Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ιστοριογραφία. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Ιστοριογραφία. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Δευτέρα 6 Ιουλίου 2009

Η ιστοριογραφική πρόσληψη των αστών

  • Οι Ελληνες έμποροι του 18ου αιώνα μπορούν να θεωρηθούν αστική τάξη και φορέας της νεωτερικότητας

  • Του Σπύρου Ι. Ασδραχα*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 5/7/2009

Μιλούσαμε στο προηγούμενο σημείωμα για την πολυφωνία των σημαινόντων και τη ρητή ή υπόρρητη μεταβλητότητα των σημαινομένων και λέγαμε ότι η ενσωμάτωση των σημαινόντων στην ιστορική αφήγηση ή την καθιστά ερμητική ή καταστρέφει την ερμηνευτική της δυνατότητα, αν δεν προηγηθεί η επίσκεψη των ονομάτων και ο ποιοτικός καθορισμός τους, αλλιώς, αν δεν περιγραφούν τα διάφορα επίπεδα σήμανσης, τα σημασιολογικά πεδία.

Στη δική μας ιστοριογραφία χρειάστηκε να αναδυθεί η έννοια των αστών και της αστικής τάξης, με πρώτη αφορμή τον κοινωνικό χαρακτήρα της Επανάστασης του 1821. Ας υπενθυμίσω ότι η έννοια αυτή είναι μαρξιστικής προέλευσης και αντιστοιχεί χωρίς να μεθοδολογείται στο συγχρονικό σύστημα επιλογής ή διάσωσης των συμβάντων – αυτό που έκανε τον Μπενεντέτο Κρότσε να λέγει ότι η μη χρονογραφική ιστορία του παρελθόντος είναι μια σύγχρονη και όχι παρελθοντολογική ιστορία.

Χρειάστηκε, λοιπόν, να χρονολογηθεί η ανάδυση της αστικής τάξης ως διαφοροποιητικού στοιχείου μέσα σε μια μακραίωνη συνέχεια που γνώριζε αστούς ή «αστείους», θεσμοθετημένες κατανομές των επαγγελμάτων των ανθρώπων της πόλης, γενικότερες ταξινομήσεις των συστατικών στοιχείων των κοινωνιών, που η πλατωνική ή πληθωνική ουτοπία τις κατηγοροποιούσε συστημικά απολυτοποιώντας μια πραγματικότητα, από την οποία, ωστόσο, αφαιρούσε τη δυναμική της και διασώζοντας, συγχρόνως την κινητικότητα αυτή σε ένα μόνο από τα συστατικά της στοιχεία, στις πνευματικές elites. Πρόκειται για μια τριμερή διαίρεση των κοινωνιών που ο δυτικός Μεσαίωνας τη συνόψισε σε πολεμιστές, δουλευτές και προσευχόμενους, δηλαδή σε στρατό, εργαζόμενους και κλήρο, τριμερής διάκριση που ισχύει και για άλλους πολιτισμούς και, σε ό,τι μας αφορά, στον μουσουλμανικό - οθωμανικό.

Τριμοιρία

Στις ουτοπίες, με άλλα λόγια στις ιδανικές πολιτείες, αυτή η τριμοιρία είναι παρούσα με όλες, εξυπακουέται, τις εσωτερικές διακρίσεις. Πώς προκύπτει ο ηγεμόνας δεν εξειδικεύεται στο τριμερές σχήμα: στο πλατωνικό η βάση του είναι η αρετή, δηλαδή η γνώση, προϋπόθεση της δικαιοσύνης. Εκείνο που είναι σαφές είναι ότι οι δουλευτές τρέφουν τους άλλους, μολονότι στην πράξη τουλάχιστον οι προσευχόμενοι, οι oratores, είχαν και αυτοί τη δική τους παραγωγική βάση με τους αυτοκαλλιεργητές τους.

Γιατί αυτή η παρέκβαση; Για να σημάνει απλώς την εσωτερίκευση των όρων της ζωής. Για να ανατραπούν χρειαζόταν η μετάβαση μιας από τις συνιστώσες των δουλευτών, των laboratores, από κατάσταση καθ’ εαυτή σε κατάσταση δι’ εαυτήν. Θεωρήθηκε, και έτσι συνέβηκε στην πραγματικότητα, ότι δι’ εαυτήν έγινε η μάζα των εργαζομένων και των επιχειρηματιών της πόλης: έτσι, για να επανέλθουμε στα καθ’ ημάς, αναζητήθηκε η αστική τάξη ως οικονομική πλέον λειτουργία χωρίς αυστηρούς χωρικούς καθορισμούς και κυρίως χωρίς αιτιακή σχέση ανάμεσα στο μέγεθος και στη χωροταξία των πόλεων: η αστική τάξη αναζητήθηκε σε πόλεις, και ιδίως μικρότερα πληθυσμικά συγκροτήματα της οθωμανικής επικράτειας και κατά κύριο λόγο στα έξω απ’ αυτή κέντρα μετανάστευσης· είναι ο «ελληνισμός της διασποράς» . Εξυπακούεται ότι η διάχυση της αστικής τάξης παραπέμπει στις οικονομικές της λειτουργίες.

Απ’ αυτές η ιστοριογραφία πριμοδότησε τις εμπορικές και για θεωρητικο-κοινωνικούς λόγους, ορισμένες από τις βιοτεχνικές του λήγοντος 18ου και του αρχόμενου 19ου αιώνα. Συνέβη δηλαδή εκείνο που φοβόταν ο Κρότσε, ότι δηλαδή η ερμηνευτική ιστορία ανήκει στη δική της εποχή και όχι σ’ εκείνη όπου αναφέρεται. Οι έμποροι πάλι δεν έχουν ενιαία φυσιογνωμία ούτε διακριτή χρονικότητα. Η δική μας ιστοριογραφία αναζητώντας μια αστική τάξη ως προαπαιτούμενο του 1821, επικεντρώθηκε στους εμπόρους του 18ου αιώνα και μάλιστα σε εκείνους της διασποράς που μετείχαν στο εμπόριο των μεγάλων αποστάσεων. Αλλά και αυτοί προϋπήρχαν, όπως και το εμπόριο των μεγάλων αποστάσεων και οι φορείς του οι «κοσμοπαντηπορευτές».

Στη σκιά

Εμεναν στη σκιά τα ποίκιλα επαγγέλματα των πόλεων, μολονότι υπήρξε ενδιαφέρον για τις οργανωτικές τους μορφές, τις συντεχνίες, για να εξυμνηθούν για τα όποια έργα ευποιΐας στα οποία επιδίδονταν ή για να θεωρηθούν ως εμπόδια στην οικονομική ανάπτυξη, προφανώς την καπιταλιστική. Εκείνο που έλειψε ήταν η κατάδειξη των οικονομικών μηχανισμών που διείπαν αυτή την πανάρχαια και ανασηματοδοτημένη κοινωνική και οικονομική κατηγορία και, κυρίως, η σχέση τους με τον κυρίαρχο τρόπο παραγωγής – χωρίς τούτο να σημαίνει ότι απουσιάζουν οι συγχρονικές αποτυπώσεις της σχέσης αυτής κι ακόμη η ιστοριογραφική της, μεταγενέστερη, πραγμάτευση. Ακόμη, έλειψε ή προωθήθηκε χωρίς την απαιτούμενη «πραγματολογική» σαφήνεια μια άλλη πραγμάτευση. Εκείνη της λειτουργίας και της στρατηγικής θέσης του εμπορικού κεφαλαίου στη βιοτεχνική παραγωγή, μια που ο χρόνος και ο χώρος αναφοράς δεν επιτρέπουν να μιλήσουμε για κεφάλαιο βιομηχανικό.

Θυμίζω ότι η βιοτεχνία και το πάρισό της, η οικοτεχνία, παρά τις κάθετες εξειδικεύσεις παρήγαγε ως τελικός έμπορος ή εκτελούσε παραγγελίες εμπόρων: και στις δύο περιπτώσεις τίθεται το ζήτημα του εμπορικού κεφαλαίου είτε ενδογενούς είτε εξωγενούς. Ισως ξαναμιλήσουμε για όλα αυτά: τώρα, ας μείνουμε στην ανάγκη να αναδειχθεί από την ιστοριογραφία, μια αστική τάξη φορέας της λεγόμενης νεωτερικότητας, δηλαδή ενός καπιταλισμού προαναγγελλόμενου, όταν ο Ανταμ Σμιθ μιλούσε «ως προς το παρόν», και κυρίαρχου, όταν η μαρξικής επίνοιας ιστοριογραφία μάς χρειάστηκε να βρει τις ιθαγενείς ρίζες του δικού μας καπιταλισμού. Τις αναζήτησε κι αυτές στους εμπόρους, με τις φωτεινές προειδοποιήσεις του Γιάννη Κορδάτου σε ένα από τα πρώτα του βιβλία, την εισαγωγή στην ελληνική κεφαλαιοκρατία. Και πάλι δεν θα εξαντληθεί το ζήτημα σ’ αυτό το σημείωμα: θα κλείσει με την υπενθύμιση των κοινωνικών όψεων της οικονομικής λειτουργίας των εμπόρων του ελληνικού 18ου αιώνα, που δεν είναι παρά εν μέρει ταυτόσημες με την εποχή των Φώτων, τον Διαφωτισμό.

Από τον κόσμο των εμπόρων η ιστοριογραφία μας, ήδη από τον 19ο αιώνα, συγκράτησε ορισμένα από τα χαρακτηριστικά του. Απαριθμώ τα ουσιωδέστερα πεδία πρόσληψης, υπενθυμίζοντας το κοινό του χαρακτηριστικό, τον ανισομερή πλούτο.

Εγγράμματοι

Είναι ένας κόσμος σε επικοινωνία, επιλεκτικώς αφομοιωτική, με τον υπόλοιπο κόσμο, με μια σημαίνουσα, ωστόσο τονικότητα, με εκείνον της Ρωσίας. Είναι ένας κόσμος σχετικώς εγγράμματος, σε μάλλον μετρημένες περιπτώσεις κόσμος λόγιος με εμφανή προσωπικά παραδείγματα. Συνελκύει μια σειρά εγγράμματων που, δίπλα στις τεχνικές τους γνώσεις, έχουν και γνώσεις ευρύτερες, συγχρονισμένες μάλιστα με τις αιχμές ή τους κοινούς τόπους της περιρρέουσας διανοητικής κατάστασης των χωρών υποδοχής, όταν πρόκειται για τους εμπόρους της διασποράς. Διατηρεί δεσμούς με τους τόπους προέλευσης, τα προϊόντα των οποίων αποτελούν την κύρια βάση της δικής τους δραστηριότητας. Οι δεσμοί απολήγουν σε ευεργετισμό που δεν έχει εξ υπαρχής το ίδιο περιεχόμενο και νόημα, για να κατασταθεί τελικός ευεργετισμός εθνικός. Οπωσδήποτε διαμορφώνεται σε μια πολιτισμική κατηγορία, η ιδιοπροσωπία της οποίας είναι μεταβλητή μέσα στον χρόνο: «έντιμοι πραγματευτές», αλλά και «άρχοντες». Σέβεται τα γράμματα και όταν δεν τα καλλιεργεί, τα ενισχύει ή τα καθιστά εμπορική επιχείρηση – προφανώς γιατί υπάρχει ζήτηση. Ολα αυτά είναι πολυσύνθετα κλιμακούμενα στη χρονική και γεωγραφική κλίμακα με διακριτούς, ωστόσο, τους κοινούς τόπους. Δεν εξαντλούνται σε ένα σημείωμα.

* Ο κ. Σ. Ι. Ασδραχάς είναι ιστορικός.

Δευτέρα 11 Μαΐου 2009

Η μνήμη των ανωνύμων ως πηγή ιστοριογραφίας

  • Πριν από λίγες μέρες συνήλθε στην Αθήνα ένα συνέδριο, αρκετά πρωτότυπο. Συμμετείχαν Ελληνες και ξένοι ιστορικοί και κοινωνικοί ανθρωπολόγοι για να συζητήσουν αυτό που απομένει ως μνήμη από τα ιστορικά γεγονότα, παράλληλα με τη γραπτή ιστορία που διαμορφώνεται, κυρίως με γραπτά κατάλοιπα και έπειτα από έρευνα σε αρχεία. Το θέμα έχει ενδιαφέρον γιατί τις τελευταίες δεκαετίες, όπως αναφέρθηκε στο συνέδριο, παρατηρείται διεθνώς μια στροφή προς τις εμπειρίες των ανώνυμων ανθρώπων από τους πολέμους, την προσφυγιά, τον εξανδραποδισμό, την εξορία κ.λπ. Αναφέρθηκε, επίσης, ότι τα μέσα για τη μελέτη της μνήμης είναι η προφορική ιστορία, η προφορική αφήγηση ενός γεγονότος, αλλά επίσης και οι φωτογραφίες, τα κινηματογραφικά επίκαιρα, τα τηλεοπτικά ρεπορτάζ, το κάθε οπτικοακουστικό κατάλοιπο. Θυμηθείτε π.χ. πόσο έχει εισχωρήσει στη μνήμη μας και αποτελεί πλέον ιστορικό τεκμήριο η τελευταία εκπομπή του ραδιοφωνικού σταθμού της Αθήνας, τη στιγμή ακριβώς που εισέρχονται στην πόλη τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής. Το ίδιο και η φωνή που ακουγόταν μέσα από το Πολυτεχνείο τον Νοέμβριο του 1973.
  • Και στις δύο περιπτώσεις ιστορικό τεκμήριο δεν είναι μόνον αυτά που έλεγαν οι φωνές, αλλά και οι ίδιες οι φωνές ως ακουστικά γεγονότα. Περισσότερο σύνθετο τεκμήριο είναι η τηλεοπτική σκηνή, όπου εμφανίζεται ο Παναγούλης στο στρατοδικείο, να προσπαθεί να απολογηθεί, ενώ τον κρατούν στρατιώτες της ΕΣΑ. Το δικτατορικό καθεστώς τότε κατέστρεψε όλα τα αρνητικά, αλλά ο οπερατέρ, με αίσθηση και προοπτική ιστορίας διέσωσε μια πομπίνα που προβλήθηκε για πρώτη φορά δημοσίως, στο συνέδριο, ως ιστορικό τεκμήριο.
  • Στο συνέδριο συμμετείχαν κορυφαίοι ιστορικοί και κοινωνικοί ανθρωπολόγοι, οι οποίοι έχουν συμβάλει στην ανάπτυξη της προφορικής ιστορίας και των σπουδών που αφορούν τη μνήμη, όπως Χάγκεν Φλάισερ, Τίμοθι Ασπλαντ, Στιούαρτ Γουλφ, Ρίκι βαν Μπούσχοτεν, Μάργκαρετ Κένα, Αθηνά Αθανασίου, Εφη Βουτυρά, Αντώνης Λιάκος κ.ά.
  • Φαντασθείτε ότι έχετε μπροστά σας μερικές παλιές φωτογραφίες: η μία από το λιμάνι της Σμύρνης τον Σεπτέμβριο του 1922, όπου σε απόγνωση το ανώνυμο πλήθος συνωστιζόταν στην προκυμαία με την ελπίδα ότι θα βρεθεί μια βάρκα που θα σώσει τη ζωή τους. Μια δεύτερη φωτογραφία από τα χαρακώματα του δυτικού μετώπου στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου στρατιώτες τού ενός ή του άλλου στρατοπέδου, ζωντανοί και νεκροί ανάκατα, βυθισμένοι στη λάσπη περιμένουν την επίθεση του «εχθρού». Μια τρίτη, με χιλιάδες Σοβιετικούς στρατιώτες να οδηγούνται στην αιχμαλωσία, στις απέραντες πεδιάδες της Ουκρανίας το καλοκαίρι του 1941. Αλλά και μια τέταρτη φωτογραφία με το αντίστροφο νόημα αλλά πανομοιότυπη στην ουσία της με την πρώτη. Μια ολόκληρη γερμανική στρατιά οδηγείται στην αιχμαλωσία, στη λευκή και παγωμένη απεραντοσύνη μετά τη μάχη του Στάλινγκραντ. Τέλος, μια πέμπτη φωτογραφία, όπου το αγαλλιασμένο πλήθος ξεχύνεται στους δρόμους του Βερολίνου τη στιγμή που εισέρχονται τα σοβιετικά στρατεύματα τον Απρίλιο του 1945.
  • Ολοι έχουμε μέσα μας τέτοιες φωτογραφίες και ίσως δεν συνειδητοποιούμε πόσο έχουν εισχωρήσει και έχουν διαμορφώσει τη μνήμη μας από αυτά τα γεγονότα. Πιστεύω πολύ περισσότερο απ’ ό,τι η γραπτή και τεκμηριωμένη ιστορία. Μας φτάνουν πέντε φωτογραφίες, ενώ θα μπορούσαμε να έχουμε πεντακόσιες χιλιάδες και περισσότερες. Οχι όμοιες, καμία δεν είναι όμοια με την άλλη, αλλά με το ίδιο νόημα.
  • Το πρώτο ερώτημα που αυθόρμητα ξεπηδάει είναι τούτο: τι σκέφτονται και τι αισθάνονται όλοι αυτοί οι άνθρωποι που τους βλέπουμε τόσο καθαρά τη στιγμή που τους συλλαμβάνει ο φωτογραφικός φακός; Από τη γραπτή ιστορία γνωρίζουμε με αρκετή ακρίβεια τα ιστορικά γεγονότα στα οποία αναφέρονται οι φωτογραφίες. Αλλά αγνοούμε παντελώς το σημαντικότερο κατά τη γνώμη μου: τις προσωπικές εμπειρίες των ανωνύμων που η τύχη τους έταξε να συμμετέχουν στα γεγονότα και αποφασιστικά να τα διαμορφώνουν. Τι σκέφτονται, τι αισθάνονται, τι θυμούνται, πόσο υποφέρουν;
  • Αν, όπως τονίσθηκε στο συνέδριο, παρατηρείται στροφή της ιστοριογραφίας προς τη Μνήμη των ανωνύμων, τότε έχουμε ένα άνοιγμα στην απεραντοσύνη των εμπειριών από το ίδιο γεγονός. Απεραντοσύνη ενδιαφέρουσα και άκρως αποκαλυπτική γιατί φέρνει στην επιφάνεια την «ανώνυμη μάζα», το πραγματικό υποκείμενο της ιστορίας. Σε παλαιότερο βιβλίο του (Οι Πόλεμοι της Μνήμης) ένας από τους διοργανωτές του συνεδρίου, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο Χάγκεν Φλάισερ μάς έδωσε μια άλλη πλευρά γεγονότων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που αναδύθηκε μέσα από προφορικές αφηγήσεις ανθρώπων που άθελά τους πήραν μέρος στα γεγονότα. Αποκάλυψαν, .π.χ. το μέγεθος της καταστροφής και των θυμάτων από τον βομβαρδισμό των γερμανικών πόλεων που επιμελώς απέκρυψαν οι νικητές σύμμαχοι. ΄Η την έκταση των βιασμών σε βάρος «ηττημένων» γυναικών που μόνο με προφορικές αφηγήσεις είναι δυνατό να αποκαλυφθούν.
  • Αλλά, σκέφτομαι, και πολλά προβλήματα από την ύπαρξη των δύο παράλληλων ιστοριών. Οπως ελέχθη ήδη η εμπειρία και η αφήγηση της εμπειρίας είναι δύο πράγματα διαφορετικά. Πόσο η μια ιστορία ανεπαίσθητα εισχωρεί μέσα στην άλλη; Πόσο η μνήμη τελικά υποτάσσεται στη γενικότερη «εθνική μνήμη» ή πόσο διαλύεται και αλλοιώνεται από την ανάγκη υπερεθνικών ολοκληρώσεων;
  • Γράφει ο Aντωνης Καρκαγιαννης, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 10/5/2009

Τετάρτη 17 Δεκεμβρίου 2008

«Είναι υποκριτική η σημερινή ιστοριογραφία»

Της Μικέλας Χαρτουλάρη, ΤΑ ΝΕΑ: Τρίτη 16 Δεκεμβρίου 2008


Νάσια  Γιακωβάκη:  «Είναι και η  αποτύπωση  μιας πολιτικής  προσδοκίας»
«Ο ρόλος της Ιστορίας και του ιστορικού είναι η διαμόρφωση κοινωνικών συνειδήσεων». Μ΄ αυτά τα λόγια ο καθηγητής Βασίλης Κρεμμυδάς έδωσε το στίγμα ενός επίκαιρου συμποσίου για το πώς γράφεται η Ιστορία, από ποιον και για ποιον

Σε τούτες τις ταραγμένες μέρες, μέρες κοινωνικών εξεγέρσεων, ένα ερώτημα για τον ρόλο του ιστορικού γίνεται οξύτερο και μας αφορά όλους. Σ΄ αυτό συμφώνησαν δώδεκα εκλεκτοί ιστορικοί της παλαιότερης και της νεώτερης γενιάς από την «κοινωνική σχολή» αλλά και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές ή δάσκαλοι στο συμπόσιο της «Εταιρείας Σπουδών νεοελληνικού πολιτισμού και γενικής παιδείας της Σχολής Μωραΐτη» (12,13/12). Ένα συμπόσιο που θέλησε να κοιτάξει κάτω από την κορυφή του παγόβουνου, κάτω από την υπόθεση του βιβλίου της ΣΤ΄ Δημοτικού, κάτω και από την αντιπαράθεση των ιστοριογραφικών σχολών (δεν εκπροσωπούνταν άλλωστε ούτε οι ακραιφνώς μεταμοντέρνοι, ούτε οι νεο-συντηρητικοί ούτε οι πολιτικοί επιστήμονες), προκειμένου να εισαγάγει έναν ουσιαστικό προβληματισμό.

«Σήμερα, στη φάση της παγκοσμιοποίησης, η ιστοριογραφία μοιάζει να έχει έναν νέο προορισμό», σημείωσε ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, που είχε διευθύνει την δεκάτομη Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (Εκδ. ΤΑ ΝΕΑ/ Ελληνικά Γράμματα). «Είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα. Όχι όμως αυτά των Διακηρύξεων, αλλά εκείνα που αναπτύσσονται στις νέες συνθήκες όπως το δικαίωμα του επιχειρείν ή το δικαίωμα της άρσης των εθνικών- κοινωνικών φραγμών. Ωστόσο η Ιστορία που προκύπτει έτσι, είναι μια υποκριτική Ιστορία». Μια Ιστορία νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας, όπως εξήγησε, που έχει ως (αφανή) στόχο να καταπολεμηθεί τόσο η εθνική όσο και η κοινωνική Ιστορία (σ.σ.: οι κυρίαρχες κατευθύνσεις δηλαδή της νεώτερης και σύγχρονης ιστοριογραφίας) ώστε να υποβαθμιστεί εν τέλει, και να απαξιωθεί το ίδιο το αντικείμενο αυτών των ιστοριών: τα έθνη δηλαδή και τα κοινωνικά φαινόμενα. Αναπτύσσεται όμως άλλη μια διαφορετική τάση η οποία αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό την ιστοριογραφία που αναφέρεται στο έθνος-κράτος είναι η λεγόμενη «υπερεθνική ιστορία» (τοπική, περιφερειακή, συγκριτική, μετα-αποικιακή, Ιστορία του φύλου κ.ά.). Είναι η Ιστορία που θέλει να υπερβεί τον εθνοκεντρισμό και η οποία αναπτύσσεται επειδή αυξάνεται η πολυπολιτισμικότητα των σύγχρονων κοινωνιών, επειδή αναπτύσσονται νέες συλλογικότητες μέσα από τη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης, επειδή γεννιούνται υπερεθνικοί θεσμοί και διεθνοποιείται η ιστορική έρευνα, επειδή η μεταμοντέρνα κριτική καταξιώνει τον κατακερματισμό του εκάστοτε αντικειμένου κ.λπ. Την παρουσίασε η Χριστίνα Κουλούρη που επιμελήθηκε το τετράτομο βοηθητικό εκπαιδευτικό έργο για τη διδασκαλία της Βαλκανικής Ιστορίας στις χώρες της περιοχής.

Απ΄ τη μεριά του, ο ειδικευμένος στην Οικονομική Ιστορία Βασίλης Κρεμμυδάς που επιμελήθηκε την επανέκδοση της εμβληματικής «Ιστορίας της ελληνικής επαναστάσεως» του Σπυρίδωνος Τρικούπη, θέλησε να υπερασπιστεί την αξία που έχουν για τον ιστορικό και την ιστοριογραφία οι αρχειακές πηγές, έστω κι αν ελέγχεται η αξιοπιστία τους. Απαντώντας λοιπόν στην ιστοριογραφική σχολή που υποστηρίζει ότι η εύρεση της ιστορικής αλήθειας είναι περίπου ανέφικτη (σ.σ.: πρόκειται για μια μεταμοντέρνα προσέγγιση), χρησιμοποίησε ως παράδειγμα την «πρόταση» του Σπυρίδωνος Τρικούπη, για να αμφισβητήσει εκείνους τους σημερινούς ιστορικούς που κτίζουν την αφήγησή τους χωρίς να ανατρέχουν στα αρχεία, «με το πρόσχημα ότι αυτά είναι διαμεσολαβημένα».

Η ιδεολογική χρήση της Ιστορίας είναι απ΄ την άλλη, γεγονός. Τα ιστοριογραφικά παραδείγματα είναι πάμπολλα. Ο Δημήτρης Αρβανιτάκης, ειδικευμένος στις σχέσεις Ιονίων και Δύσης και υπεύθυνος εκδόσεων και έρευνας στο Μουσείο Μπενάκη, κατέδειξε πόσο παραπλανητική είναι η εικόνα που προκύπτει όταν τα γεγονότα και οι πράξεις εξετάζονται εκτός του πλαισίου τους. Με αφορμή το πώς φωτίζεται σε τούτη την εποχή της νέας Δεξιάς η επέτειος της ανακωχής της Ιταλίας (8/9/΄43), παρουσίασε λοιπόν την προσπάθεια αποφασιστικοποίησης του φασισμού που άρχισαν από το ΄60 οι αναθεωρητές Ιταλοί ιστορικοί. Και εστίασε στην επιχειρούμενη ένταξη της φασιστικής περιόδου στην εθνική Ιστορία της Ιταλίας μέσα και από την σχεδόν εξίσωση όλων των πλευρών- παρτιζάνων και υποστηρικτών της «Δημοκρατίας του Σαλό»- χάριν της «κάθαρσης».

Άραγε η Ιστορία φτιάχνει ήρωες; Αυτό το ερώτημα έθεσε έμμεσα η Νάσια Γιακωβάκη που διδάσκει Νεότερη Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, με αφορμή τις τέσσερις πρώτες (μεταφρασμένες) Ιστορίες της Ελλάδος που κυκλοφόρησαν στα προεπαναστατικά χρόνια (1806, 1807). Απαντώντας στο «Για ποιον γράφεται η Ιστορία;» εξήγησε ότι σ΄ αυτές τις Ιστορίες αποτυπώνεται μια νέα πολιτική προσδοκία- η αναγέννηση και η ελευθερία του έθνους- και κατέδειξε τη σύνδεσή τους με τη γενιά, άρα και με τη συνείδηση των Ιερολοχιτών.


«Και με πάθη και με λάθη»

Πώς γράφεται ένα σχολικό εγχειρίδιο ιστορίας; Ο Δημήτρης Κυρτάτας, καθηγητής Ύστερης Αρχαιότητας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, απάντησε παραστατικά με το παράδειγμα του διαφορετικού εγχειριδίου Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας του προγράμματος Αρχαιογνωσίας του Κέντρου Εκπ. Έρευνας και του Ινστ. Τριανταφυλλίδη.

Σκεφθείτε λ.χ, είπε, ότι ο Νεοέλληνας έχει συνηθίσει να συνδέει απευθείας τον Μεγαλέξανδρο με τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, παραλείποντας την ελληνιστική περίοδο ως περίοδο παρακμής. Άρα ένα εγχειρίδιο Αρχαίας Ιστορίας για τους Νεοέλληνες οφείλει να λαμβάνει υπόψη του τις ανάγκες, τις γνώσεις, τις προσδοκίες αλλά και τις προκαταλήψεις τους. Πώς όμως θα γραφεί; «Και με πάθη και με λάθη... του κάθε λαού στον οποίο αναφέρεται, όχι τα δικά μας». Και ποιος θα το γράψει; «Οι ίδιοι οι αρχαίοι».

Έτσι ο Δημήτρης Κυρτάτας μίλησε για ένα βιβλίο που δεν κάνει διάκριση ανάμεσα σε ένδοξες και άδοξες περιόδους, που εναλλάσσει διαρκώς τα πολεμικά και πολιτικά γεγονότα με τα πολιτιστικά- με τις ιδέες δηλαδή κ.λπ.- που επεκτείνεται και στην Ιστορία της Περσίας και της Ρώμης, και που «ακούει» και τους αρχαίους ιστορικούς. Η απάντηση στο αρχικό ερώτημα είναι λοιπόν ζήτημα προσέγγισης και αυτό προσπάθησε να καταδείξει το συμπόσιο στο οποίο συμμετείχαν και οι Γ. Μουρέλος, Γιώργος Γιαννουλόπουλος, Α. Καψωμένος, Κ. Λάππας, Α. Πολίτης.

Πέμπτη 11 Δεκεμβρίου 2008

Σύγχρονη ιστοριογραφία και ιστορικοί

Συμπόσιο αφιερωμένο στη σύγχρονη ιστοριογραφία, που θα επιχειρήσει να δώσει μια σφαιρική απάντηση στο ερώτημα «Από ποιον, για ποιον και πώς γράφεται η ιστορία», διοργανώνεται με αυτόν τον τίτλο, την Παρασκευή 12 και το Σάββατο 13 Δεκεμβρίου, από την Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού της Σχολής Μωραΐτη, στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (Β. Κωνσταντίνου 48).

Το συμπόσιο θα ξεκινήσει στις 6.30 μ.μ. με την ομιλία του Γ. Μουρέλου με θέμα «Ο ιστορικός ερευνητής αντιμέτωπος με τη συνείδησή του». Στις εργασίες του επιστημονικού συμποσίου θα παρέμβουν με ομιλίες τους γνωστοί ιστορικοί, εξετάζοντας θέματα που ξεκινούν από τη διδασκαλία της ιστορίας στην Ευρώπη (Ι. Μιχαηλίδης), την υπερ-εθνική και την εθνοκεντρική ιστοριογραφία (Χρ. Κουλούρη) και την αρχαία ελληνική ιστορία (Δ. Κυρτάτας, Α. Καψωμένος) και φτάνουν μέχρι την βαλκανική, την ελληνική και τη γαλλική ιστοριογραφία (Α. Κωνσταντακοπούλου, Ν. Γιακωβάκη, Κ. Λάππας, Ν. Θεοτοκάς, Δ. Αρβανιτάκης, Β. Παναγιωτόπουλος, Β. Κρεμμυδάς, Γ. Βώκος), καθώς και θέματα όπως ο Σεφέρης και η ιστορία (Γ. Γιαννουλόπουλος), η νεοελληνική λογοτεχνία (Α. Πολίτης) ή η άκρα δεξιά (Σπ. Μαρκέτος).