φαινόμενο της τρομοκρατίας και διαπιστώσαμε ότι παραμένει λογικά συνεπής στις απόψεις του - και το πνεύμα του, όπως πάντα, εντυπωσιακά ριζοσπαστικό.

  • Η τρομοκρατία δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Η λέξη «τρόμος» πρωτοχρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει το καθεστώς των Ιακωβίνων μετά τη Γαλλική Επανάσταση το 1789. Ωστόσο, δεν έχουμε έναν διεθνώς αποδεκτό ορισμό της τρομοκρατίας και καμία συνεπή νομική περιγραφή του φαινομένου. Γιατί είναι τόσο δύσκολο;

«Δεν υπάρχει καμία απολύτως δυσκολία σε λεξικογραφικό, γλωσσικό, προσδιοριστικό ή επικοινωνιακό πλαίσιο στον καθορισμό της λέξης για καθαρή έρευνα ή ορθολογική συζήτηση ή φιλοσοφικό στοχασμό. Η τρομοκρατία είναι το ίδιο εύκολο να οριστεί όπως η σούπα.

»Στο Νέο Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης, η τρομοκρατία ορίζεται ως "η χρήση της βίας και του εκφοβισμού στην αναζήτηση πολιτικών στόχων". Είναι δύσκολο να διαμορφωθεί διεθνής συναίνεση για τον ορισμό της τρομοκρατίας λόγω της ηθικής και πολιτικής διαμάχης· ο καθένας θέλει να εκφράσει αντιτιθέμενες απόψεις στους ορισμούς για την τρομο- κρατία, φορτώνοντάς τους με λογιών λογιών προκαταλήψεις και λαμβάνοντας ως δεδομένες διάφορες πτυχές του φαινομένου, που όμως απαιτούν περαιτέρω επεξήγηση.

»Προσωπικά, το κάνω και εγώ λιγάκι, προσδιορίζοντας την τρομοκρατία ως μία πράξη: α) βίας, β) μικρότερη σε κλίμακα από τον πόλεμο, γ) με κοινωνικό και πολιτικό στόχο, δ) παράνομη και ε) εκ πρώτης όψεως ηθικά λανθασμένη, επειδή όντως σκοτώνει και καταστρέφει. Αρνούμαι να προσθέσω στον ορισμό το ότι προκαλεί φόβο ή σκόπιμο θάνατο αθώων πολιτών, επειδή δεν θέλω να επηρεάσω τους ανθρώπους να σκεφτούν ότι η τρομοκρατία είναι διαφορετική από τον πόλεμο. Ο πόλεμος είναι η μεγάλη αιτία του φόβου και σκοτώνει αμέτρητα περισσότερους αθώους από την τρομοκρατία. Επίσης, θέλω να δει ο καθένας ότι υπάρχει και κάτι που αποκαλείται "πόλεμος κατά της τρομοκρατίας" και το οποίο είναι ακριβώς το ίδιο με τον ορισμό της τρομοκρατίας εκτός του σημείου β!»

  • Δηλαδή, ο αφορισμός «ο τρομοκράτης τού ενός είναι ο απελευθερωτής τού άλλου» είναι περισσότερο ένδειξη πολιτικοϊδεολογικών διαφορών παρά πρόβλημα γλώσσας;

«Για μένα ο αφορισμός αυτός δεν αντικατοπτρίζει κάποιο πραγματικό πρόβλημα στη χρήση της γλώσσας. Δεν υπάρχει τίποτα βαθύ ή μυστήριο πίσω από αυτόν τον αφορισμό. Απλώς, εκφράζει αντικρουόμενες απόψεις για το τι είναι σωστό και τι λάθος ή και αντιθέσεις μεταξύ ενός συμφέροντος που επιδιώκει την εξυπηρέτησή του και μιας αρχής που βασίζεται στη διαφορά μεταξύ σωστού και λάθους.

»Για μένα η θεμελιώδης και γενική σύγκρουση μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς (φυσικά, υπάρχουν και στις δύο πλευρές συμφέροντα που επιδιώκουν να εξυπηρετηθούν) είναι μεταξύ της Αρχής του Ανθρωπισμού και ενός δεξιού συντηρητισμού, ο οποίος δεν διαθέτει καμιά πραγματική αρχή για το τι είναι σωστό και τι λάθος στην προσπάθειά του να υπερασπιστεί το συμφέρον του. Βέβαια, το υλικό συμφέρον το αποκρύπτουν λιγάκι οι δεξιοί συντηρητικοί, όπως στην περίπτωση του Νέου Εργατικού Κόμματος των Μπλερ και Μπράουν στη Βρετανία, με τη χρήση μεγάλων δόσεων αυταπάτης και συμβιβασμού, συνήθως γύρω από υποτιθέμενους μονόδρομους και "αναγκαιότητες"».

  • Σε αντίθεση με τρομοκρατικές πράξεις από άτομα ή πολιτικές οργανώσεις, η κρατική τρομοκρατία σπάνια αποσπά το ενδιαφέρον των ΜΜΕ. Υπάρχει θεμελιώδης διάκριση μεταξύ των δύο μορφών τρομοκρατίας;

«Ο ορισμός της τρομοκρατίας που ήδη κατέθεσα καλύπτει και την κρατική τρομοκρατία. Οι άνθρωποι τείνουν να πιστέψουν ότι υπάρχει ουσιαστική διαφορά μεταξύ των δύο μορφών τρομοκρατίας, επειδή μερικές φορές η κρατική τρομοκρατία προέρχεται από δημοκρατικές χώρες, που επίσης διεξάγουν πολέμους τρομοκρατίας, όπως στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Είναι εύκολο να προσποιείται κανείς ότι η κρατική τρομοκρατία είναι σύμφωνη με το διεθνές δίκαιο. Η δική μου τοποθέτηση είναι ότι οποιαδήποτε θεμελιώδης διαφορά υπάρχει πρέπει να επιλύεται στο πλαίσιο ενός ανοιχτού και ξεκάθαρου επιχειρήματος για το τι είναι σωστό και τι είναι λάθος.

»Στη δική μου περίπτωση, αυτό είναι η Αρχή του Ανθρωπισμού. Εν συντομία, η Αρχή του Ανθρωπισμού για το τι είναι σωστό και ορθολογικό σχετίζεται με την προστασία των ανθρώπων από το να ζουν άσκημες ζωές. Οι άσκημες ζωές είναι εκείνες που στερούνται επαρκούς διάρκειας, στερούνται θεμελιωδών ανθρωπίνων αγαθών και βιώνουν ματαίωση θεμελιωδών ανθρωπίνων επιθυμιών, όπως σωματική ευημερία, ελευθερία και δύναμη, σεβασμό και αυτοσεβασμό, αγαθά σχέσεων και αγαθά που προκύπτουν από την κουλτούρα και τον πολιτισμό. Με βάση αυτό, ο τρομοκρατικός πόλεμος στο Ιράκ είναι ουσιαστικά ίδιος με τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στην Αμερική. Το ίδιο ισχύει με τις περιπτώσεις της κρατικής τρομοκρατίας των ΗΠΑ ενάντια στη Λατινική Αμερική».

  • Στην Ελλάδα υπάρχει μια σχετική άνθηση τρομοκρατικής δράσης από διάφορες οργανώσεις που κάνουν λόγο για την καταπίεση του συστήματος και την τρομοκρατία του κράτους. Εχουν θέση τέτοιες ενέργειες σε μια σύγχρονη, σχετικά ελεύθερη κοινωνία;

«Πρέπει να επιστρέψω στην Αρχή του Ανθρωπισμού. Γενικά, ορθολογικό είναι κάτι το οποίο α) έχει μια σχετικά καλή πιθανότητα να πετύχει το σκοπό του και β) να μην κινείται εναντίον αυτού του σκοπού, ας πούμε να μην προκαλεί περισσότερη δυστυχία απ' όση αποτρέπει. Από αυτήν την άποψη, είναι δύσκολο να αποφασίσεις τι είναι ορθολογικό σχετικά με την τρομοκρατία. Είναι δυσκολότερο από το να αποδείξουμε την εγκυρότητα της Αρχής του Ανθρωπισμού απο- δεικνύοντας το δίκαιο του σκοπού, που έχει να κάνει με το να απομακρύνουμε και να κρατήσουμε τους ανθρώπους μακριά από άσκημες ζωές. Αλλά η δική μου η τάση, εδώ, είναι να πιστεύω ότι η τρομοκρατία που διαθέτει ορθολογικά κίνητρα ή μέσα είναι πάντα απελευθερωτική. Είναι η τρομοκρατία ο αγώνας της ελευθερίας -όπως έχει σωστά ονομαστεί- ενός λαού που του έχουν αφαιρέσει το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης και του έχουν αρνηθεί την ελευθερία στην πατρίδα του».

  • Αρκετοί τρομοκράτες δεν ήταν ούτε αμόρφωτοι ούτε φτωχοί. Αποτελεί έκπληξη ότι πολλοί από τους τρομοκράτες, ιστορικά και σήμερα, προέρχονται από τη μεσαία τάξη;

«Δεν έχω σκεφτεί αυτό το θέμα, καθώς έχω ασχοληθεί με το τι είναι σωστό και όχι με το τι μπορεί να οδηγεί τους ανθρώπους σε τρομοκρατική δράση. Σκέφτομαι ότι η μόρφωση προφανώς περιλαμβάνει και γνώσεις για ζητήματα αντιδικίας. Επίσης, κάποια άτομα από τη μεσαία τάξη μπορεί στην πραγματικότητα να ταυτίζονται περισσότερο με το λαό τους ή να νιώθουν πολύ περισσότερο στερημένοι απ' ό,τι οι φτωχοί με τη στοχοποίηση του λαού τους».

  • Οι απόψεις σας για την ισραηλινο-παλαιστινιακή σύγκρουση σας έχουν κάνει να θεωρείστε αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Ποια είναι η δική σας εξήγηση γι' αυτό;

«Ορίζω το σιωνισμό ως το εγχείρημα μιας πατρίδας για τους Εβραίους κατά προσέγγιση των συνόρων του Ισραήλ την περίοδο 1948-1967 και το νεοσιωνισμό ως το τρέχον εγχείρημα, με στόχο τη στέρηση των Παλαιστίνιων από ένα βιώσιμο κράτος, σε μια περιοχή που είναι αναμφίβολα η πατρίδα τους, όλη η ιστορική Παλαιστίνη, συμπεριλαμβανομένου του σιωνιστικού Ισραήλ. Αυτό που σοκάρει είναι η πρότασή μου, στην οποία εμμένω απολύτως, ότι οι Παλαιστίνιοι έχουν ηθικό δικαίωμα στην τρομοκρατία τους ενάντια στο νεοσιωνισμό στην ιστορική Παλαιστίνη.

»Συμφωνώ ότι η άποψη αυτή είναι σοκαριστική. Δεν είναι περίεργο αυτό. Μέρος της εξήγησης είναι ότι υπάρχει ένα πραγματικό και πολύτιμο ανθρώπινο συναίσθημα ενάντια στη δολοφονία. Υποστηρίζω αυτήν τη θέση, αλλά όχι και την ιδέα ότι είναι πάντα σωστό να την αποφεύγεις. Μάλιστα, το κάνουμε πολύ συχνά αυτό. Στρεφόμαστε εναντίον αυτής της θέσης, ορισμένες φορές μάλιστα δικαίως, με τη δημιουργία πολέμων. Η κρίση για το πότε να κάνουμε εξαιρέσεις στον κανόνα θα έπρεπε να είναι προνόμιο των κρατών, ακόμα και των δημοκρατικών κρατών, και όχι των ατόμων; Το καλύτερο επιχείρημα για μια δημοκρατία πρέπει να είναι ότι αποτελεί μια διαδικασία λήψης των αποφάσεων που παράγει καλύτερες αποφάσεις εφόσον δύο κεφάλια είναι καλύτερα από ένα και περισσότερα κεφάλια είναι καλύτερα από δύο.

»Αλλά αυτό ισχύει μόνον όταν αυτό που υπάρχει μέσα στα κεφάλια μας εκφράζεται εξίσου ελεύθερα και ισόνομα. Ομως, στις ιεραρχικές δημοκρατίες που ζούμε δεν υπάρχει ισό- τητα ούτε ελευθερία. Εγώ, τουλάχιστον, δεν είμαι διατεθειμένος να αφήσω την κρίση για το τι είναι σωστό και τι είναι λάθος στα χέρια των Μπους, Μπλερ και Μπράουν. Πιο απλά, κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με συμμόρφωση με τις επιλογές εγκληματιών κατά της ανθρωπότητας».

  • Ο Ομπάμα συνεχίζει τον πόλεμο στο Αφγανιστάν. Γιατί δεν βρίσκεται στη λίστα σας;

«Είναι λυπηρό το ότι ο Ομπάμα δεν εγκαταλείπει τον πόλεμο - στην ουσία τον πόλεμο κατοχής. Αλλά δεν τον ξεκίνησε αυτός. Υπάρχει ένα όριο στην πολιτική πραγματικότητα ως προς το τι μπορεί να κάνει. Μπορεί να είναι το ισχυρότερο άτομο στον κόσμο, αλλά επίσης περιβάλλεται από φοβερούς αντιπάλους, ικανούς να κινητοποιήσουν εναντίον του την ηλιθιότητα της άγνοιας, μια ηλιθιότητα που οι ίδιοι έχουν κατασκευάσει. Πρέπει να επιλέξει ποιες μάχες θα προσπαθήσει να κερδίσει και πότε. Εχω κάποιες ελπίδες γι' αυτόν, γιατί είναι ενήμερος και ευφυής - τουλάχιστον, όσο ένας συνηθισμένος καθηγητής Νομικής. Και επειδή είναι μαύρος. Εχει κάποια συνείδηση -και όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο- του ότι ανήκει στην κατηγορία των αμερικανών θυμάτων στην Αμερική».

  • Εχει επηρεαστεί καθόλου η θέση σας για την τρομοκρατία μετά την τελευταία απόπειρα τρομοκρατίας, την ημέρα των Χριστουγέννων, στις ΗΠΑ;

«Οχι ιδιαίτερα. Παραμένω προσηλωμένος σε κάτι που μπορώ να αναπτύξω, επανερχόμενος στη βρετανική πολιτική. Μετά τις εκλογές του 1997, το Νέο Εργατικό Κόμμα δεν σταματούσε να μιλάει για την κοινή εγκληματικότητα. Μιλούσαν για "σκληρά μέτρα" κατά της εγκληματικότητας και άλλα τέτοια. Και ύστερα ήρθαν τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου. Από τότε δεν ακούσαμε ξανά για πάταξη της εγκληματικότητας. Ποτέ.

»Ο λόγος, φυσικά, ήταν ότι οι βαθυστόχαστοι εγκέφαλοι των Νέων Εργατικών σκέφτηκαν πως κάποιος θα μπορούσε να ρωτήσει, "Και τι γίνεται με την τρομοκρατία; Με τα αίτια της τρομοκρατίας; Θα είμαστε εξίσου σκληροί απέναντι στην τρομοκρατία;". Το σημειώνω αυτό για πολλούς λόγους. Ενας είναι η κτη- νωδία του νεοσιωνισμού, η εμφανέστερη αιτία για την τρομοκρατία. Αλλος λόγος είναι ο φόβος ότι η τρομοκρατία δεν πρόκειται να νικηθεί με ανιχνευτές σωμάτων υψηλής τεχνολογίας στα αεροδρόμια. Οι τρομοκράτες μπορούν να τοποθετήσουν βόμβες στα τρένα με προορισμό τους αερολιμένες. Ή μπορούν πάντα να βάλουν βόμβες μέσα στα ποδοσφαιρικά γήπεδα.

»Είναι κατάρα της εποχής μας, όπως και άλλων πολλών εποχών, ότι κυβερνιόμαστε από την ηθική ηλιθιότητα. Ηθική ηλιθιότητα είναι η άγνοια για το τι είναι σωστό και τι είναι λάθος και αυτό κατά βάθος κρατάει τους ανθρώπους στην παγίδα της άλλης ηλιθιότητας, που είναι η άγνοια απλών γεγονότων. Σ' αυτό οι ΗΠΑ αποδεικνύουν τη χαμηλότερη κατηγορία δημοκρατίας. Μια άγνοια που περιβάλλει τους Αμερικανούς είναι η άγνοια των γεγονότων γύρω από το ισλάμ. Αλλη άγνοια, παρά την οικονομική κρίση, είναι το γεγονός ότι ο καπιταλισμός δεν είναι αναγκαιότητα. Ακόμα μία επί πλέον άγνοια είναι τα γεγονότα γύρω από το νεοσιωνισμό. Και άλλη μία περαιτέρω άγνοια είναι το γεγονός ότι η Γαλλία και η Αμερική οδήγησαν την Αϊτή στην κατάσταση που βρίσκεται τώρα, σε μια ανυπόφορη θέση, η ιστορική θυματοποίηση της οποίας έρχεται πλέον σε δημόσια θέα ως ακόμα μία τραγωδία».

  • Κάποιος με τις δικές σας ηθικές αρχές και τον πολιτικό προσανατολισμό, όπως ο Νόαμ Τσόμσκι (που είναι βέβαιος ότι τα πράγματα είναι άσκημα), καλείται συχνά να απαντήσει στο παλιό ερώτημα «τι πρέπει να κάνουμε;». Ποια είναι η δική σας απάντηση;

«Μερικοί λένε πως η αλήθεια και η λογική είναι τα μόνα πράγματα στα οποία πρέπει να στηριχτούμε. Πρέπει να δοκιμάσουμε μ' αυτά τα εφόδια και να συνεχίσουμε με βάση αυτά. Αλλά δεν είναι δυνατόν αυτά να είναι η μόνη ελπίδα. Δεν μπορεί να είναι. Θα ήταν πολύ φρικτό αν υπήρχαν μόνο αυτά. Η μαζική ανυπακοή είναι μια απάντηση. Ισως πραγματική ανυπακοή, όχι μια διαδήλωση μισού ή ενός εκατομμυρίου ανθρώπων ενάντια σε έναν πόλεμο, όπου οι διαδηλωτές πηγαίνουν μετά στα σπίτια τους για τσάι αντί να παραμείνουν στους δρόμους. Μποϊκοτάρισμα της αγοράς, της προσποιητής αυτής ανάγκης που είναι μια κακοήθεια. Η μαζική ανυπακοή, ακόμα και όταν δεν είναι πολύ επίμονη, έχει λειτουργήσει αρκετά αποτελεσματικά σε κάμποσα μέρη τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Αυτή εν μέρει γκρέμισε ένα τείχος και έβαλε τέλος σε μια αυτοκρατορία. Η ανυπακοή μπορεί να αλλάξει κυβερνήσεις.

»Η επανάσταση δεν φαίνεται να αποτελεί απάντηση. Η εποχή της επανάστασης μάλλον έχει τελειώσει, διότι δεν αποτελεί ορθολογικό μέσο για την επίτευξη της Αρχής της Ανθρωπότητας. Το ότι η επανάσταση δεν είναι κάτι το ορθολογικό είναι, φυσικά, αποτέλεσμα όχι μόνο των επαναστατών, αλλά εκείνων που την καταπολεμούν. Αυτοί ευθύνονται κυρίως για την αποτυχία που είχαν πολλές επαναστάσεις. Χρειάζεται, λοιπόν, κάτι αρκετά αποτελεσματικό, που θα έκανε τους άθλιους πολιτικούς μας να σκεφτούν τι πρέπει να κάνουν όσο καλύτερα μπορούν· και να είστε σίγουρος ότι θα το έκαναν. Θα μπορούσε να τους κάνει να σκεφτούν ότι στην πολιτική της εποχής μας μόνο το χρήμα έχει αξία, αυτό εξουσιάζει τα πάντα, και πως αυτό έχει κάνει την Αγγλία να κατρακυλήσει χαμηλότερα από ποτέ άλλοτε».

Τι σημαίνει σήμερα σοσιαλισμός;

Το σοσιαλιστικό ιδεώδες παραμένει ζωντανό ή δεν αντιστοιχεί πλέον στις ανάγκες του παρόντος; Συζητούν οι γάλλοι σοσιαλιστές Μανουέλ Βαλς και Ακουιλινό Μορέλ. Το σοσιαλιστικό ιδεώδες παραμένει και σήμερα ζωντανό ή αποτελεί μέρος μιας ιστορικής κληρονομιάς που δεν αντιστοιχεί στις ανάγκες του παρόντος; Δύο στελέχη του Γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, οι Μανουέλ Βαλς και Ακουιλίνο Μορέλ, προσκλήθηκαν από την εφημερίδα «Liberation» να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα και προέκυψε ο ακόλουθος διάλογος.

ΜΑΝΟΥΕΛ ΒΑΛΣ: Δεν υποτιμώ ούτε τη δύναμη των λέξεων ούτε την πρόσδεση στα σύμβολα και σε μιαν ιστορία κοινωνικών αγώνων. Γενιές ολόκληρες συνέδεσαν τις ελπίδες τους με τη λέξη «σοσιαλισμός». Αυτή η πρόσδεση δικαιολογεί όμως τη διατήρηση μιας λέξης, όταν η αριστερά παντού απέτυχε να την κάνει πράξη;

Αρχικά, ο Πιερ Λερού επινόησε αυτή τη λέξη για να αντισταθεί στον ατομικισμό. Υπάρχει εδώ μια συλλογική διάσταση που θα μπορούσε να είναι ακόμα ωφέλιμη. Αλλά σοσιαλισμός σήμαινε κυρίως, και για πολύ καιρό, κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής, πράγμα που είναι σήμερα εντελώς ανέφικτο. Το να δημιουργήσουμε μιαν ελπίδα για τον 21ο αιώνα χρησιμοποιώντας μιαν αμφίσημη έννοια του 19ου αιώνα ενέχει τον κίνδυνο να θολώσει την ταυτότητά μας. Χρειάζεται να προτάξουμε τη σαφήνεια του προγράμματός μας σε σχέση με τον φετιχισμό των λέξεων. Μια αλλαγή ονόματος θα ήταν μια ισχυρή ένδειξη της ανανέωσής μας.

ΑΚΟΥΙΛΙΝΟ ΜΟΡΕΛ: Πιστεύω ότι το σοσιαλιστικό ιδεώδες παραμένει ζωντανό. Οι αξίες των οποίων είναι φορέας -ισότητα, πρόοδος, έλεγχος της συλλογικής μας μοίρας- είναι ισχυρές και διαχρονικές. Και η ιστορική του αποστολή δεν έχει ολοκληρωθεί: να καταπολεμήσουμε και να ελέγξουμε έναν καπιταλισμό, ο οποίος γίνεται άγριος όταν εγκαταλείπεται στον εαυτό του. Και να προτείνουμε ένα μοντέλο διαφορετικής ανάπτυξης. Η επικαιρότητα του σοσιαλισμού έγκειται στο να συνεχίζουμε να ελέγχουμε τον καπιταλισμό, εξερευνώντας ταυτόχρονα τα εδάφη μιας νέας ουτοπίας. Μιας ουτοπίας που θα υπερβαίνει τον «οικονομισμό», δηλαδή την προτεραιότητα που αποδίδεται στην οικονομία. Οσον αφορά την αντίρρησηη για την παλαιότητα του όρου «σοσιαλισμός», υπενθυμίζω ότι ο φιλελευθερισμός γεννήθηκε στον 18ο αιώνα και ότι ο καπιταλισμός απλώνει τις ρίζες του στον 15ο αιώνα. Δεν υπάρχει φετιχισμός στη δική μου πρόσδεση σε αυτή τη λέξη, αλλά η πεποίθηση ότι μπορεί κανείς να είναι μοντέρνος αν παραμένει πιστός στην ιστορία του.

ΒΑΛΣ: Το μείζον γεγονός είναι η κατάρρευση του σοβιετικού συνασπισμού. Εκτοτε, ο σοσιαλισμός είναι αυτό το «μεγάλο κατάκοιτο πτώμα», για το οποίο μιλάει ο Μπερνάρ Ανρί-Λεβί. Και «η ίδια η ιδέα μιας άλλης κοινωνίας έχει γίνει αδιανόητη», για να επαναλάβουμε τα λόγια του Φρανσουά Φιρέ. Αυτό το τέλος της ουτοπίας οι γάλλοι σοσιαλιστές αρνήθηκαν να το αναλύσουν θεωρητικά το 1983, τη στιγμή που άλλαξαν οικονομική πορεία. Χρειάζεται να επινοήσουμε ξανά την αριστερά θέτοντας ερωτήματα γαι τις νέες μορφές του κοινωνικού ζητήματος και εκκινώντας από τη δική μας αφετηρία θεμελιώδους διαίρεσης με τη δεξιά. Αν η δεξιά θεωρεί τις ανισότητες ως το αναπόφευκτο προϊόν της ζωής, η αριστερά τις θεωρεί ως το μη αναγκαίο αποτέλεσμα της κοινωνικής οργάνωσης. Από αυτή τη θεμελιώδη διαφορά θα προκύψουν οι συγκεκριμένες προτάσεις μας.

ΜΟΡΕΛ: Τάσσομαι υπέρ της επανεξέτασης του περιεχομένου του σοσιαλισμού, αλλά σε αυτή την αξίωση να τον «επινοήσουμε ξανά» ενυπάρχει ένας τρόπος εξάλειψης μιας ολόκληρης κληρονομιάς που με σοκάρει. Ο Μανουέλ Βαλς επικαλέστηκε τον Πιέρ Λερού. Αυτός επινόησε τον όρο «σοσιαλισμός» το 1830, αντιδρώντας όχι στον καπιταλισμό, αλλά ήδη από τότε στον ατοκιμισμό. Ωστόσο, ο ατομικισμός παραμένει μια από τις πληγές των κοινωνιών μας. Ο σοσιαλισμός είναι η χειραφέτηση του ατόμου από την κυριαρχία του ατομικισμού. Ο σοσιαλισμός ισοδυναμεί επίσης με το να δίνουμε στην κοινωνία μια μακρόπνοη προοπτική. Και εδώ δεν υπάρχει τίποτα που χρειάζεται να το επινοήσουμε ξανά.

ΒΑΛΣ: Η αριστερά μπορεί να σκέφτεται συγκεκριμένες ουτοπίες (την υπεράσπιση του περιβάλλοντος, για παράδειγμα), αλλά οφείλει να απορρίπτει τις μεγαλεπήβολες ουτοπίες (όπως είναι η αταξική κοινωνία). Εξάλλου, δεν συμμερίζομαι την κριτική του ατομικισμού που διατύπωσε ο Ακουιλινό Μορέλ. Ο ίδιος ο Ζορές όριζε τον σοσιαλισμό ως «ολικό και πλήρη ατομικισμό». Σήμερα η αριστερά οφείλει να εξασφαλίσει με όλα τα μέσα μια καλύτερη κατανομή των ευκαιριών, για να εγγυηθεί σε κάθε πολίτη τα μέσα της δικής του αυτονομίας. Ο τελικός σκοπός της είναι να βοηθήσει κάθε πολίτη «να χαράξει το δρόμο του», όπως λέει ο Αντονι Γκίντενς.

ΜΟΡΕΛ: Η παρούσα κρίση γεννάει ένα κλίμα ανασφάλειας και ένα αίτημα τάξης που ευνοούν τη δεξιά. Επιπλέον, η δεξιά, με τον κυνισμό που την χαρακτηρίζει, «έκλεψε» τα θέματα της αριστεράς. Οι ίδιοι οι οποίοι χθες ήταν οι υμνητές του οικονομικού φιλελευθερισμού παρουσιάζονται σήμερα ως κήρυκες του κεϊνσιανισμού. Και έπειτα η σοσιαλδημοκρατία υπήρξε θύμα της επιτυχίας της. Οι αξίες της διαδόθηκαν με αποτέλεσμα να χάνεται η ταυτότητά της. Τέλος, αυτή τιμωρήθηκε και επειδή δεν κατήγγειλε τον καπιταλισμό, τις υπερβολές του και τις εκτροπές του, πριν από την κρίση. Θύμα του νεοφιλελεύθερου εκφοβισμού, η σοσιαλδημοκρατία έμεινε παθητική μπροστά στην έκρηξη των ανισοτήτων. Αυτή αναδιπλώθηκε και οι ευρωπαίοι πολίτες τής γύρισαν την πλάτη. Προβλήματα γεννάει επίσης η δυσκολία του Σοσιαλιστικού Κόμματος να εκπληρώσει τα καθήκοντα που έχει κάθε κόμμα: να επεξεργαστεί ένα πρόγραμμα, να επιλέξει τους υποψηφίους του, να εκπαιδεύσει τον πληθυσμό και να κατακτήσει την εξουσία (...). *

Σάββατο 1 Μαΐου 2010

Η πατρίδα στα χέρια μας

  • Του Γιωργου Παγουλατου*, Η Καθημερινή, 02-05-10

Παγκόσμιο υπερθέαμα, σαν τις σφαγές των πρώτων χριστιανών στην αρένα, το ελληνικό δράμα συνεπαίρνει πλήθος διεθνών και εγχώριων παρατηρητών. Ορισμένοι έχουν μεταφέρει τα περιουσιακά τους στοιχεία στο εξωτερικό και απολαμβάνουν το ματς από την κερκίδα των επισήμων. Για ορισμένες «ελίτ» της χώρας, η κρίση συνιστά ένα ιδιότυπο χρηματιστήριο. Μεγάλα στοιχήματα εξουσίας παίζονται, η τράπουλα ξαναμοιράζεται, προσωπικές στρατηγικές οικοδομούνται. Ορισμένα από τα πρόσωπα που συνέβαλαν στην εθνική κατάντια ποντάρουν ξανά τα περισσεύματά τους στη ρουλέτα που γυρίζει.

Ατρωτοι μέσα στον χρόνιο κυνισμό τους, οι γνωμηγήτορες παρακολουθούν με τους φακούς της μικροπολιτικής. Πέφτει η δημοτικότητα Παπανδρέου; Θα ισχυροποιηθεί ο Σαμαράς; Θα επανακάμψουν οι Καραμανλικοί; Θα φαγωθεί ο τάδε για να έρθει ο δείνα; Διευθέτηση των θέσεων στο κατάστρωμα του Τιτανικού, από εκείνους που συνήθισαν να τα δίνουν όλα για ένα πρώτο τραπέζι πίστα.

Στο βάθος, η μεγάλη πλειονότητα των καθημερινών ανθρώπων, βουβοί, οργισμένοι, αγωνιούντες, υποψιάζονται ότι η πατρίδα τους δίνει ύστατη μάχη σωτηρίας. Αγρυπνοι στριφογυρίζουν στα κρεβάτια τους, ανίσχυροι παραδίδονται σε εξωφρενικές φήμες, απελπισμένοι συναισθάνονται το μέλλον να βουλιάζει κάτω από τα πόδια τους. Ψάχνουν κάτι να πιστέψουν, από κάπου να πιαστούν.

Κι οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας για μια ακόμα φορά τους προδίδουν. Βουλευτές που σφυρίζουν αδιάφορα στην κατανομή των θυσιών, συνεχίζουν σαν τίποτα να μην έχει αλλάξει. Βολεμένοι συνδικαλιστές απεργούν εβδομαδιαίως, παραλύοντας την οικονομία της χώρας. Εναντίον τίνος; Δανείζομαι τα λόγια του καλού συναδέλφου Μάνου Ματσαγγάνη: «Δεν πιστεύω ότι θα βγούμε από την κρίση απεργώντας αλλά δουλεύοντας. Αλλωστε στη χώρα μας, εκείνοι που έχουν σοβαρούς λόγους να απεργήσουν συνήθως δεν μπορούν, οπότε απεργούν κυρίως όσοι το κάνουν εκ του ασφαλούς. Το θέαμα των συντεχνιών που διέλυσαν το Δημόσιο και μπλόκαραν κάθε μεταρρύθμιση τότε που είχαμε ακόμη καιρό, ενώ τώρα (ξανα)κατεβαίνουν στους δρόμους γιατί ”δεν φταίνε σε τίποτε για την κρίση”, μου είναι ειλικρινά απεχθές. Δεν θα ήθελα να είμαστε και εμείς ανάμεσά τους».

Μεγάλη φασαρία, ωραία κατάσταση. Τραμπούκοι του ΚΚΕ κρατούν ομήρους ξένους επιβάτες, μπλοκάρουν ξενοδοχεία διώχνοντας όσους τουρίστες έχουν απομείνει, στραγγαλίζουν επιχειρήσεις που αγωνιούν για την τουριστική περίοδο, αφήνοντας εργαζόμενους σε απόγνωση.

Από την άλλη μεριά, η Ν.Δ. κάνει την προσχηματική της αυτοκριτική. «Πράγματι, σε ορισμένες περιπτώσεις διαχειριστήκαμε απλώς το σύστημα αντί να το αλλάξουμε», είπε ο κ. Σαμαράς. Ετσι απλά συνόψισε τον απολογισμό μιας κυβέρνησης που μέσα σε 5 χρόνια φόρτωσε 80.000 ακόμα δημόσιους υπαλλήλους, 120 δισεκατομμύρια στο δημόσιο χρέος, και μερικά από τα χειρότερα σκάνδαλα, πριν τελικά εγκαταλείψει κακήν κακώς μισοβυθισμένο το πλοίο. Από τότε που ο αυτοκράτορας Χιροχίτο ανακοίνωσε τη συντριβή της Ιαπωνίας με τη φράση «η εξέλιξη του Πολέμου δεν απέβη κατ’ ανάγκην επωφελής», ποτέ η αλήθεια δεν διατυπώθηκε με οικονομικότερο τρόπο. Υποσχέθηκε να βάλει πλάτες ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Το μόνο που έχουμε δει είναι οι πλάτες ενός ικανού νέου ηγέτη που απομακρύνεται από τις εθνικές του ευθύνες.

Το σοβαρό τμήμα της Αριστεράς απαντά στην κρίση με αγωνιστικές επικλήσεις στις δυνάμεις της κοινωνικής και ριζοσπαστικής Ευρώπης. Ανέξοδη φυγή στην ανεύθυνη παραμυθία της ουτοπίας. Δεν εξηγεί πού θα βρεθούν τα λεφτά για να πληρωθούν μισθοί και συντάξεις όταν τα ξένα κεφάλαια εγκαταλείψουν τη χώρα, σε μια οικονομία με αρνητική εθνική αποταμίευση και ισχνές παραγωγικές δυνατότητες. Αλλοι πάλι επιμένουν ότι το πρόβλημά μας είναι μια οφθαλμαπάτη. Και ΗΠΑ και Βρετανία έχουν δημόσιο έλλειμμα σχεδόν σαν της Ελλάδας, λένε, κι η Ιταλία και το Βέλγιο έχουν παρόμοιο δημόσιο χρέος, κι η Ισπανία μεγάλο εξωτερικό έλλειμμα. Ξεχνούν βέβαια να αναφέρουν ότι μόνο η Ελλάδα τα έχει όλα αυτά μαζί, παρέα με το πιο χρεοκοπημένο ασφαλιστικό σύστημα και τη χειρότερη δυναμική δημόσιου χρέους σε όλη την Ευρώπη. Γι’ αυτό μας γρονθοκοπούν οι αγορές.

Πολιτικές δυνάμεις εγωπαθείς και αυτιστικές, που περιφρονούν την αλήθεια, απεχθάνονται τις ευθύνες, υπηρετούν την ευκολία, αναπαράγουν τις αυταπάτες. Είναι ίσως τραγική ειρωνεία ότι η σημαντικότερη πολιτική ομιλία των τελευταίων ετών, δόθηκε από τον πρωθυπουργό στην κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματός του τη μαύρη Τρίτη 27 Απριλίου, μέρα υποβάθμισης του ελληνικού ομολόγου σε junk bond. Το ΠΑΣΟΚ βαρύνεται με προπατορικό αμάρτημα: εκτόξευσε το δημόσιο χρέος στη δεκαετία του ’80, κι έπειτα απέτυχε να το τιθασεύσει. Εισήγαγε κομματισμό και φαυλοκρατία στο Δημόσιο. Δημιούργησε πολλά από τα «κεκτημένα» που έστειλαν τα ασφαλιστικά Ταμεία στο κόκκινο και τις υγιείς επιχειρηματικές δυνάμεις της χώρας σε απελπισία. Συνδέθηκε με τη διαφθορά και κατασπατάληση του δημόσιου χρήματος.

Ομως η πατρίδα τώρα διεξάγει τη μάχη της επιβίωσης με την πολιτική ηγεσία που της έλαχε. Μια ηγεσία που, με όλα τα λάθη της, είναι έντιμη και αξιοπρεπής. Από κείνη εξαρτάται αν η μακρά πορεία οικονομικής σωτηρίας, που ξεκινά με θυσίες, ταπείνωση και πόνο, θα οδηγήσει σε μια νέα Ιθάκη ή σε μια νέα εθνική καταστροφή. Από κείνη, και από όλους εμάς.

* Ο κ. Γ. Παγουλάτος διδάσκει στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η δεύτερη Μεγάλη Ιδέα

Tου Τακη Καμπυλη, Η Καθημερινή, 02-05-10

Για την πρώτη Μεγάλη Ιδέα μάλλον γνωρίζουμε και την αρχή και το τέλος. Αν την αποδώσουμε αποκλειστικά στον Κωλέττη και θεωρήσουμε ως τέλος της τη Μικρασιατική καταστροφή (ή το Γουδί!), τότε μπορούμε να προσδιορίσουμε τη διάρκειά της (με άμεσο πολιτικό έργο) στα περίπου 80 χρόνια.

Η δεύτερη είναι πολύ πιο φρέσκια. Είναι –ακόμη– ζωντανή. Η ισχυρή, δημοκρατική Ελλάδα, πρότυπο και προνομιακή εταίρος της ευρύτερης Βαλκανικής ενδοχώρας, πύλη εισόδου της Ευρώπης, μέλος η ίδια του κυρίαρχου συνασπισμού της Ευρωπαϊκής Ενωσης και δη του πιο κλειστού κλαμπ της Ευρωζώνης.

Η δεύτερη Μεγάλη Ιδέα –όπως το διατυπώνει ο Μιχάλης Σπουρδαλάκης (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών)– γεννήθηκε λίγο μετά το 1990, τότε τουλάχιστον υιοθετήθηκε απο το σύνολο του πολιτικού συστήματος (με εξαίρεση το ΚΚΕ).

Και στις δύο ιδέες, σημαντικός ρόλος «ανατέθηκε» στον «ξένο παράγοντα». Η εύνοιά του υπήρξε εξ αρχής η συνθήκη, το περιβάλλον επώασης και η προϋπόθεση επιτυχίας. Τα χρόνια που μεσολάβησαν από την πρώτη μέχρι τη δεύτερη Μεγάλη Ιδέα σαφώς έγειραν την πλάστιγγα από την «Επικράτεια» στην οικονομία και από τον στρατό στην πολιτική, ενώ η βασική ιδέα της ηγεμόνευσης στην ενδοχώρα εκσυγχρονίστηκε, σχεδόν μεταμορφώθηκε. Η «κυριαρχία» ή η «ηγεμονία» σε μία ευρύτερη περιοχή μπορούσε να ασκηθεί και μέσω της «επιτυχίας», της ευημερίας της ελληνικής κοινωνίας σε ένα πολυεπίπεδο πλέγμα τομέων που απαιτούν οι σύγχρονες συνθήκες.

Οντως, η (διεθνής) περίοδος μετά το 1990 ήταν ευνοϊκή για τη δεύτερη Μεγάλη Ιδέα. Η κατάρρευση του Τείχους και η ζοφερή νέα πραγματικότητα των γειτόνων μας –θεωρήθηκε ότι– εδραίωσαν τον στόχο μας. Η ελληνική οικογένεια μετατράπηκε σε μικρή οικογενειακή επιχείρηση με επενδυτικούς (βλ. καταναλωτικούς) στόχους και τουλάχιστον δύο ή τρεις μετανάστες με μερική ή πλήρη απασχόληση (μάλιστα οι περισσότεροι από τον χώρο «ηγεμονίας»).

Οι ευκαιρίες αξιολογούνται εκ των υστέρων σχεδόν αποκλειστικά από τον τρόπο διαχείρισης. Τα πράγματα δείχνουν πως η πανίσχυρη Ελλάδα όχι των δύο ηπείρων αλλά του ευρώ και της Ολυμπιάδας δεν διαχειρίστηκε τις ευκαιρίες της απέναντι στη δεύτερη Μεγάλη Ιδέα. (Την υπονόμευσε η διεθνής συγκυρία [όπως και την πρώτη] αλλά και το ίδιο το Σώμα που τη δημιούργησε;).

Και επί πρώτης Μεγάλης Ιδέας και (όπως όλα δείχνουν) επί δεύτερης, οι ευθύνες αποδίδονται στο πολιτικό σύστημα. Τότε με το γνωστό άγος των εκτελέσεων, σήμερα με το «θα μας πετάνε πέτρες» που ακούγεται όλο και πιο συχνά από χείλη πολιτικών.

Ισως η βασικότερη ευθύνη που αποδίδεται στο πολιτικό σύστημα είναι ότι δεν περιφρούρησε αυτό που το ίδιο γέννησε (και η συγκυρία ευνόησε): Την Ιδέα μιας πολιτικά ισχυρής και κοινωνικά ευημερούσας Ελλάδας. Διότι αποδείχθηκε ανίκανο να δημιουργήσει και να διαχειριστεί τους νέους θεσμούς που απαιτούσε ο πυρήνας της κοινωνίας μας κι όχι μόνο ο εμπορικός της εαυτός.

Οι όροι επιτυχίας στις σημερινές συνθήκες εξαρτώνται περισσότερο από τα επίπεδα κοινωνικής ευημερίας παρά από τα απόλυτα οικονομικά μεγέθη. Δεν αρκεί μια κοινωνία να έχει ισχυρό νόμισμα για να θεωρείται πως έχει επιτύχει στη βασική της αποστολή. Η πορεία προς την επιτυχία (ευημερία) προϋποθέτει ανοικτές κοινωνίες με μορφές αυτονομίας, αυτοοργάνωσης και λειτουργικής αλληλεγγύης σ’ ένα πλαίσιο το δυνατόν ισότιμου ανταγωνισμού.

Η κομματικοποίηση του Κράτους και ο ασφυκτικός από τα πάνω έλεγχος σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας ουσιαστικά επέβαλε μια μορφή ιδρυματισμού (η οποία εσχάτως τροφοδοτείται και τηλεοπτικά από διθεματικά ή τριθεματικά δελτία ειδήσεων). Η κοινωνία αντί να χρησιμοποιήσει τον (συγκυριακό) πλούτο για την ευημερία της, απλώς χρηματοδότησε τον Μύθο της. Η δεύτερη Μεγάλη Ιδέα γέννησε μεν όραμα, αλλά όχι δομές. Είναι αδιανόητο σε μία σύγχρονη δημοκρατική κοινωνία που ανθεί, να πλεονάζουν τα Καγιέν της αδιάφανης κρατικής επιχειρηματικότητας και όχι εργαλεία, χώροι και ευκαιρίες δημιουργικότητας.

Αυτό, δηλαδή η καταδίκη της ελληνικής κοινωνίας σε μια μονοδιάστατη καταναλωτική εσωστρέφεια, δεν θα μπορούσε να συμβαδίσει τελικά με το νέο όραμα, αφού η ισχυρή κοινωνία είναι η ευημερούσα κοινωνία σε επίπεδο δομών και λειτουργικότητας θεσμών. Ο εκσυγχρονισμός της ελληνικής κοινωνίας ήταν περισσότερο για το «φαίνεσθαι» κι έτσι χάνεται άλλη μια φορά το «είναι». Ογκόλιθοι της αυταρέσκειάς μας (και της μύχιας επιθυμίας μας για υπεροχή) δεν μετακινήθηκαν, αλλά επενδύθηκαν με την καταναλωτική ισχύ ως αυταπόδεικτο σημάδι ευημερίας.

Η διεθνής απαξίωση του ελληνικού «Μύθου» είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα, αλλά το πολιτικό σύστημα φαίνεται ότι δεν αντέδρασε. Και στην πρόσφατη κρίση θα διαπιστώσει κανείς πως ακόμη και όταν οι κορυφαίοι Ελληνες διαχειριστές της κρίσης δίνουν συνεντεύξεις σε ξένα ΜΜΕ, ο στόχος τους είναι μάλλον το εσωτερικό της χώρας. Σωστός ή όχι, αναδεικνύει έναν υπαρκτό φόβο για τη διαχείριση της κρίσης εντός της χώρας. Και ένα ένστικτο –κομματικής– επιβίωσης κατώτερο των περιστάσεων. Το όραμα θολώνει κι άλλο αν σκεφτεί κανείς ότι την –όπως υποστηρίζεται– καταρρέουσα πολιτική τάξη πετροβολεί και το σύνολο της (μικρο) κοινωνίας των πρώην κρατικών συν-εταίρων. Επωνύμων, κυρίως δε ανωνύμων.

Η ισχυρή Ελλάδα δείχνει να οδεύει πάλι προς το «χωραφάκι», «πτωχή» αλλά πλέον όχι και «τιμία».

Ιnfo

- Στάθη Γουργουρή «Εθνος - όνειρο», Αθήνα 2007, εκδ. Κριτική

- Μιχ. Ζουμπουλάκη, Χρ. Κόλλια (επιμ.) «Σύγχρονη πολιτική οικονομία», Αθήνα 2010, εκδ. Πατάκης

- George A. Akerlof, Robert J. Shiller «Ζωικά Πνεύματα», Θεσσαλονίκη 2010, εκδ. Επίκεντρο

- Neil Nugent «Πολιτική και διακυβέρνηση στην Ευρωπαϊκή Ενωση», Αθήνα 2009, εκδ. Σαββάλας

Μηδενισμός, η κατάρα των σημερινών κοινωνιών


The Guardian

Ο Πίτερ Χίτσενς είναι συντηρητικός αρθρογράφος στη βρετανική εφημερίδα Mail on Sunday. Ο Τέρι Ιγκλετον είναι καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας και ακραιφνής αριστερός. Τα τελευταία βιβλία και των δυο τους, όμως, καταφέρονται εναντίον ενός κοινού εχθρού: του μηδενισμού. Πρόκειται για το The Rage Against God (Η οργή εναντίον του Θεού) του Χίτσενς και το On Evil (Περί κακού) του Ιγκλετον.

Ο Χίτσενς βάλλει κυρίως εναντίον του αδερφού του, Κρίστοφερ, ο οποίος είναι ένας από τους πλέον στρατευμένους άθεους της εποχής μας. Μεγάλο μέρος του βιβλίου του όμως εξετάζει και τα αίτια της παρακμής της χριστιανικής πίστης στη σύγχρονη Βρετανία. Αποδίδει το φαινόμενο σε πολλούς παράγοντες: τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, την πτώση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, την εθνικοποίηση της Εκκλησίας και την κρίση της βρετανικής ταυτότητας.

Επίσης, ο Χίτσενς κατηγορεί και τον άκρατο φιλελευθερισμό της εποχής του. Θυμάται τα νεανικά του χρόνια, τη δεκαετία του 1960, όταν αυτός και οι συνομήλικοι επαναστάτησαν εναντίον του κομφορμισμού των γονιών τους και του ονείρου της ειδυλλιακής ζωής στα προάστια. Η επανάσταση τούς οδήγησε στο να ζήσουν ένα βίο γεμάτο απολαύσεις και φιλοδοξίες, απορρίπτοντας κάθε ηθική αξία και αυθεντία. Αναπόφευκτη συνέπεια της στάσης τους και η παρακμή της θρησκευτικής πίστης.

Σε ό, τι αφορά την οργή του αδερφού του εναντίον του Θεού, κάνει μια σειρά από παρατηρήσεις. Στο ερώτημα αν υπάρχει «καλό και κακό ελλείψει Θεού», απαντά ότι οι επιταγές της ηθικής οφείλουν να είναι απόλυτες. Ακόμη και αν δεν μπορούμε να τις ακολουθούμε πάντοτε, δεν είναι δυνατόν να τις αγνοήσουμε, όπως κάνουν σήμερα, τόσο οι πολίτες όσο και οι πολιτικοί: οι συμπεριφορές και οι πολιτικές αποφάσεις της εποχής μας, από την αγένεια του κόσμου μέχρι την αναστολή του δικαιώματος του Habeas Corpus, αποδεικνύουν ότι, αν δεν υπάρχουν νόμοι με τους οποίους ακόμη και οι άρχοντες νιώθουν ότι πρέπει να συμμορφώνονται, τότε κανένας μας δεν είναι ασφαλής.

Επίσης, καταφέρεται εναντίον της απόφασης των Ρώσων κομμουνιστών να καταργήσουν τα θρησκευτικά στα σχολεία, μετά την επανάσταση του 1917. Πρόκειται για αιχμή εναντίον του αδελφού του, ο οποίος, νοσταλγώντας τον Τρότσκι, χαρακτήρισε το μάθημα των θρησκευτικών «παιδική κακοποίηση». Για τον Χίτσενς, τέτοιες θέσεις ισοδυναμούν με δογματική τυραννία.

Δυστυχώς, ο Χίτσενς δεν καταφέρνει να ελέγξει τους τόνους της ρητορικής του, ιδιαίτερα όταν καταφέρεται εναντίον των γκέι, τους οποίους αποκαλεί απαξιωτικά «ομοφυλόφιλους». Για τον Χίτσενς, οι γκέι δεν είναι άνθρωποι που αγαπούν, αλλά απλώς φιλήδονοι. Πρόκειται για ένα σοβαρό ατόπημα, που υπονομεύει όλο το εγχείρημα του βιβλίου του. Την ώρα που κατηγορεί τους άθεους ως υπονομευτές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αρνείται να αναγνωρίσει την ανθρωπιά στους γκέι.

Ο ευτελισμός της ανθρώπινης υπόστασης είναι βασικό στοιχείο αυτού που ο Ιγκλετον ονομάζει «κακό» – έννοια που ξεπερνά τα όρια της απλής πονηρίας. Οπως οι μάγισσες στον Μάκβεθ, οι πραγματικοί κακοί αρνούνται ότι η ύπαρξη των άλλων έχει νόημα. Μάλιστα, το κακό αρνείται να αναγνωρίσει την ίδια την αξία της ύπαρξης, ως έννοιας. Γι’ αυτό και το Ολοκαύτωμα θεωρείται πραγματική έκφανση του κακού, όπως άλλωστε και τα τραγούδια των Sex Pistols που υμνούν την ανούσια καταστροφή: «Δεν ξέρω τι θέλω, αλλά ξέρω πώς να το πάρω». Με άλλα λόγια, η αδιαφορία είναι ο παράγοντας που διαχωρίζει το κακό από την πονηριά.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Σατανά, ο οποίος είναι ταυτόχρονα άγγελος και δαίμονας. Η αγγελική του πλευρά αναζητά το άπειρο και η δαιμονική του την ανυπαρξία. Αν προσθέσουμε τις δύο αντίρροπες τάσεις, το αποτέλεσμα είναι η άρνηση κάθε απόλυτης αξίας. Με άλλα λόγια, έχουμε να κάνουμε με τον μηδενισμό. Οσα έχουν σημασία δηλαδή, στερούνται αξίας. Γι’ αυτό και το κακό συνήθως παρομοιάζεται με τον πολτό. Ο πολτός είναι μια υλικά άμορφη μάζα. Και το κακό είναι μια ηθικά άμορφη έννοια.

Εν ολίγοις, τόσο ο Χίτσενς, όσο και ο Ιγκλετον, πιστεύουν ότι η κατάρα των σημερινών κοινωνιών είναι ο μηδενισμός. Ο Χίτσενς τον βλέπει στον σχετικισμό των ηθικών μας αξιών. Ο Ιγκλετον στην επιμονή των σύγχρονων ανθρώπων να θεωρούν ότι το «κακό» είναι απλώς μια δεισιδαιμονία. Τίποτα πια δεν απαγορεύεται. Τίποτα δεν προκαλεί σοκ, τα πάντα είναι παιχνίδι. Η πλαδαρή αρχή του φιλελευθερισμού –μη βλάπτεις τους άλλους– μπορεί να είναι επαρκής για την εφαρμογή κοινωνικών πολιτικών, αλλά είναι επικίνδυνα κενή όταν μετατρέπεται σε φιλοσοφία ζωής, καθώς αρνείται να θέσει το ερώτημα «προς τι η ανθρώπινη ελευθερία». Ετσι, η εξίσωση μέσων και σκοπών αδειάζει τον κόσμο μας από νόημα.

Ενας αριστερός και ένας δεξιός διανοούμενος μάς απευθύνουν την ίδια προειδοποίηση: όταν η πολιτική εκπίπτει σε μια τεχνοκρατική διαδικασία με αποκλειστικό σκοπό να κρατήσει τους ανθρώπους «χαρούμενους», τότε ο κίνδυνος να γεννηθούν δαίμονες πολλαπλασιάζεται. Προσοχή, όπως θα έλεγε και ο Πέτρος, «νήψατε, γρηγορήσατε, ο αντίδικος υμών διάβολος ως λέων ωρυόμενος περιπατεί ζητών καταπιείν»...

«Στα ελληνικά κυκλοφορούν, μεταξύ άλλων, τα βιβλία του Τέρι Ιγκλετον «Μαρξ» (Ενάλιος), «Ο Μαρξισμός και η Λογοτεχνική Κριτική» (Υψιλον) και «Εισαγωγή στη Θεωρία της Λογοτεχνίας» (Οδυσσέας). Το βιβλίο του Κρίστοφερ Χίτσενς, εναντίον του οποίου κυρίως καταφέρεται ο αδερφός του, κυκλοφορεί στα ελληνικά υπό τον τίτλο «Ο Θεός δεν είναι μεγάλος» (Scripta). [Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 02-05-१०]