Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Μαρξ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Μαρξ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

Η επικαιρότητα της σκέψης του Μαρξ και τα «καθήκοντα» των κριτικών στοχαστών

Η διπλή κρίση, οικονομική και οικολογική, που γνωρίζει ο κόσμος μας, αποτελεί έναν ακόμα κρίκο στη μακρά αλυσίδα ρήξεων του σύγχρονου καπιταλισμού ή το ξεκίνημα μιας νέας εποχής; Οι σημερινές εξεγέρσεις μπορούν να εγγραφούν σε μια διαδικασία η οποία οδηγεί σε αυτό που ο μαρξισμός ορίζει ως «επανάσταση»; Πώς μπορεί η ουτοπία, αν αξιοποιήσουμε το κοινωνικό, πολιτικό, πολιτισμικό και ανατρεπτικό δυναμικό της, να γίνει πραγματικότητα;
Αυτά ήταν ορισμένα από τα βασικά ερωτήματα που απασχόλησαν το 6ο Συνέδριο Marx International, με γενικό θέμα «Κρίσεις, εξεγέρσεις και ουτοπίες», το οποίο οργανώθηκε το περιοδικό Actuel Marx και ολοκληρώθηκε χθες Σάββατο στο Παρίσι (Université de Paris Ouest, Nanterre). Με την ευκαιρία αυτή, μιλήσαμε με τον Μιχάλη Βακαλούλη, μέλος της οργανωτικής επιτροπής του Συνεδρίου, τα ερευνητικά ενδιαφέροντα του οποίου, όλα τα τελευταία χρόνια, συνδέονται στενά με τη θεματολογία του συνεδρίου.
"Ε"

Συνέντευξη με τον Μιχάλη Βακαλούλη
* Στις 22-25 Σεπτέμβρη οργανώθηκε στη Γαλλία το 6ο Συνέδριο Marx International. Ποια θέση νομίζετε ότι έχει η μαρξιστική ανάλυση στο πνευματικό κλίμα που κυριαρχεί σήμερα, στη Γαλλία αλλά και διεθνώς;
* Από το πρώτο Διεθνές Συνέδριο Μαρξ (1995) μέχρι σήμερα έχουν σημειωθεί πολλαπλές κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές. Η κρίση συσσώρευσης του κεφαλαίου εμφανίζεται πιο εκρηκτική, ενώ η χρεοκοπία των νεοφιλελεύθερων οικονομικών πολιτικών είναι πρόδηλη, ακόμα και στα μάτια των οργανικών ιδεολόγων που τις γιόρταζαν μόλις πριν λίγο με τυμπανοκρουσίες. Το σύστημα έχει επεκτείνει ορμητικά τα όριά του από την παραγωγή στη σφαίρα της αισθητικής και της καθημερινής ζωής, αλλά ξαναβρίσκει τις καταστατικές αντιφάσεις του σε μια ευρύτερη κλίμακα. Η αίσθηση ότι ο σημερινός κόσμος βρίσκεται σε αδιέξοδο, οικονομικό και οικολογικό, πολιτικό και ανθρωπολογικό, είναι διάχυτη στην κοινή γνώμη.
Γιατί στη σημερινή συγκυρία η σκέψη του Μαρξ αποχτά ξανά μια απαράμιλλη επικαιρότητα; Διότι δεν αποτελεί απλώς ένα μνημείο του παρελθόντος που εγκαθιδρύει οριστικές αλήθειες, αλλά ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο κριτικής διάγνωσης του παρόντος και πολιτικής προβολής στο μέλλον. Φυσικά, δεν αρκεί να σκορπίσουμε λίγη μαρξιστική χρυσόσκονη, για να γίνουν οι σχέσεις εκμετάλλευσης πιο αναγνώσιμες και οι κοινωνικές αντιστάσεις πιο βιώσιμες. Οι ιδεολογικές συγκρούσεις δεν εξαντλούνται σε απλές αντιπαραθέσεις ιδεών, αλλά παραπέμπουν στην υλικότητα του συνόλου των μηχανισμών συμβολικής κυριαρχίας (κράτος, αγορά, μεταμοντέρνες δομές εξατομίκευσης). Η σημερινή κρίση δεν σηματοδοτεί μια ιδεολογική παλινόρθωση του μαρξισμού ούτε πιστοποιεί αυτόματα την ερμηνευτική του γονιμότητα. Όμως το ιδεολογικό κλίμα τα τελευταία χρόνια έχει αλλάξει αισθητά και η δεκτικότητα των μαρξιστικών ερωτημάτων κερδίζει έδαφος.
Από αυτή την άποψη, τρεις από τις κυρίαρχες αρνητικές χρήσεις του Μαρξ στις κοινωνικές επιστήμες έχουν μειωθεί σε ένταση, χωρίς βέβαια να έχουν εξαφανιστεί. Πρώτον, η αξιωματική απόρριψη της επιστημονικότητας του μαρξικού έργου: Δεν αναφέρομαι στον Μαρξ, άρα είμαι πραγματικός επιστήμονας. Είναι σαν ένας κριτικός λογοτεχνίας να θεμελιώνει την αντικειμενικότητα της άποψής του στο γεγονός ότι δεν μπήκε καν στον κόπο να διαβάσει το βιβλίο που κρίνει. Δεύτερον, η άρνηση της πρωτοτυπίας του μαρξικού έργου, με πρόσχημα ότι δεν μπαίνει στα καλούπια του ακαδημαϊκού καταμερισμού της εργασίας. Για παράδειγμα, λέγεται ότι δεν υπάρχει «μαρξιστική κοινωνιολογία». Όπως όμως παρατηρούσε ο Ανρί Λεφέβρ, υπάρχουν μαρξιστές στην κοινωνιολογία. Τρίτον, η τάση να αντιπαρατίθεται ο Μαρξ στη σημερινή κριτική κοινωνική θεωρία: A good marxist is a dead one. Και στις τρεις αυτές χρήσεις υπάρχει μια σημαντική μετατόπιση.

* Ποια είναι η φιλοδοξία του φετινού συνεδρίου Marx International που έχει θέμα «Κρίσεις, εξεγέρσεις και ουτοπίες»;
* Ο βασικός στόχος παραμένει ο ίδιος από την αρχή, εκείνο που αλλάζει κάθε φορά είναι η συγκυρία. Η δημόσια συζήτηση εκατοντάδων ερευνητών από όλο τον κόσμο με την ενεργή υποστήριξη δεκάδων περιοδικών κοινωνικών επιστημών αποβλέπει να δημιουργήσει ένα διανοητικό γεγονός που παρεμβαίνει πολιτικά στην ιδεολογική συγκυρία. Το διακύβευμα είναι η ανάλυση των κοινωνικών και νοητικών δομών του ανεπτυγμένου καπιταλισμού στην προοπτική του μετασχηματισμού τους. Η κριτική θεωρία δεν παράγεται όμως από «επαναστάτες του καναπέ» που καταγγέλλουν αδιάκοπα τις κακοδαιμονίες του καπιταλισμού, εμπεδώνοντας κατά παράδοξο τρόπο τη δοξασία ότι το σύστημα είναι παντοδύναμο. Η κοινωνική θεωρία μετατρέπεται σε κριτική στο βαθμό που κατανοεί την ίδια της την ιστορικότητα, αναλύοντας τις συγκρουσιακές πρακτικές, τις πολιτισμικές αντιστάσεις, την αντιφατική παραγωγή της υποκειμενικότητας ενάντια στη μεταμοντέρνα βαρβαρότητα του κεφαλαίου.

Η αριστερή σκέψη στις συνθήκες της κρίσης

* Γιατί η σημερινή αριστερή σκέψη, παρά την οικονομική κρίση και τη συναφή κρίση της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας, δεν μοιάζει ικανή να προσφέρει μια ανάγνωση της κατάστασης με αξιώσεις ηγεμονίας;
* Αν το σύστημα εμφανίζεται ακαταμάχητο, αυτό συμβαίνει γιατί το «αντίπαλο δέος» έχει πάψει να είναι μαχητικό. Ή, καλύτερα, γιατί έχει πάψει να αυτοπροσδιορίζεται με αξιώσεις ηγεμονίας. Η Αριστερά πάσχει από ένα σύνδρομο κατωτερότητας απέναντι στη συστημική υπεροχή. Έχει αποστασιοποιηθεί από τα κοινωνικά της ερείσματα (κυρίως από τα λαϊκά στρώματα), έχει αμβλύνει την ικανότητα ταξικής αντιπροσώπευσης της μισθωτής εργασίας, έχει υποστείλει τη σημαία της κριτικής της καθημερινής ζωής.
Η αριστερή σκέψη παρουσιάζεται τις περισσότερες φορές άνευρη, συμβατική, αδύναμη. Αμήχανη απέναντι στις νέες μορφές επικοινωνίας και μετα-υλιστικής κατανάλωσης που τροποποιούν όχι μόνο την ατομική εκφραστικότητα αλλά και τους όρους της συλλογικής δράσης. Η στρατηγική κατάκτησης, επιρροής και κατοχής της κρατικής μηχανής άλλαξε περισσότερο την Αριστερά από ό,τι η Αριστερά άλλαξε τις δομές εξουσίας και ταξικής κυριαρχίας του σύγχρονου καπιταλισμού.
Αυτό ισχύει και για τις δυο παραλλαγές της Αριστεράς, ρεφορμιστική και ριζοσπαστική. Παρά τις όποιες εκσυγχρονιστικές της επιδόσεις, η σοσιαλδημοκρατία βρίσκεται σήμερα στο εδώλιο της ιστορικής κρίσης. Χρεώνεται όχι μόνο ένα δυσβάσταχτο «κοινωνικό έλλειμμα» που απορρέει από τη διαχειριστική πολιτική της, αλλά κυρίως μια ανικανότητα να επινοήσει ένα νέο σχέδιο δράσης με προοδευτικό κοινωνικοπολιτικό περιεχόμενο. Όσο για τις αντιφιλελεύθερες αριστερές δυνάμεις που αυτοσυστήνονται σαν «φυσικοί» σύμμαχοι των κοινωνικών κινημάτων, εξαντλούν πολύ συχνά τη δυναμική τους σε ρητορικές αντιπαραθέσεις με τις συντηρητικές δυνάμεις, αρκούμενες αυτάρεσκα σε μια «κουλτούρα αντιπολίτευσης». Η κινηματική τους προδιάθεση και στάση δεν είναι ικανός όρος ούτε για να κερδίσουν την κοινή γνώμη με το μέρος τους ούτε για να δώσουν πολιτική προοπτική στις κινητοποιήσεις των εργαζομένων.

Τρεις θεματικοί άξονες: Εργασία, κοινωνικές συγκρούσεις, συμμετοχή των πολιτών
* Ποια θεωρητικά και αναλυτικά «καθήκοντα» πιστεύετε ότι θέτει στην κριτική σκέψη η σημερινή κρίση --κρίση δομική του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, η κρίση της Ευρώπης, και ειδικότερα η κρίση στην Ελλάδα;
* Δεν υπάρχει κριτική σκέψη εν γένει· υπάρχουν κριτικοί στοχαστές που κάτω από ορισμένες συνθήκες, μέσα από συναντήσεις και συγκρούσεις, αναιρέσεις και μετατοπίσεις θέσεων, κινηματικές εμπειρίες και πολιτικές προβολές μπορούν να λειτουργήσουν σαν επιταχυντές σωματιδίων μιας πολιτικής απελευθέρωσης. Στο χώρο του κινήματος για μια εναλλακτική παγκοσμιοποίηση, για παράδειγμα, υπάρχουν γόνιμοι προβληματισμοί για την ανασυγκρότηση του δημοσίου χώρου, την κινηματική σύγκλιση σε παγκόσμιο επίπεδο, τις μορφές αυτοοργάνωσης των πολιτών ενάντια στη δικτατορία των χρηματιστικών αγορών.
Από αναλυτική άποψη, υπάρχουν τουλάχιστον τρεις θεματικοί άξονες στους οποίους οφείλει να επενδύσει η κριτική σκέψη με αξιώσεις ηγεμονίας.
Ο πρώτος αφορά την κριτική της εργασίας που αποτελεί, σήμερα περισσότερο από ποτέ, τη βασική συνθήκη κάθε κοινωνικής κριτικής. Η εργασία δεν είναι απλώς μια διαδικασία ανάλωσης της εργατικής δύναμης, είναι ταυτόχρονα μια θεμελιώδης εκφραστική μορφή της υποκειμενικότητας. Φυσικά, αυτή η υποκειμενικότητα συγκροτείται σε μεγάλο βαθμό από τους μηχανισμούς εκμετάλλευσης μέσα στην επιχείρηση όπως και μέσα στην κοινωνία. Τείνει όμως να τους υπερβαίνει καταλυτικά, αδιάλειπτα. Ποια είναι η μορφολογία και οι αντιφάσεις αυτού του φαινομένου στη παρούσα φάση συσσώρευσης όπου οι έννοιες του χρόνου εργασίας, της επιχείρησης, της παραγωγής αγαθών, υπηρεσιών και αξιών έχουν ριζικά ανατραπεί; Ποια μορφή παρέμβασης στον τρόπο οργάνωσης της εργασίας και διαχείρισης της επιχείρησης;
Ο δεύτερος θεματικός άξονας αφορά τη μελέτη των κοινωνικών αντιδράσεων και συγκρούσεων που αναπτύσσονται στο εσωτερικό του μεταμοντέρνου καπιταλισμού. Τα συγκρουσιακά φαινόμενα δεν πρέπει να ανάγονται στην αρνητική και καταστροφική τους διάσταση. Αντίθετα, ο ρόλος τους είναι κατεξοχήν παραγωγικός, όχι μόνο για την αποδόμηση του «παλιού» αλλά και για τη συγκρότηση νέων κοινωνικών ανταλλαγών και σχέσεων. Η σχέση των κινημάτων με την πολιτική είναι ένα άλλο τυφλό σημείο που πρέπει να διερευνηθεί. Η κρίση της κηδεμονικής λειτουργίας των κομμάτων πάνω στα κινήματα σ’ όλη την Ευρώπη είναι μια ελπιδοφόρα εξέλιξη γιατί ενέχει τη δυνατότητα διεύρυνσης του φάσματος της συλλογικής κινητοποίησης και πολιτικοποίησης πέρα από τις στενές κομματοκεντρικές περιχαρακώσεις. Το ζήτημα όμως της ισότιμης άρθρωσης κινημάτων και θεσμικής πολιτικής παραμένει ανοιχτό.
Ο τρίτος άξονας παραπέμπει στο ζήτημα των εξουσιών και της συμμετοχής των πολιτών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η σημερινή κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης, και γενικότερα η κρίση νομιμοποίησης των ιεραρχημένων θεσμών, δεν είναι μόνο φορέας αποσύνθεσης. Μια τέτοια κρίση εκφράζει όχι μόνο μια έλλειψη εμπιστοσύνης στις κρυσταλλωμένες μορφές κοινωνικής κυριαρχίας, αλλά κυρίως τη θέληση των ατόμων να συγκροτηθούν σε ενεργούς παίκτες που διεκδικούν, δρουν, συν-αποφασίζουν. Πρόκειται για μια επέκταση του πεδίου των αγώνων που έχουν σαν κεντρικό διακύβευμα την αυτόνομη συγκρότηση της συλλογικότητας σαν διάδραση ενικοτήτων και όχι σαν σύμφυση ατόμων σε ένα υπερβατικό σύνολο.
Οι νέες μορφές επικοινωνίας, τα κοινωνικά δίκτυα, η τάση αυτοπροσδιορισμού των υποκειμένων με βάση το συγκεκριμένο πράττειν και όχι το αφηρημένο είναι, αποτελούν αντιφατικές εκφάνσεις μιας υπόκωφης επανάστασης εν πλω, που η Αριστερά έχει μια τρομακτική δυσκολία να συλλάβει στη μετασχηματιστική της δυνατότητα. Υπό τον όρο να μην αντιληφθούμε την επικείμενη επανάσταση σαν ετεροχρονισμένο μάρκετινγκ ελπίδας αλλά, για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Μαρξ, σαν «έφοδο στον ουρανό» μιας ουτοπίας που «γειώνεται» στη ζωντανή πραγματικότητα αντιφατικά, αποσπασματικά, εδώ και τώρα.
Βέβαια, η προοπτική της κατάκτησης της αυτονομίας δεν πρέπει να μας κάνει να υποτιμούμε τη μαζική εμφάνιση νέων ναρκισσιστικών παθολογιών, την τυραννία της προσωπικής εικόνας σαν αυτοσκοπό, την πικρία και την απογοήτευση των υποκειμένων αντιμέτωπα με τη μη αναγνώριση των ικανοτήτων και των πρακτικών τους. Τέτοια εμπόδια ευδοκιμούν στο έδαφος του ανταγωνιστικού ατομικισμού της αγοράς, της επιχείρησης, της διαφήμισης, της μιμητικής κατανάλωσης.
Το σημαντικό είναι ότι αυτά τα φαινόμενα συνυπάρχουν με τη θέληση αυτονομίας και αυτοδημιουργίας. Σε ό,τι αφορά την ίδια τους τη ζωή, τα υποκείμενα δεν δέχονται να είναι παίκτες δεύτερης κατηγορίας, υποδεέστεροι πολίτες, μη αναγνωρισμένοι από την ιεραρχία μισθωτοί. Θέλουν όχι μόνο να βρίσκονται στο βάθρο (στην αγορά εργασίας, στη πολιτική αγορά, στη διαδικασία λήψης αποφάσεων) άλλα να μπορούν να καρπωθούν το χρυσό μετάλλιο που τους ανήκει. Πρόκειται για μια πρό(σ)κληση που η Αριστερά δεν μπορεί να αγνοήσει, εκτός κι αν αποφασίσει να αποδεχτεί το τίμημα της ιστορικής της καταβαράθρωσης.

  • Τη συνέντευξη πήρε ο Γιάννης Μπαλαμπανίδης 
  • Η ΑΥΓΗ: 26/09/2010
Ο Μιχάλης Βακαλούλης διδάσκει πολιτική θεωρία, μεθοδολογία και κοινωνιολογία της συλλογικής δράσης στο Πανεπιστήμιο Paris VIII. Οι πιο πρόσφατες έρευνές του αφορούν προβλήματα των κοινωνικών κινημάτων, του συνδικαλισμού και των μορφών πολιτικοποίησης στις νέες εργασιακές συνθήκες. Τελευταίο του έργο, η επιμέλεια (σε συνεργασία με τον Pierre Cours Salies και τον Jean Lojkine) του τόμου Nouvelles luttes de classe, Παρίσι, Presses Universitaires de France, 2006.
Προσωπική ιστοσελίδα: http://vakaloulis.wordpress.com/

Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

Το δικαίωμα στην εξέγερση

  • Ο ιταλός συγγραφέας Κλάουντιο Μάγκρις αναλύει τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα σε νόμο και ηθική συνείδηση από τον Κικέρωνα μέχρι και τον Μαρξ

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα ομιλίας του ιταλού συγγραφέα Κλάουντιο Μάγκρις, την οποία έκανε σε εκδήλωση που έγινε στις 23 Απριλίου 2009, στο πλαίσιο της Biennale του Τορίνου:

ΡΕΝΑΤΟ ΓΚΟΥΤΟΥΖΟ «Η ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ» (1962)

ΡΕΝΑΤΟ ΓΚΟΥΤΟΥΖΟ «Η ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ» (1962)

«Η δημοκρατία είναι -όχι μόνον, αλλά είναι και- ο κανόνας που βασίζεται στο κριτήριο να μετράμε τα κεφάλια, σύστημα πιθανόν ελαττωματικό, αλλά, όπως έλεγε ο Εϊνάουντι, το λιγότερο κακό, δεδομένου ότι η μοναδική εναλλακτική λύση είναι να σπάζουμε τα κεφάλια. Μερικές φορές, όμως, μπορεί να είναι αληθινό εκείνο που κραυγάζει ο δόκτωρ Στόκμαν στον «Εχθρό του λαού» του Ιψεν: «Η πλειοψηφία έχει τη δύναμη, αλλά δεν έχει το δίκιο». Και τότε πρέπει να υπακούσουμε στους «άγραφους νόμους των Θεών», ακόμα και ενάντια στους νόμους που προέρχονται από ένα δημοκρατικό κράτος, από αντιπροσώπους μιας κανονικά εκλεγμένης πλειοψηφίας. Ακόμα και ο Χίτλερ έφτασε, κατά κάποιον τρόπο, νόμιμα στην εξουσία στην προπολεμική Γερμανία...

Σε αυτό το σημείο αναδύεται ένα τρομερό και τραγικό ερώτημα: πώς μπορούμε να ξέρουμε αν αυτοί οι άγραφοι νόμοι είναι αληθινά των Θεών, είναι δηλαδή οικουμενικές αρχές;

Είμαστε ορθώς πεπεισμένοι ότι η χριστιανική αγάπη για τον πλησίον, τα αξιώματα της καντιανής ηθικής, η οποία προτρέπει να θεωρούμε ένα άτομο πάντοτε ως σκοπό και ποτέ ως μέσο, οι δημοκρατικές αξίες της ελευθερίας και της ανεκτικότητας, τα ιδεώδη της κοινωνικής δικαιοσύνης, η ισότητα των δικαιωμάτων όλων των ανθρώπων σε όλα τα μέρη της γης, είναι οικουμενικά θεμέλια που κανένα κράτος δεν μπορεί να παραβιάζει.

Γνωρίζουμε ωστόσο ότι συχνά οι πολιτισμοί -και ο δικός μας πολιτισμός- επέβαλαν με τη βία σε άλλους πολιτισμούς τις αξίες που αυτοί θεωρούσαν ανθρώπινες και οικουμενικές, και που ήταν αντίθετα το υπεραιωνόβιο προϊόν της δικής τους κουλτούρας, της δικής τους ιστορίας, της δικής τους παράδοσης, η οποία ήταν απλώς ισχυρότερη. Και αν η πλειοψηφία δεν έχει δίκιο, όπως κραυγάζει ο Στόκμαν, είναι εύκολο να υποκύψουμε στον πειρασμό να επιβάλουμε με την ισχύ ένα άλλο δίκιο, που με τη σειρά του διαθέτει μόνο την ισχύ. Η ανυπακοή στον Κρέοντα συνεπάγεται συχνά τραγωδίες όχι μόνον για όποιον δεν υπακούει, αλλά και για άλλους αθώους που συμπερασύρονται από τις συνέπειες.

Για να εξεγερθεί κανείς βάσιμα, η συνείδηση οφείλει να αναφέρεται σε αρχές που υπερβαίνουν την τυχαιότητα και τη σχετικότητα της ιστορικής στιγμής και της κοινωνικοπολιτικής διάταξης, στην οποία ζει το άτομο που εξεγείρεται στο όνομα της συνείδησης. Εκθέτοντας τη στωική θεωρία του φυσικού δικαίου, ο Κικέρων, στο έργο του «De Republica», μιλάει για έναν «αληθινό νόμο, σύμφωνο με τη φύση, οικουμενικό, σταθερό και αιώνιο νόμο, στον οποίο ο άνθρωπος δεν μπορεί να μην υπακούει χωρίς να αποφεύγει τον εαυτό του και χωρίς να αρνιέται την ανθρώπινη φύση». Αυτό το δίκαιο της φύσης, που αντιλαμβάνεται την ανθρωπότητα ως οικουμενική κονότητα, περνάει έπειτα στον χριστιανισμό. Οι άδικοι θετικοί νόμοι, γράφει ο Θωμάς ο Ακινάτης, δεν είναι νόμοι στους οποίους οφείλουμε κάποια υπακοή. Αντίθετα, μάλιστα, ο έντιμος άνθρωπος έχει το δικαίωμα και το χρέος να εξεγείρεται εναντίον τους.

Μέσα από μια πολύπλοκη και αντιφατική διαδρομή και μέσα από μια διαδικασία βαθμιαίας εκκοσμίκευσης, το φυσικό δίκαιο συνδέεται ιδεατά, χωρίς ωστόσο να ταυτίζεται μαζί τους, με τα πολιτικά δικαιώματα της φιλελεύθερης και δημοκρατικής νεωτερικότητας.

Σύμφωνα με τον Λοκ, τον φιλόσοφο της ανεκτικότητας και των πολιτικών δικαιωμάτων, ένα αυταρχικό κράτος αρνιέται την ίδια τη φύση του ανθρώπου.

Η αμερικανική Διακήρυξη του 1776 διακηρύσσει ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν γεννηθεί ίσοι και προικισμένοι από τον δημιουργό τους με ορισμένα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα, μεταξύ των οποίων είναι η ζωή, η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας. Και η γαλλική του 1789 μιλάει για ιερά και αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα του ανθρώπου.

Δύο διακηρύξεις επαναστατικές, που συνοδεύουν πράγματι δύο επαναστάσεις και διατυπώνουν θεωρητικά το δικαίωμα στην επανάσταση, διακηρύσσοντας ρητά ότι, όταν οποιαδήποτε μορφή κυβέρνησης παραβιάζει αυτές τις αρχές, είναι δικαίωμα του λαού να αλλάξει ή να ρίξει αυτή τη μορφή κυβέρνησης.

Ο Θορό θα διατυπώσει τη θεωρία της ανυπακοής, το «δικαίωμα στην επανάσταση», όπως λέει.

Ενάντια στο δίκαιο της φύσης υψώνονται, όμως, πολλές άλλες φωνές, οι οποίες αμφισβητούν την ίδια την ιδέα μιας «σταθερής, οικουμενικής και αιώνιας φύσης». Ο Χιουμ λέει ότι «η λέξη φυσικός παίρνει ένα τόσο μεγάλο αριθμό νοημάτων και έχει τόσο αβέβαιη σημασία, ώστε φαίνεται μάταιο να αντιδικούμε για το αν η δικαιοσύνη είναι ή δεν είναι φυσική».

Για τον Χομπς η φυσική κατάσταση δεν είναι ειδυλλιακή, αλλά είναι πόλεμος όλων εναντίον όλων, που πρέπει να αναχαιτιστεί από τους νόμους.

Σε αυτή την προοπτική ο δεσμός ανάμεσα σε δίκαιο και ηθική θα διαρραγεί. Το φυσικό δίκαιο θα απορριφθεί ως αυθαίρετο «δέον είναι» στο όνομα των πραγμάτων έτσι όπως αυτά είναι. Κανένας δεν περιφρόνησε όσο ο Χέγκελ τον ανταγωνισμό «ανάμεσα σε αυτό που θα έπρεπε να είναι και σε αυτό που είναι» και, επομένως το φυσικό δίκαιο, το οποίο αυτός θεωρεί αφηρημένο ιδεώδες, κατώτερο από την ανώτερη ηθικότητα που είναι η συγκεκριμένη ύπαρξη του κράτους.

Για τον Μαρξ είναι η ιστορία και όχι η φύση αυτή που πρέπει να φέρει την απελευθέρωση. Ωστόσο, παραμένει στη σκέψη του Μαρξ το ιδεώδες μιας ανθρώπινης προσωπικότητας που αυτοπραγματώνεται στην πληρότητά της (...).*

Σάββατο 11 Απριλίου 2009

Ο Καρλ Μαρξ αντεπιτίθεται

  • Σε ένα πανεπιστήμιο του Λονδίνου- κεντρικής αρτηρίας του καπιταλισμού-, τέσσερις θεωρητικοί της Αριστεράς συζήτησαν για τον κομμουνισμό. Εκατοντάδες νέοι από όλη την Ευρώπη κατέκλυσαν το αμφιθέατρο
  • Οι μετριοπαθείς κληρονόμοι του Γερμανού φιλοσόφου είναι εδώ

Μάικλ Χαρντ
  • Το ραντεβού δόθηκε πολύ κοντά στο πληγωμένο από την οικονομική κρίση Σίτι του Λονδίνου. Το θέμα που θα απασχολούσε μερικούς από τους γνωστότερους αριστερούς εκπροσώπους της πολιτικής φιλοσοφίας ήταν το μέλλον του κομμουνισμού. Στο κοιμητήριο Χάιγκεϊτ της πόλης, όπου βρίσκεται θαμμένος, ο Μαρξ θα ένιωθε ασφαλώς ικανοποιημένος.
Ήταν εκεί ο Σλοβένος «μετριοπαθής μαρξιστής» Σλάβοϊ Ζίζεκ, ο Ιταλός καθηγητής και θεωρητικός της αντιπαγκοσμιοποίησης Τόνι Νέγκρι, ο Γάλλος Αλέν Μπαντιού, άλλοτε μαοϊστής με ενεργό συμμετοχή στον Μάη του ΄68, ο Αμερικανός Μάικλ Χαρντ, εμπνευστής της θεωρίας περί «Αυτοκρατορίας» μαζί με τον Νέγκρι. Για τρεις ημέρες, από την Παρασκευή 13 Μαρτίου έως την Κυριακή 15 Μαρτίου, θα ανέλυαν τις απόψεις τους για το θέμα «περί της ιδέας του κομμουνισμού». Για τη συζήτηση, αρχικά τους είχε διατεθεί μια αίθουσα 180 θέσεων στο Βirkbeck College του πανεπιστημίου του Λονδίνου. Πέρα από κάθε προσδοκία των διοργανωτών, οι αιτήσεις για μια θέση στο ακροατήριο έπεσαν βροχή. Τελικά, παραχωρήθηκε ένα αμφιθέατρο 900 θέσεων, το οποίο ξεχείλισε από νέους ανθρώπους από πολλές χώρες της Ευρώπης. Το νεαρό ακροατήριο παρακολούθησε το συνέδριο με θρησκευτική ευλάβεια, κρατώντας σημειώσεις, πίνοντας κόκα κόλα λάιτ και καταγράφοντας με χάι τεκ βιντεοκάμερες απόψεις των επιφανών ομιλητών για ένα πολιτικό ζήτημα που φαινόταν ότι είχε μπει οριστικά στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας.
  • Η συζήτηση.
Μια τέτοια συζήτηση, την οποία άνοιξε με χαιρετισμό του ο διευθυντής Ανθρωπιστικών Σπουδών του Ινστιτούτου Κώστας Δουζίνας, σε μια από τις κεντρικές αρτηρίες του καπιταλιστικού συστήματος θα μπορούσε να είναι άλλο ένα σύμπτωμα της παγκόσμιας ύφεσης, όπως παρατηρεί το περιοδικό «Νouvel Οbservateur». Αλλά και μια ακόμη ευκαιρία για να θριαμβολογήσουν μερικοί- ή να ανησυχήσουν κάποιοι άλλοι- ότι «ο Καρλ Μαρξ αντεπιτίθεται». Τα μέσα ενημέρωσης αφιερώνουν πολλές σελίδες και εκπομπές για να αναλύσουν το φαινόμενο. Το περιοδικό «Εconomist» παρουσίασε στο εξώφυλλό του τον μαρξισμό ως ζόμπι που βγαίνει από τον τάφο και συνόψισε σε μια φράση το κλίμα: «Η οικονομική ελευθερία δέχεται επίθεση και ο καπιταλισμός αμφισβητείται». Το ΒΒC μετέδωσε μία τηλεοπτική εκπομπή με το ερώτημα εάν ήρθε το τέλος το καπιταλισμού. Και μια βδομάδα πριν από το συνέδριο, οι «Financial Τimes» έθεσαν το δικό τους ερώτημα: «Κομμουνισμός: μια εναλλακτική λύση στον καπιταλισμό για άλλη μια φορά;».
  • Οι προϋποθέσεις.
Στο συνέδριο του Λονδίνου- κέντρο της παγκόσμιας οικονομίας επί 200 χρόνια, αλλά και ο τόπος όπου ο Μαρξ προετοίμασε τη συγγραφή του Κεφαλαίου πριν από ενάμιση αιώνα-, οι προϋποθέσεις για τη συμμετοχή των ομιλητών ήταν δύο. Πρώτον, να προσεγγίζουν θετικά την ιδέα της αναγέννησης του κομμουνισμού· και δεύτερον, να μην εκπροσωπούν κανέναν πολιτικό χώρο. Κι αν οι «Financial Τimes» κατέληξαν σε εκείνο το άρθρο τους στο συμπέρασμα ότι «η αναβίωση του κομμουνισμού είναι μια ακαδημαϊκή ψευδαίσθηση», μια μέρα νωρίτερα είχαν φιλοτεχνήσει στο πρόσωπο του Σλάβοϊ Ζίζεκ το πορτρέτο ενός ροκ σταρ του μαρξισμού. Ο Σλοβένος φιλόσοφος γίνεται όλο και πιο δημοφιλής- από τα περιοδικά «Foreign Ρolicy» και «Ρrospect» ανακηρύχθηκε ένας από τους 25 διανοούμενους με τη μεγαλύτερη επιρροή παγκοσμίως. Παράλληλα, ανέλαβε τη διεύθυνση Διεθνών Σχέσεων του Βirkbeck Ιnstitute, μιας σχολής που από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου καλεί στις τάξεις της «αντιφρονούντες» διανοουμένους.

  • «Πρέπει να επανεφεύρουμε τον κομμουνισμό»
O Σλάβοϊ Ζίζεκ υποδέχθηκε τον δημοσιογράφο των «Financial Τimes» σε ένα εστιατόριο στη Λιουμπλιάνα. «Είμαι ένας απολύτως μετριοπαθής μαρξιστής», είπε στον Βρετανό δημοσιογράφο όταν εκείνος τον ρώτησε για την οικονομική κρίση ελπίζοντας ότι θα εισέπραττε μια απάντηση για το τέλος του καπιταλισμού. «Δεν λέω ότι είμαστε ένα βήμα πριν από την επανάσταση και έχω πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι μια κομμουνιστική λύση παλαιού τύπου δεν είναι εφικτή», πρόσθεσε. Ο Ζίζεκ πιστεύει ότι ο καπιταλισμός δεν μπορεί να δώσει λύση στις μεγάλες προκλήσεις του σήμερα, όπως είναι η περιβαλλοντική καταστροφή και η βιογενετική. Την ίδια στιγμή, η κυρίαρχη ιδεολογία επιχειρεί να προστατεύσει το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα και τις παρεκτροπές του από την κριτική. «Η βασική μου κριτική δεν είναι ότι ο καπιταλισμός είναι κακός, αλλά ότι δεν μπορεί να κρατήσει για πάντα», εξηγεί. Και τότε; «Πρέπει να επανεφεύρουμε τον κομμουνισμό». Οι κληρονόμοι του Μαρξ είναι εδώ, έστω και χωρίς το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» του.[ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΛΟΠΟΥΛΟΣ. ΤΑ ΝΕΑ: Σάββατο 11 Απριλίου 2009]

Κυριακή 5 Απριλίου 2009

Η μαμή της Ιστορίας

  • Οταν ο Μαρξ χρησιμοποιούσε την περίφημη μεταφορά του για τη βία, δεν αναφερόταν στην προλεταριακή επανάσταση, αλλά στη διαδικασία πρωταρχικής συσσώρευσης του κεφαλαίου. Ο Μάρκο Ρεβέλι διδάσκει πολιτική επιστήμη στο πανεπιστήμιο του Ανατολικού Πιεμόντε. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα δοκιμίου, που περιέχεται στο βιβλίο των Fausto Bertinotti, Lidia Menapace, Marco Revelli «Non violenza» (Fazi editore, 2004).


  • Ούτε στη σκέψη του Μαρξ ούτε και σε εκείνη τη μακρά και ετερογενή σειρά θεωρητικο-πρακτικών επεξεργασιών που ονομάστηκε «μαρξισμός», η βία υπήρξε ποτέ ταμπού. Οπως οι περισσότεροι «μοντέρνοι» πολιτικοί στοχαστές, και ιδιαίτερα όπως οι περισσότεροι στοχαστές που κατατάσσονται στο ρεύμα του λεγόμενου πολιτικού ρεαλισμού, από τον Μακιαβέλι ώς τον Χομπς και μέχρι, φυσικά, τον Χέγκελ, έτσι και ο Μαρξ θεώρησε τη βία αναπόσπαστη συνιστώσα της Ιστορίας, «φυσικό» γνώρισμα της εσωτερικής της διαλεκτικής, που καθορίζεται, ακριβώς όπως η φυσική και η αστρονομία, από το «παίγνιο των δυνάμεων». Και την ενσωμάτωσε στον στοχασμό του για τον κοινωνικό μετασχηματισμό με έναν τρόπο καθαρά εργαλειακό, ως μέσο η προσφυγή στο οποίο κρίνεται αποκλειστικά με βάση την ωφελιμότητά του σε σχέση με τον σκοπό (δηλαδή με βάση την αποτελεσματικότητά του).
  • Σε μια φιλοσοφία ριζικά κοσμική και ιστορικιστική, η οποία ως τέτοια όχι μόνον δεν αναγνωρίζει ιδιαίτερη αυτονομία στην ηθική αλλά την ενσωματώνει και τη διαλύει, ως αντανάκλαση, μέσα στην ιστορική και κοινωνική εξέλιξη, δεν υπάρχει χώρος για έναν ηθικό στοχασμό σχετικά με τη νομιμότητα των μέσων, αλλά μόνον για το βαθμό της αποτελεσματικότητάς τους.
  • Γίνεται συχνή αναφορά -από μέρους των όψιμων υποστηρικτών μιας άγριας αντίληψης της ταξικής σύγκρουσης και της αναγκαιότητας της βίας ως εγγύησης επαναστατικής συνέπειας- στη γνωστή δήλωση του Μαρξ για τη βία ως «μαμή της Ιστορίας» (γράφει κατά λέξη ο Μαρξ: «Η βία είναι η μαμή κάθε παλιάς κοινωνίας που κυοφορεί μια καινούρια»), λησμονώντας συχνά ότι ο Μαρξ τη διατυπώνει ακριβώς στο τέλος του πρώτου τόμου του «Κεφαλαίου», στο έβδομο μέρος, το αφιερωμένο στη «Διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου», και στο εικοστό τέταρτο κεφάλαιο με τίτλο «Η λεγόμενη πρωταρχική συσσώρευση».
  • Ο Μαρξ αναφέρεται, επομένως, όχι τόσο (και μάλιστα καθόλου) στην προλεταριακή επανάσταση, αλλά στην άγρια διαδικασία διαμόρφωσης της αστικής κοινωνίας σε ρήξη με την παλιά φεουδαρχική κοινωνία και ιδιαίτερα στη «Γένεση του βιομήχανου κεφαλαιοκράτη», ο οποίος διαμορφώθηκε ακριβώς χάρη στη βίαιη και αναγκαστική απαλλοτρίωση των αγροτών, την περίφραξη των χωραφιών, τις αιματηρές αποικιακές κατακτήσεις, που λειτούργησαν ως ισχυροί και αιματοβαμμένοι «επιταχυντές» της γέννησης του καπιταλισμού με τον διαχωρισμό του από τον παλιό φεουδαρχικό κόσμο («Οι μέθοδες αυτές στηρίζονται εν μέρει στην πιο ωμή βία... Ολες χρησιμοποιούν την κρατική εξουσία, τη συγκεντρωμένη βία της κοινωνίας», είχε διευκρινίσει αμέσως πριν ο Μαρξ, «για να επιταχύνουν σαν σε θερμοκήπιο τη διαδικασία της μετατροπής του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής σε κεφαλαιοκρατικό»).
  • Η βία επομένως, στην οποία αναφέρεται εδώ, βρίσκεται στην απαρχή της διαμόρφωσης του σύγχρονου προλεταριάτου -ως πράξη με την οποία σφυρηλατούνται οι αλυσίδες του- και όχι στο τέλος, ως πράξη με την οποία πρέπει να σπάσουν αυτές οι αλυσίδες.
  • Αλλά το ζήτημα δεν έχει και πολλή σημασία (εκτός από το ότι υπαγορεύει μια μεγαλύτερη φιλολογική προσοχή στη χρήση των τσιτάτων, ιδίως όταν αυτά χρησιμοποιούνται για να κατακεραυνώνουν διαφωνούντες συνομιλητές).
  • Το ζήτημα δεν έχει και πολλή σημασία, επειδή, αν παρακάμψουμε αυτές τις δύο γραμμές, είναι σε κάθε περίπτωση προφανές ότι ο Μαρξ και μαζί του ο Ενγκελς και όλοι οι πατέρες του μαρξισμού (με εξαίρεση τους λεγόμενους καντιανούς σοσιαλιστές και, όψιμα αλλά και αμφίσημα, τον Κάουτσκι) είχαν πάντοτε απέναντι στη βία -όπως και απέναντι στον πόλεμο- μια στάση αρκετά ανενδοίαστη. Είχαν μια στάση πραγματιστική, που καθοριζόταν ανάλογα με τις περιστάσεις, μια στάση που σίγουρα δεν ήταν στάση «αρχής», αλλά ούτε καν επιφύλαξης.
  • Η εικόνα του «λαού στα όπλα» κυριάρχησε συχνά στην αναπαράσταση της επαναστατικής διαδικασίας, είτε επρόκειτο για το γερμανικό 1848 είτε για την Κομμούνα του Παρισιού, έτσι ώστε η συγκρότηση της εργατικής τάξης σε στρατό κατέληγε να αντιπροσωπεύει την πιο σίγουρη εγγύηση ότι η επανάσταση θα οδηγούνταν ως τις αναγκαίες συνέπειές της. Στον νεαρό Μαρξ η ένοπλη εξέγερση είναι η «φυσική» μορφή της επανάστασης, την οποία φανταζόταν με βάση το ακριβές υπόδειγμα της Γαλλικής Επανάστασης, που ήταν το αρχέτυπο κάθε μοντέλου επανάστασης.
  • Με τον ίδιο τρόπο ο Μαρξ (και ίσως ακόμη περισσότερο ο Ενγκελς, ο οποίος έτρεφε ένα αληθινό πάθος για τις σπουδές στρατηγικής) εντάσσει τον πόλεμο και τους στρατούς «στον υπολογισμό των προπτικών του επαναστατικού κινήματος», ως παράγοντα πιθανής επιτάχυνσης του επαναστατικού κινήματος και ως ευκαιρία που ευνοεί τη ρήξη με το κοινωνικό και πολιτικό status quo. Από την άλλη μεριά, το 1867, ο Μαρξ θα αντιταχθεί στο φιλειρηνικό κίνημα που είχαν υποστηρίξει διανοούμενοι όπως ο Βικτόρ Ουγκό και άλλοι.
  • Χρειάζεται όμως να προσθέσουμε ότι ο πόλεμος δεν ήταν ακόμα εφοδιασμένος με τα καταστροφικά εργαλεία που αποκαλύφθηκε ικανή να επινοήσει η σύγχρονη τεχνολογία. Στον 19ο αιώνα του Μαρξ και του Ενγκελς ο πόλεμος δεν είχε ακόμη προσλάβει τον ολικό χαρακτήρα που θα πάρει αντίθετα στις αρχές του 20ού αιώνα. Και θα πρόκειται από κάθε άποψη για μια τομή, για μια χρονική ρήξη, που θα αλλάξει ριζικά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο τίθεται το ζήτημα του πολέμου και γενικότερα της βίας στο πλαίσιο της επαναστατικής θεωρίας (...). *
  • Επτά, Κυριακή 5 Απριλίου 2009