Δευτέρα 18 Μαΐου 2009

Ο Φρίντμαν, ο Κέινς και η ανάκαμψη

FLΟRΙΝ ΑFΤΑLΙΟΝ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 17 Μαΐου 2009
  • Mετά την περίοδο του στασιμοπληθωρισμού τη δεκαετία του ΄70, έλεγαν ότι ο Φρίντμαν νίκησε τον Κέινς. Να, όμως, που η κρίση αυτή μοιάζει να αμφισβητείται τώρα. Με άλλα λόγια, θα έπρεπε, για να βγούμε από την κρίση, να υιοθετήσουμε τις πολιτικές που υποστήριζε ο Κέινς και να απορρίψουμε τις πολιτικές του Μίλτον Φρίντμαν.
  • Σύμφωνα με τον τελευταίο, μια γερή νομισματική επέκταση θα είχε οδηγήσει την Αμερική σε έξοδο από τη Μεγάλη Κρίση, καθώς και από άλλες κρίσεις όπως η σημερινή. Η αμερικανική κεντρική τράπεζα (Fed) πήρε μέτρα εξαιρετικά ισχυρά προς την κατεύθυνση αυτή, χωρίς να αρκεστεί καν στην αναχρηματοδότηση του τραπεζικού συστήματος, αλλά φθάνοντας ως και την άμεση χορήγηση ρευστών προς τις επιχειρήσεις. Ακολουθεί επομένως πιστά τις φριντμανικές οδηγίες.
  • Η εξήγηση που δίνει ο Κέινς για την κρίση της δεκαετίας του ΄30 δεν αντιστοιχεί στην κατάσταση της εποχής, όπως έδειξαν πάρα πολλές έρευνες από τότε. Ούτε και αντιστοιχεί στην κατάσταση που ζούμε σήμερα. Πώς να αναφερθεί η υπο-κατανάλωση σε μια Αμερική της δεκαετίας του 2000, όταν το ποσοστό αποταμίευσης έπεσε σε πρακτικά μηδενικό επίπεδο και οι δημοσιονομικοί προϋπολογισμοί επίσης βρέθηκαν καθαρά «στο κόκκινο»;
  • Οι αιτίες της σημερινής κρίσης, το ξέρουμε, βρίσκονται αλλού: στη μαζική έκδοση ενυπόθηκων δανείων και στην ενσωμάτωσή τους σε δομημένα προϊόντα, μαζί με μια νομισματική πολιτική που για υπερβολικά μεγάλο διάστημα υπήρξε επεκτατική. Μια γιγαντιαία φούσκα ακινήτων ξεπήδησε από αυτό. Οταν έσκασε, η παρουσία στους τραπεζικούς ισολογισμούς «τοξικών» προϊόντων αβέβαιης αξίας εκμηδένισε την εμπιστοσύνη στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και προκάλεσε το ολέθριο πνίξιμο της πίστης.
  • Είναι σαφές ότι η αναγκαία προϋπόθεση για την ανάπτυξη είναι η εξυγίανση των τραπεζικών ισολογισμών. Αλλά όταν η εξυγίανση αυτή επιτευχθεί, θα πρέπει άραγε να συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε μια οικονομία με προβλήματα μέσα από τα ελλείμματα που ζητεί ο Κέινς και οι οπαδοί του;
  • Οι αρμόδιοι αμερικανοί πολιτικοί φαίνεται να το πιστεύουν. Αλλά 150 διάσημοι οικονομολόγοι, εκ των οποίων τρία βραβεία Νομπέλ Οικονομίας, συνυπέγραψαν τη διαφωνία τους σε μια ολόκληρη σελίδα των «Νew Υork Τimes». Αυτοί πιστεύουν ότι τα μαθήματα της Ιστορίας και τα αποτελέσματα των εμπειρικών ερευνών δείχνουν ότι τα δημοσιονομικά ελλείμματα δεν αποτελούν λύση στα προβλήματα της απασχόλησης. Αν έχουν δίκιο, τότε τίποτε δεν δικαιολογεί τα αβυσσαλέα αμερικανικά δημοσιονομικά ελλείμματα της τάξεως του 14% του ΑΕΠ εφέτος και άλλο τόσο του χρόνου.
  • Το συμπέρασμα είναι προφανές: οι ιδέες του Φρίντμαν είναι περισσότερο από ποτέ επίκαιρες. Οι ιδέες του Κέινς, τις οποίες τίποτε δεν επιβεβαιώνει, ξεθάφτηκαν από το χρονοντούλαπο απλώς και μόνο για να δικαιολογηθούν πολιτικές που είναι κολοσσιαία δαπανηρές. Η αποδοχή τους από την κοινή γνώμη αποτελεί θρίαμβο της πολιτικής αυταπάτης.
  • Ο κ. Florin Αftalion είναι καθηγητής της ΕSSΕC.

Ηomo sapiens στο θρανίο της ζωής

  • Η «διακριτική» παρουσία της εξελικτικής θεωρίας στα ελληνικά σχολικά βιβλία δεν αφήνει πολλά περιθώρια στους εκπαιδευτικούς να αγγίξουν την ουσία. Ιδέες για να κερδίσουμε την αμεσότητα και την ακρίβεια στη διδασκαλία

ΤΗΣ ΙΩΑΝΝΑΣ ΣΟΥΦΛΕΡΗ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 17 Μαΐου 2009
  • Στο τέλος των «Οδηγιών για τη διδασκαλία των μαθημάτων της Α' - Γ' Γυμνασίου» που απέστειλε το υπουργείο Παιδείας προς τους καθηγητές της μέσης εκπαίδευσης υπάρχει εφέτος μια παράγραφος-σημείωση σύμφωνα με την οποία«ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στην ανάδειξη κατά τη διδασκαλία όλων των ενοτήτων της εξελικτικής διάστασης των διδασκομένων δομών και λειτουργιών...».Με δεδομένο ότι στο παρελθόν δεν υπήρχε καμία οδηγία ή σύσταση για τη διδασκαλία της εξέλιξης, αυτή η προσθήκη δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί βήμα προόδου. Μιλώντας όμως με εκπαιδευτικούς διαπιστώσαμε ότι από τη θεωρία ως την πράξη υπάρχει μεγάλη απόσταση. Οι περισσότεροι επεσήμαναν υπαρκτές δυσκολίες οι οποίες δυσχεραίνουν τη διδασκαλία της Βιολογίας γενικά και προφανώς δεν αφήνουν και πολλά περιθώρια για την«ανάδειξη της εξελικτικής διάστασης». Μερικές από τις δυσκολίες που επανέρχονταν στις συζητήσεις μας με τους εκπαιδευτικούς ήταν: ο μικρός αριθμός ωρών στη διάρκεια των οποίων θα πρέπει να καλυφθεί η μεγάλη ύλη της Βιολογίας, το γεγονός ότι συχνά το μάθημα διδάσκεται από καθηγητές άλλων ειδικοτήτων, οι οποίοι (όπως οι ίδιοι μάς εξομολογήθηκαν) αδυνατούν να εμβαθύνουν με τον τρόπο που το κάνουν στο μάθημα για το οποίο έχουν εκπαιδευθεί, και η απουσία συγκεκριμένων αναφορών στην εξέλιξη στα εγχειρίδια (εκτός από το τελευταίο κεφάλαιο στο εγχειρίδιο της Γ' Γυμνασίου). Προφανώς η επίλυση των προβλημάτων αυτών ξεφεύγει από τις αρμοδιότητές μας. Με τεράστιο όμως σεβασμό και θαυμασμό για το έργο που επιτελούν οι εκπαιδευτικοί (και γνωρίζοντας από τις επιστολές τους και τις συναντήσεις μας τι περιμένουν από εμάς) θελήσαμε να είμαστε εποικοδομητικοί. Με δεδομένη λοιπόν τη σημερινή κατάσταση (βιβλία, ώρες διδασκαλίας, μη ειδικευμένοι διδάσκοντες), τι θα μπορούσε να κάνει ο εκπαιδευτικός που (έχει προσέξει και) θέλει να εφαρμόσει την πρόσφατη οδηγία του υπουργείου; Ποια θέματα θα μπορούσε να «συζητήσει» με τους μαθητές του και πώς να τα χειριστεί; Θέσαμε τα παραπάνω ερωτήματα στην κυρία Λουκία Πρίνου, εκπαιδευτικό και διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αθηνών με ειδίκευση στη Διδακτική της Βιολογίας. Μαζί της εξετάσαμε πρακτικά το πώς θα μπορούσε να αναδειχθεί η εξελικτική διάσταση στη διδασκαλία της Βιολογίας στην Α΄ Γυμνασίου. Προφανώς η προσπάθεια δεν θα μπορούσε να είναι διεξοδική. Ευελπιστούμε όμως να αποτελέσει μια αρχή.

Αξιοποίηση της εμπειρίας

  • Η σύγχρονη Διδακτική των φυσικών επιστημών πρεσβεύει ότι η γνώση δεν μεταδίδεται παθητικά στους μαθητές αλλά οικοδομείται ενεργά από τους ίδιους μέσα από μια διαδικασία στην οποία οι αρχικές ιδέες/αντιλήψεις («εναλλακτικές» αντιλήψεις αποκαλούνται συνήθως στη γλώσσα της Διδακτικής) που έχουν για τα διάφορα θέματα που διδάσκονται παίζουν σημαντικό ρόλο. Μέσα από την εκπαιδευτική διαδικασία επιχειρείται η αλλαγή αυτών των αντιλήψεων των μαθητών και ο μετασχηματισμός τους σε επιστημονικές. Με άλλα λόγια, η Διδακτική μάς λέει ότι κύριο μέλημα των διδασκόντων είναι να διευκρινίσουν πριν από τη διδαχή ποιες είναι οι υπάρχουσες γνώσεις-απόψεις των μαθητών για ένα δεδομένο θέμα και να τις λαμβάνουν υπόψη τους κατά τον σχεδιασμό της διδασκαλίας τους ώστε αυτή να είναι αποτελεσματική. Είναι χρήσιμο επίσης να κάνουν το ίδιο και οι συντάκτες σύγχρονων αναλυτικών προγραμμάτων και οι συγγραφείς των σχολικών εγχειριδίων.
Η εξέλιξη όχι μόνο δεν αποτελεί εξαίρεση στον παραπάνω εκπαιδευτικό κανόνα, αλλά μάλλον είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς προσφέρεται για τον σχηματισμό εναλλακτικών αντιλήψεων. Ποιες είναι λοιπόν αυτές οι αντιλήψεις και πώς πρέπει να τις χειριστούν οι εκπαιδευτικοί;
  • «Μία από τις έννοιες που προκαλεί πολλές δυσκολίες στη διδασκαλία της εξέλιξης είναι η έννοια “προσαρμογή”» λέει η κυρία Πρίνου και εξηγεί: «Συνήθως οι μαθητές θεωρούν ότι η προσαρμογή των οργανισμών στο περιβάλλον τους γίνεται στο παρόν από το σύνολο των ατόμων του πληθυσμού και είναι αντίστοιχη με ανθρώπινες συμπεριφορές, όπως π.χ. εμείς προσαρμοζόμενοι στον κρύο καιρό βάζουμε το παλτό μας».
Δύσκολη «προσαρμογή»
  • Οι προσαρμογές στη Βιολογία όμως είναι ιδιότητες (δομές, γνωρίσματα, συμπεριφορές) που αποκτήθηκαν ή διατηρήθηκαν με τη φυσική επιλογή επειδή παρείχαν στα άτομα που τις είχαν καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης ή/και αναπαραγωγικής επιτυχίας στον ανταγωνισμό με τα άλλα άτομα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Η έννοια «προσαρμογή» εσφαλμένα χρησιμοποιείται για να ονομάσει τη διαδικασία με την οποία αποκτήθηκε ενεργητικά το ευνοημένο γνώρισμα. «Είναι χρήσιμο οι εκπαιδευτικοί να γνωρίζουν- με βάση τις έρευνες που έχουν γίνει απ΄ όσους ασχολούνται με τη Διδακτική της Βιολογίας- ότι η “προσαρμογή” είναι μια έννοια της οποίας η διδασκαλία χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή,καθώς οι μαθητές έχουν γενικά την τάση να χρησιμοποιούν τελεολογικές εξηγήσεις.Σύμφωνα με αυτές,τα γνωρίσματα των οργανισμών έχουν προκύψει για συγκεκριμένο λόγο. Π.χ.,τα πουλιά είναι άσπρα διότι το άσπρο χρώμα τα βοηθάει να καμουφλάρονται μέσα στο χιόνι και ως εκ τούτου να είναι λιγότερο ορατά στους θηρευτές τους»λέει η κυρία Πρίνου.
  • Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι οι έλληνες μαθητές δεν αποτελούν εξαίρεση σε ό,τι αφορά τις εναλλακτικές αντιλήψεις τους για την εξέλιξη. Ευρήματα πλήθους επιστημόνων (αναφέρουμε μόνο τους πρώτους: Βrumby 1979, Clough & WoodRobinson 1985, Βishop & Αnderson 1990 κ.ά.) καταδεικνύουν ότι«οι μαθητές δεν είναι καθόλου εξοικειωμένοι με την ύπαρξη ποικιλομορφίας ανάμεσα στα άτομα ενός πληθυσμού. Δυσκολεύονται να αντιληφθούν ότι νέα κληρονομήσιμα χαρακτηριστικά παράγονται τυχαία (από γονιδιακές μεταλλάξεις ή ανασυνδυασμό υπαρχόντων γονιδίων). Οι μαθητές, κατά συνέπεια, δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι οι αλλαγές ενός πληθυσμού είναι αποτέλεσμα της επιβίωσης λίγων ατόμων που αναπαράγονται ως περισσότερο “προνομιούχα”. Αντίθετα, θεωρούν ότι στην εξέλιξη όλα τα άτομα του πληθυσμού μαζίαλλάζουν βαθμιαία».
  • Μπορεί οι εξηγήσεις των μαθητών να είναι τελεολογικές όταν διδάσκονται την έννοια των προσαρμογών, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν και δεν πρέπει να «αντιμετωπίζονται». Το αντίθετο: και μπορούν και πρέπει! Και μάλιστα είναι σημαντικό η διαδικασία αντιμετώπισης των τελεολογικών αντιλήψεων των παιδιών για τους οργανισμούς να αρχίσει όσο το δυνατόν νωρίτερα.
Από το Δημοτικό
  • Τι θα πρέπει λοιπόν να διδάσκονται τα παιδιά του Δημοτικού για να είναι σε θέση να διδαχθούν ολοκληρωμένα την εξέλιξη στο Γυμνάσιο; «Ευτυχώς, δεν χρειάζεται να ανακαλύψει κανείς την πυρίτιδα ούτε για την πρωτοβάθμια ούτε για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση» λέει η κυρία Πρίνου και προσθέτει:«Υπάρχει πλήθος εργαλείων που βοηθούν τους εκπαιδευτικούς στο έργο τους. Εξαιρετικό σε ό,τι αφορά την “εξέλιξη της ζωής” παραμένει το Βenchmarks for Science Literacy, 2008, http://www. project2061. org/publications/bsl» (λεπτομέρειες στον πίνακα).
  • Με δεδομένη πάντως τη σημερινή κατάσταση στο ελληνικό σχολείο και με στόχο οι μαθητές να έρθουν σε επαφή με την εξέλιξη με τρόπο ευχάριστο (χωρίς να πρέπει να απομνημονεύσουν κάτι ή να ταλαιπωρηθούν, ούτε να διογκωθεί και άλλο το ήδη φορτωμένο πρόγραμμα του μαθήματος), θεωρούμε ότι τα παρακάτω θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα στους εκπαιδευτικούς.
1 Στην εισαγωγή του μαθήματος θα πρέπει να αναφέρεται ότι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν και την ικανότητα της εξέλιξης. (Η εξέλιξη και η κοινή καταγωγή περιέχονται και στα Παροράματα του βιβλίου).
2 Το γεγονός ότι όλοι οι οργανισμοί αποτελούνται από κύτταρα, που έχουν την ίδια βασική δομή και την ίδια βιοχημεία κτλ., δίνει έναυσμα για την εξήγηση με τη θεωρία της κοινής καταγωγής: όλοι οι οργανισμοί έχουν κληρονομήσει γενετικές πληροφορίες από τον ίδιο κοινό πρόγονο και λειτουργούσαν με ανάλογο τρόπο με τον οποίο λειτουργούν όλες οι σύγχρονες μορφές στον πλανήτη μας. Οι απόγονοι αυτού του κυττάρου-προγόνου σταδιακά διαφοροποιήθηκαν, απέκλιναν και κάλυψαν όλα τα μέρη της Γης. Πώς συνέβη αυτό; (που συνεχίζει να συμβαίνει). Αρχίζοντας με κάτι που όλα τα παιδιά έχουν παρατηρήσει, ότι δηλαδή οι απόγονοι μοιάζουν στους προγόνους, οι εκπαιδευτικοί θα μπορούσαν να εξηγήσουν ότι η κληρονομικότητα είναι η βάση της εξέλιξης, καθώς κάποιες φορές από τύχη τα γνωρίσματα αλλάζουν ανάμεσα στις γενιές. Ετσι θα έχουν θέσει τις βάσεις για να συνεχίσουν την ιστορία τους με δύο πιθανά σενάρια: αν ένα νέο γνώρισμα έχει αποτέλεσμα ένας απόγονος που το έχει να «ζει» λίγο καλύτερα στο φυσικό του περιβάλλον και να παράγει περισσότερους απογόνους που επίσης κληρονομούν το γνώρισμα, τότε αυτό το γνώρισμα θα διαδοθεί/εξαπλωθεί περισσότερο με την πάροδο του χρόνου. Αν πάλι το νέο γνώρισμα καθιστά τους απογόνους λιγότερο ικανούς να επιβιώνουν και έτσι να αφήνουν λιγότερους απογόνους, το γνώρισμα θα τείνει να «χαθεί». Με μια ιστορία σαν την παραπάνω οι εκπαιδευτικοί θα έχουν εξηγήσει τη διαδικασία της φυσικής επιλογής, μέσω της οποίας επιτυγχάνεται η εξέλιξη, επισημαίνοντας τα σημαντικά: το τυχαίο της ύπαρξης επωφελών γνωρισμάτων και την ανάγκη πολλών γενεών για τη διάδοσή τους στον πληθυσμό.

3 Θα είχε ενδιαφέρον νααναδεικνύονται με απλό και αφηγηματικό τρόπο «φάσεις» ή «συμβάντα» από την ιστορία της ζωής και με βάση αυτά να συζητείται πώς υπάρχουν προκαρυωτικοί και ευκαρυωτικοί οργανισμοί, πώς εξηγείται η ύπαρξη χλωροπλαστών στα φυτικά κύτταρα, μιτοχονδρίων στα φυτικά και ζωικά κύτταρα, πώς προέκυψε η φωτοσύνθεση και ποια είναι η σημασία της, πώς προέκυψε το οξυγόνο στην ατμόσφαιρα, τι αποτέλεσμα μπορεί να είχε... Ακόμη, πώς εξηγούνται οι ομοιότητες και διαφορές των δομών που χρησιμοποιούν οι οργανισμοί σε κάποιες λειτουργίες, π.χ. στην κυκλοφορία, στην αναπνοή ή στην πέψη, πώς εξηγούνται οι ομοιότητες στα άκρα των σπονδυλωτών ή πώς εξηγούνται οι αναλογίες μεταξύ του σώματος ψαριών και δελφινιών κ.ο.κ.

4 Εκτός από το να παρατίθενται οι διάφορες ομάδες οργανισμών, θα διευκολύνει πολύ να βλέπουν οι μαθητές ένα «δέντρο της ζωής» (όπως αυτά που υπάρχουν σε παιδικά βιβλία) που δείχνει πότε εμφανίστηκαν οι ομάδες των οργανισμών, καθώς και τις μεταξύ τους σχέσεις. Ενα τέτοιο παρουσιάζουμε στη συνέχεια.
Η ΓΝΩΣΗ ΒΗΜΑ-ΒΗΜΑ
  • Τι «πρέπει» να μαθαίνουν οι μαθητές προτού διδαχθούν ολοκληρωμένα την εξέλιξη σε μεγαλύτερες τάξεις; Να τι μπορούν να αφομοιώνουν οι μαθητές ανάλογα με την ηλικία τους. Ή τουλάχιστον έτσι εισηγείται όσον αφορά την «εξέλιξη της ζωής» ένα έγκυρο εργαλείο για την αξιολόγηση αναλυτικών προγραμμάτων και εγχειριδίων (http://www. project2061.org/publications/bsl)
* Οι μικρότεροι μαθητές από το Νηπιαγωγείο ως τη Β΄Δημοτικού θεωρείται αναγκαίο να αρχίσουν να οικοδομούν τις γνώσεις τους για τη βιολογική ποικιλότητα. Προτείνεται να αξιοποιείται η περιέργεια των παιδιών αυτής της ηλικίας για τους δεινοσαύρους κτλ., ώστε να αρχίσουν να ασχολούνται με μορφές ζωής που δεν υπάρχουν πλέον. Υπογραμμίζεται ωστόσο ότι η διάκριση μεταξύ εξαφανισμένων όντων και όσων υπάρχουν σήμερα δεν μπορεί να γίνει σαφής σε μαθητές αυτής της ηλικίας.

* Συνοπτικά ως το τέλος της Β΄ Δημοτικού οι μαθητές πρέπει να γνωρίζουν ότι:

α) Διαφορετικά φυτά και ζώα διαθέτουν εξωτερικά χαρακτηριστικά που τα βοηθούν να αναπτύσσονται σε διαφορετικά είδη περιβάλλοντος.
β) Μερικά είδη οργανισμών που ζούσαν κάποτε στη Γη έχουν εξαφανισθεί τελείως, μολονότι «έμοιαζαν» κάπως με άλλα που υπάρχουν σήμερα.

* Με το τέλος της Ε΄ Δημοτικού θεωρείται ότι οι μαθητές πρέπει να γνωρίζουν ότι:

α) Ατομα του ίδιου είδους διαφέρουν στα χαρακτηριστικά τους και μερικές φορές οι διαφορές παρέχουν στα άτομα ένα πλεονέκτημα στην επιβίωση και αναπαραγωγή των ατόμων.
β) Απολιθώματα μπορούν να συγκρίνονται μεταξύ τους και με τους ζώντες οργανισμούς.

* Με το τέλος της Α΄ Γυμνασίου οι μαθητές θα πρέπει να γνωρίζουν ότι:
α) Αλλαγές στις περιβαλλοντικές συνθήκες είναι δυνατόν να επηρεάσουν την επιβίωση οργανισμών και ολόκληρων ειδών.
β) Τα στρώματα ιζηματογενών πετρωμάτων παρέχουν αποδείξεις για τη μεγάλη ιστορία της Γης και των μεταβαλλόμενων μορφών ζωής, των οποίων τα υπολείμματα βρίσκονται στα πετρώματα.
γ) Πιο πρόσφατα ιζηματοποιημένα στρώματα πετρωμάτων είναι πιθανότερο να περιέχουν απολιθώματα που μοιάζουν με υπάρχοντα είδη.
δ) Τα περισσότερα είδη που έχουν ζήσει στη Γη έχουν εξαφανιστεί.
ε) Η αναπαραγωγή είναι απαραίτητη για την επιβίωση κάθε είδους.

Η Εξέλιξη στο... ράφι

IΩΑΝΝΑ ΣΟΥΦΛΕΡΗ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 17 Μαΐου 2009
  • ΔΥΟ ΕΠΕΤΕΙΑΚΕΣ εκδόσεις (με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από τη γέννηση του Δαρβίνου και 150 χρόνων από την πρώτη δημοσίευση του έργου του «Τhe origin of species») και μια παλαιότερη παρέχουν τη δυνατότητα σε όσους το επιθυμούν να εμβαθύνουν στα της εξέλιξης. Η πρώτη, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Εvolution Τhe First Four Βillion Υears», ετοιμαζόταν για έξι ολόκληρα χρόνια από δύο διακεκριμένους επιστήμονες. Ο βιολόγος Joseph Τravis και ο φιλόσοφος και ιστορικός της επιστήμης Μichael Ruse (και οι δύο εργάζονται στο Πανεπιστήμιο της Φλόριδας) ζήτησαν τη βοήθεια μιας πλειάδας ειδικών από όλον τον κόσμο για τη συγγραφή ενός βιβλίου το οποίο φιλοδοξεί να αποτελέσει το απόλυτο έργο για την εξέλιξη. Πράγματι το συλλογικό πόνημα συμπυκνώνει όλη τη σημερινή γνώση για το επιστημονικό πεδίο που γεννήθηκε πριν από 150 χρόνια. Το βιβλίο των 979 σελίδων είναι χωρισμένο σε δύο μέρη: το πρώτο φιλοξενεί άρθρα επιστημόνων που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στη μελέτη συγκεκριμένων πτυχών της εξέλιξης. Π.χ., ο Francisco Αyala, ο οποίος μαζί με άλλους έθεσε τις βάσεις για το πεδίο της μοριακής εξέλιξης, υπογράφει το ομώνυμο κεφάλαιο. Τα πεδία που καλύπτονται δεν αφορούν μόνο την εξέλιξη αυτή καθαυτή αλλά και τις επιδράσεις της στην κοινωνία μας. Ετσι, εκτός από άρθρα-κεφάλαια για την παλαιοντολογία, τη γενετική, την ανάπτυξη και την εξέλιξη του ανθρώπου, σε αυτό το πρώτο μέρος περιλαμβάνονται ακόμη άρθρα για την κοινωνιοβιολογία, την εξέλιξη σε σχέση με την κοινωνία και τη θρησκεία, αλλά και ένα άρθρο που διερευνά το αμερικανικό φαινόμενο της έντονης αντίθεσης στην εξέλιξη. Εξαιρετικά σημαντικό είναι το κεφάλαιο που αφορά την ιατρική: με τίτλο «Εvolutionary Βiology of Disease and Darwinian Μedicine» («Εξελικτική βιολογία των ασθενειών και δαρβινική ιατρική»), αποτελεί απαραίτητο ανάγνωσμα για γιατρούς και φοιτητές Ιατρικής. Τέλος, το κεφάλαιο που αφορά τη φιλοσοφία της εξελικτικής σκέψης είναι διαφωτιστικό για όλα τα υπόλοιπα.
  • Το δεύτερο μισό του βιβλίου (για την ακρίβεια, κάτι παραπάνω από το μισό) είναι ένα είδος εγκυκλοπαιδικού λεξικού στα λήμματα του οποίου βρίσκει κανείς οτιδήποτε του χρειάζεται για την εξέλιξη. Εκτός από τα κλασικά θέματα, όπως η προσαρμοστικότητα (adaptation) ή η ομολογία (homology), υπάρχουν θέματα που ακόμη διχάζουν τους ερευνητές όπως ο αλτρουισμός ή η ράτσα. Επίσης υπάρχουν λήμματα για τα πρόσωπα που έπαιξαν ρόλο στην εξέλιξη ακόμη και προτού αυτή διατυπωθεί από τον Δαρβίνο, όπως ο Αριστοτέλης. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο D, αμέσως μετά τους δεινοσαύρους (dinosaurs), βρίσκουμε τον μεγάλο εξελικτικό του 20ού αιώνα Θεοδόσιο Ντομπζάνσκι (Dobzhansky Τheodosius, 1900-1975).
  • Η επετειακή έκδοση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων του Χάρβαρντ δεν είναι βιβλίο που διαβάζεται άπαξ και μετά μπαίνει στο ράφι. Ανήκει σε εκείνη την κατηγορία των απαραίτητων βιβλίων στα οποία ανατρέχει κανείς ξανά και ξανά. Η ύπαρξη δε του εγκυκλοπαιδικού λεξικού το καθιστά απαραίτητο βοήθημα για φοιτητές αλλά και για εκπαιδευτικούς που θέλουν να εμπλουτίσουν το μάθημά τους.
  • Τη δομή των επί μέρους άρθρωνκεφαλαίων τα οποία γράφτηκαν από ειδικούς ακολουθεί και η δεύτερη επετειακή έκδοση «Τhe Cambridge Companion to the “Οrigin of Species”». Οσοι είναι εξοικειωμένοι με τα βιβλία της σειράς Cambridge Companion θα γνωρίζουν ότι πρόκειται για εξαιρετικά βοηθήματα για εκείνους που σκοπεύουν να εντρυφήσουν σε κάποιο θέμα και το συγκεκριμένο βιβλίο δεν αποτελεί εξαίρεση. Το υπογράφει και πάλι ο φιλόσοφος και ιστορικός της επιστήμης του Πανεπιστημίου της Φλόριδας Μichael Ruse μαζί με τον συνάδελφό του ιστορικό της επιστήμης από το Πανεπιστήμιο του Σικάγου Robert J. Richards. Οπως μαρτυρά και ο τίτλος του, το βιβλίο είναι αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στο έργο του Δαρβίνου «Τhe origin of species». Με συντροφιά το συλλογικό αυτό πόνημα ο αναγνώστης μπορεί να εντρυφήσει στο πώς γεννήθηκε η ιδέα του Δαρβίνου για την εξέλιξη, να ξεκαθαρίσει τις έννοιες που όλοι φαίνεται να μπερδεύουν (όπως φυσική επιλογή, ποικιλομορφία, προσαρμοστικότητα, απόκλιση) και να πληροφορηθεί για τις παρατηρήσεις του μεγάλου φυσιοδίφη που στήριξαν τη θεωρία του. Οπως και στην προηγούμενη έκδοση, ειδικά κεφάλαια ασχολούνται με τη φιλοσοφία, τη θρησκεία αλλά και την πολιτική. Φυσικά όλα τα παραπάνω γίνονται ακολουθώντας τα γραφόμενα του Δαρβίνου καθώς χαρακτηριστικά εδάφια του βιβλίου του διανθίζουν όλα τα κεφάλαια.
  • Δύσκολα μπορεί κανείς να συγκρίνει τις δύο επετειακές εκδόσεις καθώς αυτές διαφέρουν ως προς το εύρος της θεματολογίας. Θα μπορούσαμε όμως να πούμε πως, αν κάποιος βρήκε δυσανάγνωστο το βιβλίο του Δαρβίνου «Τhe origin of species», η έκδοση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων του Κέιμπριτζ θα του λύσει το πρόβλημα. Συντροφιά με αυτό το βιβλίο θα περπατήσει τα μονοπάτια της δαρβινικής σκέψης και θα είναι σαν να διάβασε το αυθεντικό βιβλίο. Σ χεδόν αντίστοιχο αποτέλεσμα μπορεί κανείς να πετύχει με λιγότερο κόπο και επένδυση χρόνου με το βιβλίο των εκδόσεων Νorton το οποίο υπογράφει ο Μark Ridley, ζωολόγος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Στις λίγες σελίδες του μικρού βιβλίου ο Ridley έχει συγκεντρώσει τα βασικά που πρέπει να γνωρίζει κανείς για τα όσα είπε ο Δαρβίνος. Ο βρετανός συγγραφέας δεν περιορίζεται στο «Οrigin of species», αν και αυτό καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου του (έξι από τα 10 κεφάλαια). Τρία κεφάλαια είναι αφιερωμένα στο βιβλίο του Δαρβίνου που αφορά την εξέλιξη του ανθρώπου «Τhe descent of man» και το τελευταίο το έργο του «Τhe expression of the emotions». Επιλέγοντας διάσημα εδάφια από τα παραπάνω έργα o Ridley με καθαρότητα και σαφήνεια πετυχαίνει όχι μόνο να μας «βάλει στο νόημα» αλλά και να ξεδιαλύνει για μας τις μπερδευτικές έννοιες.
  • Και τα τρία παραπάνω βιβλία αποτελούν άριστες επιλογές για όσους επιθυμούν να εμβαθύνουν στην εξέλιξη. Ενα ξεφύλλισμα θα σας βοηθήσει να αποφασίσετε ποιο είναι το καταλληλότερο για σας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΑΜΕ ΣΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
  • Ηicman,Roberts και Larson, «Ζωολογία», Εκδόσεις Ιων 2003, επιμέλεια ελληνικής έκδοσης Μαρία Αποστολοπούλου ΒSCS, «Η βιολογική επιστήμη: Μοριακή προσέγγιση», Ιδρυμα Ευγενίδου, 1999 Βrumby Μ.Ν.(1979), «Ρroblems in learning the concept of natural selection», Journal of Βiological Εducation, 13,119-122.
  • Clough Ε.Ε.& Wood-Robinson C. (1985), «Ηow secondary students interpret instances of biological adaptation», Journal of Βiological Εducation, 19, 125-130.
  • Βishop Β.& Αnderson C. (1990), «Student conceptions of natural selection and its role in evolution», Journal of Research in Science Teaching, 27, 415-427.
  • Stephen Webster, «Το βιβλίο της εξέλιξης», Εκδόσεις Πατάκη, 2002

Γιατί ο Δαρβίνος δεν πάει σχολείο;

  • Στην Ελλάδα μόνο οι μισοί μαθητές είναι πεπεισμένοι για την αλήθεια της Θεωρίας της Εξέλιξης όταν στη Βρετανία το ίδιο ποσοστό αγγίζει το 90%! Η εξήγηση είναι απλή: η εκπαίδευσή μας είναι τουλάχιστον αμήχανη απέναντι στο θέμα. Και όμως η καθημερινή μας ζωή είναι γεμάτη «μαθήματα εξέλιξης»...

ΤΟΥ Σ.Ν.ΑΛΑΧΙΩΤΗ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 17 Μαΐου 2009
  • Ετος Κάρολου Δαρβίνου το 2009, χαρακτηρισμένο από το παγκόσμιο αφιέρωμα στον μεγάλο φυσιοδίφη που προκάλεσε τη μεγαλύτερη ιδεαλιστική επανάσταση με τη θεωρία της εξέλιξης των ειδών διά της φυσικής επιλογής και αποκαθήλωσε την ανθρωποκεντρική θεώρηση της ζωής στη Γη, συμβάλλοντας καθοριστικά στην κατανόηση της βιολογικής μας αυτογνωσίας και του κοσμοειδώλου μας· με ό,τι η κατάσταση αυτή συνεπάγεται για την ποιοτική παιδεία μας από τα μαθητικά μας χρόνια.
  • Το σημαντικό όμως αυτό αφιέρωμα δεν μπορεί να περάσει εύκολα στις τάξεις των σχολείων· και τα παιδιά μας στερούνται αυτόν τον μορφωτικό «μανδύα», απαραίτητο να «περιενδύσει» τη σωστή κοσμοαντίληψή τους. Και τούτο διότι «εγείρονται» διάφορα «οδοφράγματα» που δεν αφήνουν να περάσουν στην τάξη τα κεφάλαια της εξέλιξης, τα οποία παραμένουν φυλακισμένα στις σελίδες των βιβλίων της Βιολογίας της Γ Δ Τάξης του Γυμνασίου και του Λυκείου· διότι απλά η εξέλιξη δεν διδάσκεται καν στο Λύκειο, και στο Γυμνάσιο λίαν ελλιπώς.
  • Γι΄ αυτό δεν είναι παράδοξο που μια τελευταία μελέτη έδειξε ότι μόνο το 54% των ελληνόπουλων θεωρεί ότι ο Δαρβίνος έχει δίκιο· το ποσοστό αυτό για τα εγγλεζόπουλα είναι 90%! Η κατάσταση αυτή αντανακλά την ιδεολογικο-φιλοσοφική ελευθερία των εκπαιδευτικών αυτών συστημάτων. Στην Αγγλία λ.χ. η θεωρία της εξέλιξης έγινε αποδεκτή μέσα σε έναν χρόνο από τη δημοσίευση του βιβλίου του Δαρβίνου «Η καταγωγή των ειδών διά της φυσικής επιλογής», το 1859, παρά τις πρώτες έντονες αντιδράσεις. Η αντίδραση στη θεωρία αυτή αναδύθηκε 60 χρόνια μετά στις ΗΠΑ με τη διαμόρφωση του «δημιουργισμού», που πριν από λίγα χρόνια μεταλλάχτηκε και έγινε νεοδημιουργισμός με το ψευδοεπιστημονικό «ευφυές σχέδιο». Ευτυχώς όμως που πληθαίνουν οι φωνές φωτισμένων θεολόγων και ιεραρχών, φωνές που ξεκίνησαν από πολύ παλιά, από το Μ. Βασίλειο λ.χ. και τον Αγιο Αυγουστίνο και δυναμώνουν στις μέρες μας, από τον Πάπα π.χ. ή από ορθόδοξους ιεράρχες, για να τονίσουν ότι δεν υπάρχει αντιπαράθεση θρησκείας και εξέλιξης.
  • Γιατί τότε δεν διδάσκεται στο ελληνικό σχολείο η εξέλιξη; Αν επιχειρήσουμε μια σύντομη διαδρομή προς τα πίσω θα δούμε ότι η διδασκαλία της βιολογίας άρχισε το 1931, αλλά καθιερώθηκε ως αυτόνομο μάθημα το 1969, επί χούντας! Ως το 1976 η προσέγγιση της εξέλιξης γινόταν με αναφορές κυρίως στον δημιουργισμό. Εκτοτε στα βιβλία της βιολογίας αρχίζουν να αναφέρονται ρητώς οι επιστημονικές θέσεις για την εξέλιξη.
  • Αν θυμηθούμε όμως τι συνέβη με το βιβλίο του Λυκείου «Ιστορία του ανθρώπινου γένους» του 1984-1985, που είχε ένα εξελικτικό σκίτσο και για αυτόν τον λόγο το έκαιγαν, και συγκρίνουμε την κατάσταση εκείνη με τη σημερινή, θα δούμε ότι έχουμε διανύσει «έτη φωτός» στο θέμα της κοινωνικής πέψης και αφομοίωσης της εξέλιξης. Τη δεκαετία του 1980 λ.χ. είχα κάνει πολλές προσκεκλημένες ομιλίες ανά τη χώρα για την εξέλιξη του ανθρώπου και το κλίμα ήταν εκρηκτικό, ενίοτε δε συμπληρωνόταν με προπηλακισμούς ερήμην επιστημονικών επιχειρημάτων. Σήμερα οι αντιδράσεις είναι εντελώς διαφορετικές· με την άρνηση πολλών τέτοιων αντιεξελικτιστών να έχει μεταλλαχθεί σε περιέργεια, και φιλομάθεια, αλλά και σε αποδοχή.
  • Και πάλι όμως γιατί δεν διδάσκεται η εξέλιξη; Από το 1976 ως το 1999-2000, θα μπορούσε να πει κάποιος ότι δεν υπήρχε κάποια ιδιαίτερη κινητήρια δύναμη για να επενδυθεί πλήρως η εξέλιξη ως σχολική γνώση. Ωστόσο το φθινόπωρο του 2000 είχα αναλάβει πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και ο διακαής πόθος μου ήταν να φθάσει στα σχολεία η εξέλιξη. Παρά τις συνεχείς όμως εισηγήσεις μας, διότι το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο μόνο εισηγητικό ρόλο έχει, δεν κατέστη δυνατόν να ενσωματωθεί και το κεφάλαιο της εξέλιξης στη διδακτέα- εξεταστέα ύλη της Γ Δ Λυκείου· κάποιους λόγους «προσεγγίζω» σε άλλο άρθρο μου («Το Βήμα», 13.2.2009), «ενημερώνοντας» τον Δαρβίνο με μια επιστολή μου!

Μια κλειστή «ομπρέλα»

  • Οσον αφορά το Γυμνάσιο, τα πράγματα θεωρητικά φάνταζαν πιο εύκολα, καθώς είχαμε σχεδιάσει από την αρχή το νέο παιδαγωγικό- εκπαιδευτικό σύστημα της Υποχρεωτικής Εκπαίδευσης με την εισαγωγή της διαθεματικότητας και είχαμε προχωρήσει αρκετά στην εκπόνηση των νέων βιβλίων, στα οποία συμπεριλαμβάνεται και το βιβλίο Βιολογίας της Γ Δ Τάξης που εμπεριέχει την εξέλιξη με βαρύνουσα μάλιστα διάσταση· σημειώνεται ότι η κατάθεση του κεφαλαίου αυτού έγινε όταν είχα ήδη παραιτηθεί από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.
  • Ωστόσο η εξέλιξη δεν διδάσκεται πάντα. Ενα επιχείρημα που χρησιμοποιείται είναι πως το εν λόγω κεφάλαιο βρίσκεται στο τέλος του βιβλίου και δεν προλαβαίνουν πολλοί εκπαιδευτικοί να το διδάξουν· βρίσκεται όμως εκεί διότι είναι η «ομπρέλα» όλων των άλλων. Οσοι λοιπόν υποστηρίζουν τέτοια πράγματα ξεχνούν επίσης ότι ο σχεδιασμός που είχαμε κάνει είναι τέτοιος ώστε η διδασκαλία της ύλης όλων των νέων βιβλίων να συμπληρώνεται αξιοποιώντας μόνο το 80% του ετήσιου διδακτικού χρόνου· άρα υπάρχει χρόνος! Μήπως λοιπόν φταίει η ευαισθητοποίηση και η επιμόρφωση ή και κάποια αθέατη πολιτική; Ο,τι και να συμβαίνει, το πρόβλημα παραμένει και μετατρέπεται σε πρόβλημα της ποιοτικής παιδείας των παιδιών μας.
  • Αλλά ακόμη και αν φθάσουμε στο σημείο να διδάσκονται τα κεφάλαια της εξέλιξης στα βιβλία της Γ Δ Τάξης του Γυμνασίου και του Λυκείου, υπάρχει και άλλο πρόβλημα. Π.χ. σε κανένα βιβλίο δεν αναδεικνύεται η ενοποιητική δυναμική της εξέλιξης· δεν συνδέεται ουσιαστικά με το βασικότερο επίπεδο προσέγγισής της που είναι το γενετικό, οι αλλαγές στις γονιδιακές συχνότητες και η γενετική συνέχεια των ειδών, ενώ αναδεικνύεται υπέρμετρα η σημασία των παλαιοντολογικών (απολιθώματα) στοιχείων και όχι των αποδεικτικών μηνυμάτων του DΝΑ, που αντ΄ αυτών προβάλλεται η μερική βιοχημική διάσταση στο επίπεδο των πρωτεϊνών, κυρίως στο βιβλίο του Γυμνασίου στο οποίο μάλιστα υπάρχουν πολύ περισσότερες αστοχίες ή αντιφάσεις· όπως π.χ. η αναφορά στη μια σελίδα ότι «η συγγένεια των Νεάντερταλ με τους σύγχρονους ανθρώπους δεν είναι ξεκάθαρη»(!) και στην επομένη πως είναι «στενοί συγγενείς μας»(!)· όλα ανθρώπινα λάθη, βέβαια, που μπορούν να διορθωθούν.
  • Το κεφάλαιο της εξέλιξης εμπεριέχεται στα εν λόγω βιβλία με αποσπασματικό επίσης τρόπο, καθώς τα θέματά του δεν συνδέονται με κανένα άλλο κεφάλαιο-θέμα για να αξιοποιηθεί η εξέλιξη ως συνεκτικό δίκτυο όλων των βιολογικών κλάδων. Πώς λοιπόν θα γίνει κατανοητό ότι η εξέλιξη δεν είναι κάτι αφηρημένο αλλά οι αλλαγές του DΝΑ δείχνουν όλη την εξελικτική ιστορία των ειδών; Η επιλεκτική επίσης παράθεση των βιβλιογραφικών αναφορών, με την παράλειψη ελληνικών συγγραμμάτων γενετικής ή εξέλιξης λ.χ., που δεν είναι και πολλά, είναι ένα πρόβλημα για όποιον θέλει να πλουτίσει τις γνώσεις του· άλλωστε η εξέλιξη έγινε αποδεκτή όταν εντάχθηκε στη γενετική. Σημασία πάντως έχει πρωτίστως το πότε θα αρχίσει να διδάσκεται στα σχολεία η εξέλιξη· για να μιλάμε για μαθητές με πληρέστερη εκπαίδευση και ποιοτικότερη παιδεία· τον λόγο έχει πρωτίστως το υπουργείο.

7 ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ

  • Βασική παιδαγωγική αρχή είναι η πρόκληση ενδιαφέροντος στον μαθητή, καθώς μια ανιαρή και αποσπασματική διδασκαλία αποκομμένη από την καθημερινή ζωή προκαλεί και μιαν ανιαρή ανταπόκρισή του. Η εξέλιξη με καθαρά διεπιστημονική βάση και ουσιαστική διαθεματική διάσταση, καθώς αξιοποιούνται διάφορες επιστήμες για να γίνει κατανοητό το θέμα και προσεγγίζονται αξίες και στάσεις που αφορούν το κοσμοείδωλό μας και τα υπαρξιακά μας ζητήματα, είναι ένα θέμα ιδιαίτερου παιδαγωγικο-εκπαιδευτικού ενδιαφέροντος, που μπορεί εύκολα να προωθήσει το μαθησιακό όφελος των μαθητών.
1 Υπό το πρίσμα αυτό ένα πρώτο υποστρωματικό βασικό στοιχείο της διδασκαλίας της εξέλιξης είναι η κατανόηση από τον εκπαιδευτικό ότι η διδαχή οποιουδήποτε θέματος της μοντέρνας βιολογίας δεν έχει νόημα αν δεν επενδύεται και με εξελικτικές προεκτάσεις-διασυνδέσεις. Π.χ. μιλώντας για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς ή για τη βιολογία και την ιατρική στο κεφάλαιο «Γενετική Μηχανική και Βιοτεχνολογία», μπορεί να κάνει μια σπερματική εισαγωγή στην εξέλιξη προετοιμάζοντας τα παιδιά για το επόμενο κεφάλαιο της εξέλιξης, παρακινώντας την περιέργεια τους· γι΄ αυτό θα πρέπει να σχολιαστεί διαθεματικά η εξελικτική διάσταση της γενετικής τροποποίησης σε σχέση με τη φυσική επιλογή, όπως και της εξέλιξης της ανθεκτικότητας των μικροβίων στα αντιβιοτικά ή των εντόμων στα εντομοκτόνα, διασυνδέοντας τα δύο κεφάλαια, αν και τέτοιες διασυνδέσεις δεν διευκολύνονται από το βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου. Γι΄ αυτό ο εκπαιδευτικός καλείται να διαμορφώσει τις απαραίτητες γνωσιακές γέφυρες.
  • Αλλά και στο βιβλίο της Γ΄ Λυκείου, το κεφάλαιο «Ανθρωπος και Υγεία» ενδείκνυται ιδιαίτερα για συστηματοποιημένες εξελικτικές προεκτάσεις- διασυνδέσεις· το βιβλίο αυτό βέβαια δεν γράφτηκε στο πλαίσιο της διαθεματικότητας, αλλά όλα του τα κεφάλαια είναι ιδανικά για τέτοιες ολιστικές, διαθεματικές δηλαδή προσεγγίσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να καλύψουν, άτυπα τουλάχιστον αλλά ουσιαστικά, το βασικό μέρος του κεφαλαίου της εξέλιξης, στο οποίο αλλού υπάρχουν παρωχημένες και υπέρμετρα αναπτυγμένες υποενότητες, όπως εκείνη για τον Λαμάρκ, και αλλού υποβαθμίζεται ή γίνεται ανύπαρκτη η έμφαση που έπρεπε να δοθεί στη γενετική συνέχεια των ειδών.
2 Ενα δεύτερο διδακτικό στοιχείο αφορά την ανάδειξη της σχέσης της εξέλιξης με τη καθημερινή ζωή και συνακόλουθα με την ποιότητα ζωής του ανθρώπου. Π.χ. μπορεί να τονιστεί ότι η έρευνα πολλών ασθενειών εξαρτάται από τις τεχνικές και τις μεθοδολογίες της εξελικτικής γενετικής και βιολογίας· όπως λ.χ. η εξελικτική απαρχή του ιού του ΑΙDS, η ταυτοποίηση πολλών νεοεμφανισθεισών ασθενειών με εξελικτικές μελέτες και η αντιμετώπισή τους με θεραπευτικές στρατηγικές που βασίζονται στις εξελικτικές αρχές, οι οποίες εφαρμόζονται επίσης στα θέματα φυτικής και ζωικής παραγωγής. Κατανοώντας λοιπόν τέτοιας μορφής διασυνδέσεις οι μαθητές θα αναπτύσσουν περισσότερο ενδιαφέρον που θα τους βοηθήσει να κατακτήσουν ευκολότερα και βαθύτερα το θέμα της εξέλιξης· και ότι απορρίπτοντας την εξέλιξη απορρίπτουμε και την ιατρική λ.χ. ή άλλες επιστήμες.

3 Ενα τρίτο διδακτικό στοιχείο είναι η αξιοποίηση της πρωτοβουλιακής δράσης του εκπαιδευτικού για να αξιοποιεί παραδείγματα από το σχετικό λογισμικό ή από δημοφιλή ΜΜΕ· εφημερίδες λ.χ., τηλεόραση, Διαδίκτυο· παραδείγματα που θα αναδεικνύουν λ.χ. ανακαλύψεις νέων ειδών ή αφανισμούς άλλων λόγω της περιβαλλοντικής κακοποίησης, θέματα δικονομικής γενετικής για επιβεβαίωση ή απόρριψη ενόχου εγκλήματος ή πατρότητας κάποιου αναγνωρίσιμου προσώπου· ακόμη και εθνολογικά θέματα· προσεγγίσεις που βασίζονται σε εξελικτικές τεχνικές αποκάλυψης δεικτών DΝΑ, οι οποίοι αξιοποιούνται για ειδικές φυλο γενετικές αναλύσεις, ουσιαστικοποιώντας στην πράξη την έννοια της εξέλιξης.

4 Τέταρτο διδακτικό στοιχείο αποτελεί η προσπάθεια του εκπαιδευτικού να κατανοήσουν οι μαθητές ότι η εξέλιξη δεν ερευνάται μόνο στην ιστορική της διάσταση, αλλά μπορεί να παρατηρηθεί άμεσα και στο εργαστήριο ή στο πεδίο. Π.χ. πρόσφατες έρευνες ανάλυσης «απολιθωμένου» γονιδιωματικού DΝΑ του Νεάντερταλ έδειξαν ότι δύσκολα διακρίνεται γενετικά από τον σύγχρονο άνθρωπο, πληροφορία που έχει περάσει και στις εφημερίδες· όπως και άλλες που επιδιώκουν κλωνοποίηση καλοδιατηρημένου γονιδιώματος αφανισθέντων ειδών για να τα «αναστήσουν»! Να τονιστεί επίσης ότι με την προσομοιωτική υπολογιστική τεχνική μπορούμε να επαναδομήσουμε αρχαία γονίδια και πρωτεΐνες και να μελετήσουμε τη λειτουργία τους! Πληροφορίες αυτής της μορφής εξάπτουν τη φαντασία των μαθητών και ο εκπαιδευτικός μπορεί να τις αναζητεί και να τις βρίσκει εύκολα.

5 Ενα πέμπτο διδακτικό στοιχείο αντανακλά η έμφαση που πρέπει να δοθεί στη σημασία της γενετικής ποικιλότητας πάνω στην οποία δρα η φυσική επιλογή. Π.χ. με το παράδειγμα ότι η φυσική επιλογή δεν μπορεί να δράσει σε έναν πληθυσμό «κλωνοποιημένων» ανθρώπων, άρα δεν θα υπάρξει εξέλιξη, χωρίς την οποία ένα είδος αφανίζεται, γίνεται κάθετη προέκταση-διασύνδεση με τη βιολογία της Β΄ Λυκείου, και αναδεικνύεται η σημασία τόσο της γενετικής ποικιλότητας όσο και της φυσικής επιλογής, ο ορισμός της οποίας πρέπει να γίνει σαφής, προεκτεινόμενος στη θεωρία της μοντέρνας σύνθεσης, για να γίνει πιο κατανοητή με το παράδειγμα.

6 Εκτο διδακτικό στοιχείο είναι ότι η εξελικτική θεωρία έχει εξελιχθεί από την εποχή του Δαρβίνου ως σήμερα· και ότι η εξέλιξη δεν είναι συνώνυμη της φυσικής επιλογής, καθώς υπάρχει και η γενετική παρέκκλιση που αλλάζει τυχαία ορισμένες γονιδιακές συχνότητες. Διαφορετικά η εξέλιξη δέχεται επιθέσεις από αντιεξελικτιστές που θέλουν να «δομήσουν» έναν αχυράνθρωπο- δημιούργημα της εξίσωσης, εξέλιξη = φυσική επιλογή, για να αναδείξουν μετά ότι η φυσική επιλογή δεν είναι ο μοναδικός μηχανισμός εξελικτικής αλλαγής και να προβάλουν τελικά την ιδέα της ύπαρξης «κάτι άλλου», του ευφυούς σχεδίου δηλαδή, προκαλώντας την επιδιωκόμενη σύγχυση, που δεν οδηγεί στη μάθηση.

7 Ενα έβδομο διδακτικό στοιχείο που πρέπει να τονιστεί είναι τα μεγάλα χρονικά διαστήματα τα οποία απαιτούνται για τις παρατηρήσιμες μεγάλες εξελικτικές αλλαγές, καθώς οι μαθητές αποδέχονται πιο εύκολα ότι η εξέλιξη συμβαίνει σε μικρά χρονικά διαστήματα και δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι η ζωή στη Γη έχει ιστορία κοντά στα 4 δισεκατομμύρια χρόνια. Αν αντιληφθούν όμως ότι η εξέλιξη εκτυλίσσεται και σήμερα, όπως καταδεικνύεται από πληθώρα ευρημάτων και με μεθόδους όμοιας προσέγγισης με εκείνες που χρησιμοποιούνται από άλλες επιστήμες, τότε θα κατανοήσουν ότι η ίδια διεργασία συνέβαινε και στο παρελθόν, κατακτώντας μια ολιστικότερη αντίληψη της εξέλιξης.

  • Σε πρόσφατη λ.χ. διάλεξή μου για τον Δαρβίνο, ένας ακροατής ήγειρε το πρόβλημα ότι δεν έχει δει ποτέ κανένας άνθρωπος να δημιουργείται νέο είδος. Μπορεί η ένσταση αυτή να είχε κοινωνικοθρησκευτικό υπόστρωμα, αλλά σίγουρα και άγνοια ως προς το ότι έχουν παρατηρηθεί και εξελικτικές μεταβολές πάνω από το είδος· άλλη μία επίπτωση της μη διαθεματικής κατάκτησης του θέματος.
  • Θα πρέπει να τονιστεί επίσης ότι η πρωτοβουλιακή διδακτική ελευθερία που παρέχει στον εκπαιδευτικό κυρίως του Γυμνασίου το διαθεματικό παιδαγωγικο-εκπαιδευτικό σύστημα, του δίνει τη δυνατότητα να αξιοποιεί και όποια άλλη αποτελεσματική διδακτική παρέμβαση κρίνει σκόπιμη. Ο εκπαιδευτικός του Λυκείου είναι περιορισμένος, αλλά μπορεί να κάνει επίσης, εύκολα, προεκτάσεις- διασυνδέσεις με την εξέλιξη. Ολα αυτά βέβαια απαιτούν προσεγγίσεις, όπως η διαθεματική· απαιτούν επίσης περισσότερο χρόνο και κόπο από τον εκπαιδευτικό· αλλά προσφέρουν και περισσότερη ικανοποίηση για όποιον βούλεται να είναι μεγάλος δάσκαλος που εμπνέει· ο καλός δάσκαλος δεν αρκεί.
  • Ο κ. Σ. Ν. Αλαχιώτης είναι καθηγητής Γενετικής.

Σάββατο 16 Μαΐου 2009

Ευρω-αμπαλάζ γενικής κρίσης


Tου Θανου Oικονομοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 17/5/2009

  • Παρά τα όσα λένε (λέμε...), πως στις 7 Ιουνίου θα προτιμήσουν τις παραλίες από τις ευρωκάλπες, είναι σχεδόν σίγουρο πως τελικά θα τραβήξουν τον δρόμο προς τα εκλογικά τμήματα. Και η Ελλάδα θα καταγράψει, γι' άλλη μια φορά, το υψηλότερο ποσοστό συμμετοχής στις ευρωεκλογές απ' όλες τις άλλες χώρες - μέλη της Ε.Ε. Οχι, βέβαια, γιατί θα 'χουμε εκτιμήσει τη σημασία αυτών των εκλογών (ελάχιστοι το κάνουν σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, δυστυχώς), αλλά γιατί «δεν μας πάει» να μείνουμε αμέτοχοι σ' αυτό το κομματικοπολιτικό παιγνίδι, που από καιρό ήδη στήνεται γύρω από τη συγκεκριμένη κάλπη. Το δικό μας (κι ας το... βρίζουμε!) κόμμα θα θελήσουμε να ενισχύσουμε, για ν' αποκτήσει «πόντους» κι ερείσματα για το άλλο, το «μεγάλο παιγνίδι», που θα γίνει γύρω από τις εθνικές εκλογές. Οπου και σ' αυτό, ως οπαδοί περισσότερο και λιγότερο ως πολίτες, θα πάρουμε μέρος...
  • Και να μη θέλεις να δεις τις ευρωεκλογές υπό αυτό το πρίσμα, δεν σ' αφήνουν. Στη «διαφορά» που θα καταγράψουν τα δύο μεγάλα κόμματα εξουσίας, από καιρό ποντάρουν οι ηγεσίες τους (το λένε κιόλας στα τηλεπαράθυρα οι εκπρόσωποί τους), για να 'χουν «επιχειρήματα», οι μεν ότι «αντέχουν, παρά την κρίση και την κόπωση από τη διακυβέρνηση...», οι δε πως «καταγράφηκε η δυσαρμονία μεταξύ κυβέρνησης κι εκλογικού σώματος!», για να πιέζουν ακόμη πιο «πειστικά» για προσφυγή στις εθνικές εκλογές, ελπίζοντας πως θα εξασφαλίσουν την κατάληψη της εξουσίας. Αυτό κατ' αρχήν -το τι... θα την κάνουν άπαξ και την καταλάβουν- θα το εξετάσουν εν καιρώ!
  • Θα 'λεγε κανείς πως οι συνθήκες είναι τέτοιες που εξ αντικειμένου ευνοούν τα λεγόμενα «μικρά» κόμματα. Ενίσχυσή τους στις ευρωεκλογές (κάτι που είναι αναμενόμενο να γίνει σε κάποιο βαθμό) θα λειτουργούσε ως «μήνυμα» στους... μόνιμους διαχειριστές της εξουσίας. Να εκσυγχρονισθούν επί της ουσίας, ν' αλλάξουν τακτική και μεθόδους, να συνέλθουν μαθαίνοντας από τα παθήματά τους, ν' αποκτήσουν μέρος έστω της υπευθυνότητας που εν σπέρματι μόνο στις... προεκλογικές εξαγγελίες τους υπαινίσσονται.
  • Μόνο, όμως, σε κάποιο βαθμό τολμούμε να προβλέψουμε πως θα συμβεί κάτι τέτοιο. Γιατί από τη συγκεκριμένη κατηγορία κομμάτων, το ένα ευαγγελίζεται επιστροφή σ' ένα στην πράξη αποτυχημένο παρελθόν, το άλλο δεν κρύβει πως... «βγήκε στον πηγαιμό» και δίχως καν «Ιθάκη» εύχεται το ταξίδι να μην τελειώσει ποτέ, εγκλωβισμένο σε μια κραυγαλέα έλλειψη ρεαλισμού, αποφυγή του όποιου συγκεκριμένου και θεοποίηση της θεωρητικής γενικότητας και πανικό μπροστά στα αιτήματα που δημιούργησε η (δημοσκοπική) επιτυχία του (επιτυχία εξ αντιδιαστολής: λόγω αγκύλωσης των αντιπάλων του), και το τρίτο δεν παύει με κάθε κίνησή του να διατρανώνει πως μοναδικός του στόχος είναι να πάψει να είναι... αποσυνάγωγο στην ίδια την «πολυκατοικία» που μένει, πως προσφέρεται (επ' ανταλλάγματι, βεβαίως) για «δεκανίκι».
  • Το σκηνικό έχει ήδη στηθεί. Το «έργο» ποντάρει την όποια επιτυχία του στις εντυπώσεις της νύχτας των αποτελεσμάτων και μόνο, οι «θεατές» γνωρίζουν πως γι' άλλη μια φορά θα μείνουν πικραμένοι, απογοητευμένοι - παρά τις όποιες ιαχές και την «επιχειρηματολογία» ακουσθούν ένθεν κακείθεν με το που θα πέσει η αυλαία. Μας ζητούν σήμερα επιμόνως τη συμμετοχή μας (αν και κάποιοι, λογικά από την πλευρά τους, ποντάρουν στην αποχή, επειδή κρίνουν πως κατά κύριο λόγο θα πλήξει τον αντίπαλο, αυτόν που «έρχεται»...), το πρωί της άλλης μέρας όμως, η επιθυμητή ψήφος μας θα κριθεί είτε ως «χαλαρή» (αλλά επί της ουσίας αδιάφορη), είτε ως αποτέλεσμα της «πόλωσης και της παραπληροφόρησης». Μονά - ζυγά, εμείς πάλι θα 'μαστε οι... χαμένοι.
  • Στο επιφαινόμενο, στο... αμπαλάζ δίνεται η έμφαση αυτής της ευρωπροεκλογικής εκστρατείας, στις εντυπώσεις στο καθαρά «εθνικό επίπεδο» της πολιτικής (φαίνεται και από τη «μανία» των αρχηγών για «λαμπερά ονόματα» για την ευρωλίστα, όπως επίσης και από την ουσιαστική υποβάθμιση της σημασίας της, που εκπέμπεται από τις υποσχέσεις σε όποια πρόσωπα της κεντρικής πολιτικής σκηνής δεχθούν να συμπεριληφθούν πως στις «κανονικές» εκλογές θα είναι και πάλι υποψήφιοι στις εκλογικές τους περιφέρειες!). Στο «εθνικό επίπεδο», χωρίς όμως τον... παραμικρό προβληματισμό για τα μεγάλα και πιεστικά προβλήματα που εμφανίζει αυτό το «επίπεδο»!
  • Κουβέντα, επί της ουσίας, για την τρομακτική εκφυλιστική αδράνεια του «συστήματος» και του πολιτικού προσωπικού που το στελεχώνει. Ούτε λόγος για την άκρως επικίνδυνη έλλειψη πολιτικών, αλλά και θεσμικών (το «κόλπο» με το κλείσιμο της Βουλής κραυγάζει...) «σταθερών», για τη βροντώδη ανυπαρξία αποτελεσματικών, «απρόσωπων» δικλίδων ασφαλείας - λες και η δημοκρατία μας... εξαντλείται με την κάθε 4 χρόνια (στη θεωρία - γιατί στην πράξη...) προσφυγή στην έρμη «λαϊκή κυριαρχία»! Καμιά ανησυχία για την απουσία της πολιτικής (όχι κομματικής) σκέψης και δράσης, για τη διαπλοκή και την αδιαφάνεια που... παίζουν τον ρόλο των μόνων «σταθερών» μιας κοινωνίας που... εκτός από κόμματα, σκοπιμότητες και δόλια συμφέροντα, κατοικούν και οι προσδοκίες ενός ολόκληρου λαού...

Η πολιτική αλογία πηγάζει από το σχολείο

Tου Χρηστου Γιανναρα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 17/5/2009

  • Ποια είναι η πρώτη (υπ’ αριθμόν ένα) αιτία κακοδαιμονίας της χώρας σήμερα; Ανεπιφύλακτα θα ψήφιζα: η αλογία, η έκλειψη της λογικής, ο παραλογισμός. Σαν σε κυνήγι μαγισσών κυνηγάμε σκάνδαλα πολιτικών. Σκάνδαλα σε ατέρμονη αλληλουχία. Δεν μας ενδιαφέρει η ολοφάνερη κοινή αιτία όλων των σκανδάλων, δεν προσπαθούμε να εξαλείψουμε την αιτία ώστε να λείψουν τα σκάνδαλα. Το κυνήγι των σκανδάλων έχει αυτονομηθεί καθεαυτό, είναι αυτοσκοπός – χρειαζόμαστε το κυνήγι, όχι την εξάλειψη των σκανδάλων.
  • Κι αυτό, επειδή η παρανοϊκή φενάκη, που τη λογαριάζουμε σαν πολιτικό βίο, λειτουργεί στη βάση της πρόκλησης και της διαχείρισης εντυπώσεων – δεν έχει σχέση ούτε με πραγματικά προβλήματα ούτε με πραγματική προσπάθεια λύσης προβλημάτων. Καίρια πτυχή αυτού του παιχνιδιού των εντυπώσεων είναι το κυνήγι των σκανδάλων. Αυτό ρίχνει κυβερνήσεις, το κυνήγι - παιχνίδι των εντυπώσεων, όχι η πραγματικότητα του διεφθαρμένου κομματικού παρακράτους, των ανίκανων κυβερνήσεων, των κωμικά ολίγιστων αρχηγών.
  • Το 1989, το 1993, το 2004 ο λαός καταψήφισε σκάνδαλα, δεν υπερψήφισε καινοτόμες πολιτικές προτάσεις. Ψήφισε ποντάροντας στην ελπίδα λιγότερων ή ευφυέστερα συγκαλυμμένων σκανδάλων, όχι σε μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα ρεαλιστικής εξάλειψης των προϋποθέσεων που γεννάνε τα σκάνδαλα. Οπως στις δημοσκοπήσεις θεωρεί ο λαός, πάντοτε, καταλληλότερο για πρωθυπουργό τον υπάρχοντα πρωθυπουργό, έστω και αν αποδοκιμάζει συντριπτικά την πολιτική του και το κόμμα του, έτσι και με την ψήφο του στην κάλπη θεωρεί ο λαός άγγελο - εξολοθρευτή των σκανδάλων τον πιο πρόσφατο καταγγέλτη σκανδάλων, έστω και αν ήταν ο ίδιος ο καταγγέλτης πριν από λίγα χρόνια δεινά καταγγελλόμενος. Ιλιγγος παραλογισμού.
  • Ναι, συναινούν οι ψηφοφόροι στο κυνήγι των μαγισσών, στο στημένο παιχνίδι των εντυπώσεων. Γι’ αυτό και παραμένει ανατριχιαστικά ανήθικη η αδιαφορία των πολιτικών για τα πραγματικά προβλήματα, τον πόνο, την αδικία, τον βασανισμό του πολίτη. Ο πολίτης με την ψήφο του τους επιτρέπει να παίζουν αδιάντροπα μαζί του, αυτός, δίχως αντιστάσεις λογικής, γίνεται έρμαιο των «επικοινωνιακών» τεχνασμάτων της κομματοκρατίας, τεχνασμάτων πρόκλησης και διαχείρισης εντυπώσεων. Να γιατί λέμε ότι ο παραλογισμός, η αλογία, είναι το πρώτο (υπ’ αριθμόν ένα) αίτιο κακοδαιμονίας της χώρας.
  • Βλέπει και ξέρει ο πολίτης ότι αυτοί που καταγγέλλουν σήμερα τα σκάνδαλα στην ακτοπλοΐα, είναι οι ίδιοι που χθες μοιράζονταν με τα δικά τους λαμόγια την καταλήστευση των άγονων γραμμών, οι ίδιοι που τους βαραίνει καίρια ενοχή για τον φρικώδη πνιγμό των ογδόντα τεσσάρων ψυχών στο «Σαμίνα». Και αυτοί που κόπτονται για τα σκάνδαλα της Ζήμενς ή του Βατοπεδίου είναι οι ίδιοι που πρώτοι εντόπισαν την κότα με τα χρυσά αυγά, αλλά τους πρόλαβαν οι ατζαμήδες, οι ανίκανοι να κρύψουν τις πομπές τους. Τα ξέρει αυτά ο πολίτης και μύρια ανάλογα, αλλά δεν συνδέει τις επικαιρικές εντυπώσεις με την ιστορική του μνήμη. Την ψήφο του την κατευθύνει ο πιο πρόσφατος συνεπαρμός, όχι η λογική πραγματιστική σύνδεσή της με τα ρεαλιστικά δεδομένα της εμπειρίας του.
  • Η ψήφος μεγάλης, κρίσιμης για το εκλογικό αποτέλεσμα μερίδας πολιτών είναι φανερό ότι υπακούει σε εξωλογικές παρορμήσεις: σε απηχήσεις μυστικιστικών οραματισμών εγκεντρισμένων στον παιδικό ψυχισμό από την ατμόσφαιρα του πατρικού σπιτιού, σε φαντασιώσεις οφειλόμενης «μάχης» για την «Αριστερά» ή για τη «Δεξιά», όπως μας φάνταξαν στα νεανικά μας διαβάσματα από βιβλία και μπροσούρες εισαγόμενων ιδεολογημάτων. Και πρέπει να είναι ασήμαντος ο αριθμός των ψηφοφόρων που κάθεται να λογαριάσει, λογικά και ψύχραιμα, τι θετικό και ποιες συμφορές επισώρευσε κάθε κόμμα και κάθε αρχηγός στη χώρα – πόσα από τα επιφανή στελέχη των μεταδικτατορικών «κομμάτων εξουσίας» θα εξέτιαν σήμερα βαρύτατες ποινές κάθειρξης, αν λειτουργούσε δημοκρατική, ορθολογική νομοθεσία περί ευθύνης (και συνυπευθυνότητας) υπουργών.
  • Αν η ψήφος των σημερινών Ελλήνων ήταν κατά πλειονότητα καρπός ορθολογικής στάθμισης και υπεύθυνης κρίσης, τα υπάρχοντα σήμερα στη Βουλή κόμματα θα είχαν προ πολλού αφανιστεί από προσώπου γης. Ποια λογική θα επέτρεπε στον πολίτη να αναθέτει τη διαχείριση της ζωής του και του μέλλοντος των παιδιών του σε φτηνούς επαγγελματίες του εντυπωσιασμού, ανθρώπους ψυχοπαθολογικά παγιδευμένους στην ιδιοτέλεια και στην εξουσιολαγνεία, διασυρμένους για την κωμικοτραγική ανικανότητά τους και τα εγκληματικής ασυνειδησίας λάθη τους;
  • Η αλογία, η έκλειψη της λογικής, ο παραλογισμός δεν είναι συμπτώματα που προέκυψαν αναίτια και τυχαία στην ελλαδική κοινωνία. Είναι οργανικές συνέπειες της εκπαίδευσής μας των Ελλήνων, του εκπαιδευτικού στην Ελλάδα συστήματος, εδώ και μισό περίπου αιώνα. Από την πρώτη «εκπαιδευτική μεταρρύθμιση» που επιχείρησε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στη δεκαετία του 1950, ο στόχος ήταν επιπόλαια χρησιμοθηρικός: Να πλουτιστεί η διδακτέα στην εκπαίδευση ύλη με πληροφοριακό υλικό για τα καινούργια θησαυρίσματα γνώσης που προσπορίζει η ραγδαία εξέλιξη των επιστημών. Και να συνδεθεί αυτή η «εκσυγχρονισμένη» πληροφόρηση με τις ανάγκες και σκοπιμότητες της παραγωγικής διαδικασίας, της οικονομικής ανάπτυξης.
  • Πενήντα χρόνια τώρα η εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι παγιδευμένη σε αυτή τη χρησιμοθηρική προτεραιότητα «ενημερωτικής» επάρκειας της διδακτέας ύλης. Πρωτεύον εκπαιδευτικό ζητούμενο (δηλαδή πρώτιστος κοινωνικός στόχος της εκπαίδευσης) δεν είναι η άσκηση του μαθητή στην κριτική σκέψη, στη δημιουργική φαντασία και αυτενέργεια, στο πού και πώς θα βρει την πληροφορία, πώς θα ελέγξει την εγκυρότητά της. Γι’ αυτό και προτεραιότητα στην εκπαίδευση δεν έχει η γλώσσα ως λογική ούτε τα μαθηματικά ως γλώσσα. Στόχος είναι η κονσερβοποιημένη πληροφοριακή «ενημερότητα», δηλαδή η απομνημόνευση. Αποκλειστικός τρόπος διδασκαλίας είναι οι από έδρας «παραδόσεις» και κυρίαρχο εξεταστικό σύστημα... η αντιγραφή!
  • Με αυτά τα δεδομένα, θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει, σε οποιαδήποτε τάξη του σχολείου, μάθημα, λ. χ., Κριτικής Ανάγνωσης του Τύπου ή μάθημα Συγκριτικής των Πολιτευμάτων; Το ελλαδικό εκπαιδευτικό σύστημα, θελημένα ή συμπτωματικά, αντανακλά την όλη αποχαυνωτική παραζάλη του καταναλωτικού ευδαιμονισμού που συνέχει την ελλαδική κοινωνία. Ετοιμάζει κομματικούς οπαδούς, όχι πολίτες, αφιονισμένους συνδικαλιστές (από το δημοτικό κιόλας σχολείο) που μαθαίνουν να εκβιάζουν, όχι να σκέπτονται – ετοιμάζει παθητικούς καταναλωτές, όχι ανθρώπους που μπορούν να ξεχωρίσουν ποιότητες.
  • Αυτό το εκπαιδευτικό σύστημα συντηρεί και διαιωνίζει τη συλλογική ντροπή που είναι τα κόμματα του ελλαδικού κοινοβουλίου σήμερα. Γι’ αυτό και το μόνο που έχουν να πουν για την παιδεία τα κόμματα (τα ίδια ή οι εκάστοτε «σοφοί» παρατρεχάμενοί τους) είναι ότι θα αυξήσουν τα κονδύλια ή θα ξεκινήσουν εξ υπαρχής «διάλογο» ή θα βελτιώσουν το «σύστημα» μετάβασης από τα εξαχρειωμένα σχολειά στα διαλυμένα πανεπιστήμια.

Πρακτική αξία του ρατσισμού


Γράφει ο Aντωνης Καρκαγιαννης, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 17/5/2009

  • Η Ευρώπη πολιορκείται από τους μετανάστες, νόμιμους και παράνομους. Οχι μόνο η Ευρώπη, αλλά κάθε χώρα και περιοχή που συμβαίνει να βρίσκεται σε επίπεδο ανάπτυξης έστω και λίγο ανώτερο από τις χώρες με τις οποίες γειτνιάζει. Η Ελλάδα, καθώς βρίσκεται στα ανατολικά όρια της Ευρώπης, αντιμετωπίζει ειδικότερο πρόβλημα, γιατί αποτελεί μία από τις κυριότερες εισόδους μεταναστών. Με όλους τους κινδύνους της σχηματικότητας και της γενίκευσης θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο σχετικά ανεπτυγμένος κόσμος πολιορκείται από τον σχετικά υπανάπτυκτο και καθυστερημένο. Πολιτικά το σχήμα αυτό θυμίζει αρκετά τήν άποψη του Μάο, που έβλεπε την κύρια κοινωνική σύγκρουση στην πολιορκία του Κέντρου από την Περιφέρεια.
  • Το φαινόμενο δεν είναι νέο, είναι πολύ παλαιό και παρακολουθεί την ανθρώπινη ιστορία, αλλά και την ιστορία της Φύσης. Είναι ένα είδος φυσικού συστήματος συγκοινωνούντων δοχείων, που αδυσώπητα κατανέμει την τροφή, το νερό, τον χώρο και όλα τα μέσα της ζωής. Κατά καιρούς εκδηλώνεται με τεκτονικές μετακινήσεις μεγάλων πληθυσμών, που όσες φορές σημειώθηκαν άλλαξαν τον πολιτισμό και τη γεωγραφική του κατανομή. Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η σύγχρονη μετανάστευση δεν θα πάρει τη μορφή της τεκτονικής μετατόπισης και ανάμειξης πληθυσμών και πολιτισμών. Η συνεχής και επιταχυνόμενη ανακατανομή της εργασίας, του πλούτου και της φτώχειας (παλαιότατο επίσης φαινόμενο που στην εποχή μας πήρε ιλιγγιώδη ρυθμό και πλανητική έκταση και ονομάσθηκε «παγκοσμιοποίηση») παρακινεί δυναμικά τις πληθυσμιακές μεταρρυθμίσεις.
  • Οι πολιορκούμενες περιοχές και χώρες αισθάνονται την ανάγκη να αμυνθούν. Να υπερασπίσουν αγαθά που τα θεωρούν δικά τους. Την τροφή, την εργασία, τον χώρο, τον τρόπο ζωής, τον πολιτισμό. Αλήθειες και ψέματα, μύθοι και πραγματικότητες διεγείρουν ένστικτα άμυνας, συλλογικές φοβίες, δημιουργούν προκαταλήψεις: οι μετανάστες θα μας πάρουν τις δουλειές προσφέροντας φθηνότερη και «κατώτερη» εργασία. Από ανάγκες άμεσης επιβίωσης ωθούνται και εθίζονται στην παραβατικότητα, από μικροκλοπές ώς τις ληστείες και τους φόνους, από το παρεμπόριο των δρόμων ώς τη δραστήρια διακίνηση ναρκωτικών ουσιών, λαθραίων εμπορευμάτων, όπλων και γυναικών, από την απλή διαμαρτυρία σε πράξεις τρομοκρατίας.
  • Για τους ίδιους λόγους συγκεντρώνονται σε ορισμένες περιοχές των μεγάλων πόλεων, υποβαθμισμένες, και τις υποβαθμίζουν ακόμη περισσότερο. Μεταφέρουν εκεί ξένες συνήθειες και ξένο πολιτισμό, τις μεταξύ τους σχέσεις και αντιθέσεις, διεκδικούν τον χώρο και σταδιακά εκτοπίζουν τον γηγενή πληθυσμό. Είναι «από τη φύση τους» επιθετικοί και βρώμικοι (!), εκπέμπουν άλλη μυρουδιά, έχουν διαφορετικό χρώμα, διαμορφώνουν «ξένη χώρα» μέσα στη χώρα. Είναι τα «γκέτο» των μεταναστών, με άλλους νόμους, άλλες συνήθειες, άλλο χρώμα, άλλες μυρουδιές, άλλες θρησκείες, άλλο πολιτισμό. Την εικόνα τη γνωρίζουμε ήδη από όλες τις μεγάλες πόλεις της Ευρώπης και από την Αθήνα. Μπορούμε να πούμε ότι συσσωρεύονται σε αλλεπάλληλα στρώματα όλα τα πρωταρχικά δεδομένα ενός γενικευμένου ρατσισμού.
  • Συνήθως ο ρατσισμός συνοδεύεται και συνυπάρχει με την τάση του ντόπιου πληθυσμού όλων των τάξεων, ιδιαίτερα των κατωτέρων, να επωφεληθεί από τη φθηνή εργασία του μετανάστη ώς το σημείο της άγριας εκμετάλλευσης και της καταπίεσης πέρα από τα όρια της νομιμότητας. Να επωφεληθεί ακίνδυνα και από όλες τις μορφές παραβατικότητας του μετανάστη. Τα τελευταία περίπου είκοσι χρόνια παρακολουθούμε φαινόμενα άγριας συμπεριφοράς έναντι των μεταναστών, καταπίεσης και κοινωνικής αποστροφής την ίδια στιγμή που θεωρούμε χρήσιμη ή απαραίτητη και συμφέρουσα την εργασία τους στους πιο άχαρους και κακοπληρωμένους τομείς. Είναι η πρακτική αξία και η πρακτική σκοπιμότητα του ρατσισμού και της κοινωνικής καταπίεσης των μεταναστών.
  • Μέσα σ’ αυτό το κλίμα παρατηρείται τελευταία, στη χώρα μας και σε άλλες χώρες, η επεξεργασία και μεθόδευση μέτρων καταστολής των μεταναστών και της μετανάστευσης, με «λαϊκή υποστήριξη». Ηδη στην Ελλάδα σχεδιάζονται στρατόπεδα συγκέντρωσης «λαθρομεταναστών» και στην Ιταλία θεσπίστηκαν αυστηρότατες ποινές για τη «λαθρομετανάστευση» και την υποδοχή «λαθρομεταναστών».
  • Δεν θα αξιολογήσουμε την «ηθική» αυτών των μέτρων. Την αποτελεσματικότητά τους θα αμφισβητήσουμε. Από τη μέχρι τώρα πείρα, όταν τα κράτη αναθέτουν στον χωροφύλακα και στον δικαστή να λύσουν δύσκολα κοινωνικά προβλήματα, όπως π. χ. είναι τα ναρκωτικά και η μετανάστευση, τα πράγματα περιπλέκονται, τα προβλήματα διογκώνονται και δημιουργούνται ισχυρά κίνητρα διαφθοράς.
  • Η μετανάστευση δεν καταστέλλεται, αλλά δεν είναι βέβαιο αν πραγματικά θέλουμε την καταστολή της. Μάλλον επιδιώκουμε να επαυξήσουμε την ωφέλεια από τη μετανάστευση και από την καταπίεση των μεταναστών. Η πλέον ώριμη ομάδα μεταναστών στη χώρα μας είναι οι Αλβανοί. Αντιμετωπίζουν πάμπολλα και σοβαρά προβλήματα ζωής, εργασίας και εκπαίδευσης, καθώς και απόλυτης επικοινωνίας με τη χώρα τους. Οι κυβερνήσεις, αντί να τα επιλύσουν με μια συνολική μεταναστευτική πολιτική, αφήνουν πόρτες και παράθυρα «παρανομίας» για να έχουν πρακτική εφαρμογή τα κατασταλτικά μέτρα και η καταπίεση. Τα αποτελέσματα αυτής της τακτικής θα τα αναζητήσουμε μιαν άλλη φορά.