Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008

Τι είναι ο λαϊκισμός;

Νέα Εστία, τεύχος 1816, Νοέμβριος 2008

Πολύ πρόσφατα ο πρωθυπουργός προσπάθησε να ορίσει το νέο πολιτικό-εκλογικό δίλημμα για τη χώρα ως εξής: υπευθυνότητα ή λαϊκισμός; Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει κάτι τέτοιο, ούτε ελληνική πρωτοτυπία (κι άλλες φορές στο παρελθόν έχουμε βρεθεί ενώπιον παρόμοιων διλημμάτων, όπως ας πούμε «εκσυγχρονισμός ή λαϊκισμός», όχι μόνο στη χώρα μας αλλά και αλλού).

Ο λαϊκισμός είναι μία καταρχήν επιστημονική έννοια, που κάποτε απέκτησε ιδιαίτερη δημοφιλία και έκτοτε υποφέρει ακριβώς γι’ αυτό. Η κατάχρησή της μέσα στο πεδίο της πολιτικής πολεμικής οδήγησε στο να βαφτίζονται όλα, ή τέλος πάντων πολλά, «λαϊκισμός», και να καταγγέλλονται ως εκ τούτου μετά βδελυγμίας, έτσι που εξανεμίστηκε κάθε μέριμνα αυστηρής και πειθαρχημένης πραγμάτευσης του λαϊκισμού. Η έννοια, κορεσμένη από άπειρες σημασιοδοτήσεις, φορτωμένη με αμέτρητα νοήματα, έχασε τελικά κάθε νόημα. Και, άδεια πια από περιεχόμενο, έγινε πρόσφορη για κάθε τύπου ιδεολογική χρήση.

Το τρέχον τεύχος του περιοδικού Νέα Εστία συμβάλλει στην (αναγκαία) συζήτηση περί λαϊκισμού με τον πιο κατάλληλο τρόπο: επιστημονικά, συγκεκριμένα, εύστοχα. Διότι περιλαμβάνει τρία εκτενή κείμενα (συνολικά εκατό σελίδων) για τον λαϊκισμό, του Γάλλου φιλοσόφου, πολιτολόγου και ιστορικού των ιδεών Πιερ-Αντρέ Ταγγυέφ («Ο λαϊκισμός και η πολιτική επιστήμη», «Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη», «Η περίπτωση Σεγκολέν Ρουαγιάλ: στο μεταίχμιο λαϊκισμού και δημαγωγίας»), καλύπτοντας έτσι ένα μεγάλο κενό στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία, που δεν έχει να επιδείξει παρά ελάχιστες μεταφράσεις σημαντικών σχετικών κειμένων.

Είναι η πρώτη φορά που παρουσιάζεται στα ελληνικά τμήμα από τις επεξεργασίες του Γάλλου θεωρητικού σχετικά με το σύνθετο, πολύσημο και αμφιλεγόμενο λαϊκιστικό φαινόμενο. Επεξεργασίες πρωτοποριακές, καθόσον ο Ταγγυέφ, μπροστά στον υπερκορεσμό νοημάτων και σημασιών, επιχειρεί να σκεφτεί τον λαϊκισμό όχι κατασκευάζοντας ένα θεωρητικό μοντέλο που αναζητά την κοινή ουσία του φαινομένου πέρα από τις ιστορικές και πολιτισμικές εμφανίσεις του, αλλά με μια μέθοδο περιγραφική, συγκριτική και πλουραλιστική, που προσεγγίζει το λαϊκιστικό φαινόμενο μέσα από τις διαφορές και τις διαφορετικές εκφάνσεις του.

Επιδιώκοντας, λοιπόν, να θέσει τις προϋποθέσεις μιας αυστηρής χρήσης του όρου, ο Ταγγυέφ ιστορικοποιεί τις εκδηλώσεις του λαϊκιστικού φαινομένου, προσπαθώντας να θεμελιώσει έναν «μίνιμουμ ορισμό» του λαϊκισμού: ως συγκεκριμένο τύπο κοινωνικής και πολιτικής κινητοποίησης, που δεν ενσαρκώνεται σε έναν ορισμένο τύπο πολιτικού καθεστώτος ούτε σε προσδιορισμένα ιδεολογικά περιεχόμενα, αλλά που συνιστά μάλλον ένα «πολιτικό ύφος» ικανό να συγκολλάται σε διάφορους ιδεολογικούς τόπους.

Εδώ, ο λαϊκισμός είναι αδιαχώριστος από μια κυριαρχική αναφορά στον «λαό», ένα «ρητορικό ύφος» βασισμένο σε μια κλήση (appel) του λαού, και δη ενός λαού ρηματικά κατασκευασμένου, πέραν των κοινωνικών τάξεων και των ταξικών διαιρέσεων. Αυτή η κλήση υποστυλώνεται από έναν λόγο κινητοποιητικό και πολεμικό, που τρέφει το κοινωνικο-πολιτικό φαντασιακό με εξαιρετική αποτελεσματικότητα.

Ο Ταγγυέφ εντοπίζει την υψηλή συμβατότητα του λαϊκιστικού ύφους με κάθε ιδεολογία, με κάθε πολιτικό και οικονομικό πρόγραμμα, με κάθε τύπο καθεστώτος, με κάθε κοινωνική βάση. Στον σκληρό πυρήνα του λαϊκισμού βρίσκεται εγκαθιδρυμένη μια πολιτική ψυχολογία εναντίωσης. Αρχετυπικό είναι το σχήμα «λαός» ενάντια στην «εξουσία», που του επιτρέπει να εμφανίζεται όχι ως ιδεολογία αλλά ως ένας «αντι-ισμός» με ποικίλες ιστορικές εκδοχές: αντι-καπιταλιστικός λαϊκισμός, αντι-ιμπεριαλιστικός, αντι-κατεστημένος, αντι-σημιτικός, ξενοφοβικός κ.λπ.

Το λαϊκιστικό ύφος καθορίζεται όχι από μια κοινή ουσία αλλά από μια κοινή ρητορική: αντι-ελιτισμός, αντι-διανοουμενισμός, εξύψωση του «λαού», πάθος για τους «απλούς ανθρώπους», τους τίμιους και «υγιείς». Ταυτόχρονα με ένα στοιχείο που -αντίθετα από πολύπλοκες διανοητικές συνθέσεις που πάντα χρειάζονται επεξηγήσεις- προσδίδει στις φαντασιακές κατασκευές του λαϊκισμού τη δυναμική και τη γοητεία τους: πρόκειται για ένα ισχυρό μήνυμα που απορρίπτει κάθε είδους διαμεσολαβήσεις ως άχρηστες, επιφανειακές, επιβλαβείς και καταπιεστικές, ενώ αντιτάσσει, υπερθεματίζοντας, «όνειρα αμεσότητας, εγγύτητας, άμεσης επαφής, διαφάνειας ή επιστροφής στο αυθεντικό, στο πρωταρχικό, στο φυσικό».

Φορέας, πομπός και αυθεντικός εκφραστής αυτού του μυθικού μηνύματος είναι συνήθως ένας χαρισματικός ηγέτης, ένας δημαγωγός. Ο λόγος του χαρισματικού ηγέτη διαθέτει μια εξαιρετική συμβολική αποτελεσματικότητα, εγκαθιδρύοντας μια συγκινησιακή κοινότητα μεταξύ του ηγέτη και του ακροατηρίου του, μέσα από υπεραπλουστευτικά σχήματα, μανιχαϊκού τύπου αναπαραστάσεις του κοινωνικού και του πολιτικού, δαιμονοποίηση και καταγγελία του εχθρού, γοητεία, στόχευση στα συναισθήματα, τα στερεότυπα, τις προκαταλήψεις του «λαού», κολακεία του ακροατηρίου και αφειδώλευτη προσφορά υποσχέσεων (εκπληρώσιμων ή μη, αδιάφορο). Τέλος, συνθήκη και όρος ανάδυσης του λαϊκισμού είναι μια κρίση της πολιτικής νομιμοποίησης που πλήττει συνολικά το σύστημα αντιπροσώπευσης. Ο λαϊκισμός εμφανίζεται ως αντι-κατεστημένη δυναμική, που καταγγέλλει τη σαθρότητα του πολιτικού, θεσμικού και κομματικού συστήματος, τρέφοντας λαϊκές προσδοκίες για μια αναβάπτιση της πολιτικής.

Έτσι ο «λαός» αποκτά μια διάσταση διαμαρτυρίας (λαός-δήμος ενάντια στις ελίτ, οι «μικροί» ενάντια στους «μεγάλους», οι «από κάτω» ενάντια στους «από πάνω») αλλά και μια διάσταση ταυτότητας (λαός-εθνότητα ενάντια στους ξένους, ο «αυθεντικός λαός», οι «από εδώ», οι «από μέσα», ενάντια στους «ξένους», στους «έξω», στους «απέναντι»).

Περιττεύει, ίσως, να επισημάνουμε ότι τα κείμενα που παρουσιάζονται στη Νέα Εστία αφορούν όχι μόνο όσους προσπαθούν να δουν με όρους επιστημονικούς και αυστηρούς το λαϊκιστικό φαινόμενο, αλλά και όλους εκείνους που θέλουν να σκεφτούν κριτικά τον λαϊκισμό, τόσο σε σχέση με τις ιδεολογικές και πολιτικές του χρήσεις, όσο και σε σχέση με τη δική τους (αριστερή) πολιτική πρακτική και αντίληψη.

Γιάννης Μπαλαμπανίδης

Ανδρέας Πανταζόπουλος

Η ΑΥΓΗ, 07/12/2008

Παρασκευή 5 Δεκεμβρίου 2008

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΡΙΣΗ


Οικονομία και πολιτική σε κρίση

Τάσος Γιαννίτσης
Καθηγητής του πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην υπουργός

Στη φάση που ξεκινάει, κρίσιμα οικονομικά μεγέθη (πληθωρισμός, ρυθμοί μεγέθυνσης, ανταγωνιστικότητα, εισοδηματικές ανισότητες, επενδύσεις και, ιδιαίτερα, τα δημοσιονομικά) έχουν επιδεινωθεί ήδη πριν από την κρίση. Προσφάτως προστέθηκαν η εξάρθρωση στην εκτέλεση του προϋπολογισμού του 2009 και η κατακόρυφη μείωση της εμπιστοσύνης της διεθνούς αγοράς- που αποτελεί τον πλέον ουδέτερο κριτή για τις προοπτικές της οικονομίας μας- στην οικονομική πολιτική και στη φερεγγυότητα του Δημοσίου, με τη θεαματική αύξηση των επιτοκίων δανεισμού του.
Η ελληνική οικονομία σε κρίσιμο σταυροδρόμι

Γκίκας Α.Χαρδούβελης
Καθηγητής στο τμήμα χρηματοοικονομικής και τραπεζικής διοικητικής πανεπιστημίου Πειραιώς και οικονομικός σύμβουλος ομίλου Eurobank EFG
Η ελληνική οικονομία παρουσιάζει σήμερα έντονες ιδιαιτερότητες. Από τη μια πλευρά, η χώρα έχει ισχυρά συγκριτικά πλεονεκτήματα και μπορεί υπό προϋποθέσεις να ξεπεράσει την κρίση με τις λιγότερες δυνατές απώλειες σε σχέση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Από την άλλη, η χώρα δοκιμάζεται από τεράστιες μακροχρόνιες ανισορροπίες, όπως το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας, που απεικονίζεται στον υψηλότερο ελληνικό πληθωρισμό και το τεράστιο έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών. Οι μακροχρόνιες αυτές ανισορροπίες επιτείνουν τις παρενέργειες της κρίσης και μπορεί να φέρουν την οικονομία σε μεγάλη ύφεση.
Ιωάννης Μάνος
Μέλος της συντακτικής επιτροπής του «Βήματος Ιδεών», δικηγόρος
Τα αίτια της χρηματοοικονομικής κρίσης, η οποία θα μας ταλανίζει για αρκετό ακόμη καιρό, αποτελούν πλέον κοινό τόπο. Η κρίση αυτή συνοδεύεται από μια ηθική κρίση που δημιουργήθηκε από τους νεοφιλελεύθερους δογματισμούς, στάσεις και πρακτικές, οι οποίες μας έχουν πλέον οδηγήσει στην πραγματική κοινωνική και οικονομική κρίση με μακροχρόνιες συνέπειες. Η διαχείριση των καταστάσεων αυτών αναδεικνύει την ευθύνη των πολιτικών και επιβάλλει, διεθνώς και εσωτερικά, θεσμικές αντιμετωπίσεις.
Εξοδος από την κρίση με ένα νέο αναπτυξιακό πρότυπο
Γιάννης Στουρνάρας
Καθηγητής oικονομικών στο πανεπιστήμιο Αθηνών, επιστημονικός διευθυντής του ΙΟΒΕ
Η ελληνική οικονομία έχει σημαντικό όφελος από τη συμμετοχή της Ελλάδας στην ευρωζώνη. Αυτή είναι μία βασική διαπίστωση μέσα στη δίνη της διεθνούς κρίσης αν κάποιος αναλογιστεί τι θα είχε συμβεί αν η Ελλάδα βρισκόταν εκτός. Ισχυρές αλλά μικρές οικονομίες, όπως η Σουηδία και η Δανία, σκέπτονται πλέον σοβαρά να υποβάλουν αίτηση συμμετοχής στην ευρωζώνη αφού οι κεντρικές τους τράπεζες αναγκάζονται να αυξήσουν τα παρεμβατικά επιτόκια όταν οι υπόλοιπες τα μειώνουν, ενώ η Ισλανδία και η Ουγγαρία θα είχαν αποφύγει τις πολύ μεγάλες περιπέτειες αν ήταν μέλη της ευρωζώνης.
Βασίλης Θ.Ράπανος
Καθηγητής του πανεπιστημίου Αθηνών
Το φάσμα της ύφεσης της παγκόσμιας οικονομίας είναι προ των πυλών. Ολες οι ενδείξεις είναι ότι η ελληνική οικονομία θα δοκιμαστεί σημαντικά, αλλά αυτό δεν φαίνεται να το αποδέχεται η κυβέρνηση, αφού στον προϋπολογισμό που κατέθεσε πριν από λίγες ημέρες προβλέπει για το 2009 αύξηση του ΑΕΠ κατά 2,7%. Ολες όμως οι ενδείξεις οδηγούν στην άποψη ότι το 2009 και το 2010 θα είναι χρονιές χαμηλής οικονομικής δραστηριότητας και αύξησης της ανεργίας. Εύλογο επομένως το ερώτημα για το τι μπορεί να κάνει το κράτος για να βοηθήσει την οικονομία να μην περάσει σε ύφεση.
Συγκαλύπτει ευθύνες, αποκαλύπτει προβλήματα

Γιάννης Καλογήρου
Αναπλ. καθηγητής τεχνολογικής οικονομικής και βιομηχανικής στρατηγικής στο ΕΜΠ
Ηελληνική οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διπλή κρίση- την παγκόσμια και την ενδογενή κρίση του δικού της αναπτυξιακού μοντέλου. Ηδη από το φθινόπωρο του 2007 η ραγδαία επιδείνωση του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών (που έφθασε στα τέλη του ΄07 το ιστορικό του μέγιστο) έδειχνε ότι εξαντλείται η δυναμική του μοντέλου. Η έκρηξη της παγκόσμιας κρίσης στα καθ΄ ημάς επιβράδυνε απότομα τον υψηλό ρυθμό οικονομικής μεγέθυνσης (που άντεξε περί τα 15 χρόνια) και επιτάχυνε την ανοιχτή εκδήλωση της «ελληνικής» οικονομικής κρίσης συγκαλύπτοντας τελικά τα βαθύτερα αίτια του ελληνικού οικονομικού ζητήματος.
Σταύρος Β.Θωμαδάκης
Καθηγητής του πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρόεδρος της επιτροπής κεφαλαιαγοράς
Η δράση για την έξοδο από την κίση θα υφανθεί στο μεγάλο πεδίο της δημοσιονομικής πολιτικής και μάλιστα της δημόσιας επένδυσης. Η οικονομική ύφεση θα επιφέρει πτώση της παραγωγής, των επενδύσεων και της απασχόλησης. Η δημοσιονομική πολιτική θα ρυθμίσει την αντιμετώπιση της ύφεσης. Από τότε που οι κεϊνσιανές αντιλήψεις παραμερίστηκαν από νεοφιλελεύθερες ιδέες η δημοσιονομική πολιτική πέρασε σε δεύτερη μοίρα. Ενώ μπορεί να είναι ισχυρό και αποτελεσματικό εργαλείο η χρήση του απονευρώθηκε και συρρικνώθηκε σε μονότονα καθήκοντα: ισοσκέλιση προϋπολογισμού, μείωση χρέους.
Μαντεύοντας την επόμενη ημέρα

Σπύρος Παντελιάς
Ανώτ. διευθυντής συγκροτήματος investment banking & asset management της τράπεζας Κύπρου
Oι τελευταίοι 16 μήνες έχουν ταυτισθεί με γεγονότα πρωτόγνωρα για το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σκηνικό γενικότερα και την ελληνική τραπεζική αγορά ειδικότερα: Κατάρρευση τραπεζικών ιδρυμάτων με μεγάλη ιστορία και ακόμη μεγαλύτερο μέγεθος. Πτώση των αγορών χρήματος, ομολόγων και μετοχών σε επίπεδα που ήταν αδύνατον να προβλεφθούν έστω και εβδομάδες πριν από την έναρξη του εκάστοτε καθοδικού κύκλου. Ελλειμμα εμπιστοσύνης στη σταθερότητα και στην υγεία του τραπεζικού συστήματος τόσο εκτός όσο και εντός των τειχών του χρηματοπιστωτικού τομέα.
Μάνος Ματσαγγάνης
Διδάσκων στο oικονομικό πανεπιστήμιο Αθηνών
Μια ενδιαφέρουσα ιδέα: «Αν οι φτωχοί είχαν περισσότερες ευκαιρίες φοροδιαφυγής από ό,τι οι πλούσιοι ή αν ήταν ικανότεροι σε αυτήν, τότε ο προοδευτικός πολιτικός (the egalitarian policy maker) θα είχε έναν καλό λόγο να αντιμετωπίζει τη φοροδιαφυγή με χαμόγελο επιείκειας- μέχρις ενός σημείου τουλάχιστον». Τάδε έφη Frank Cowell, καθηγητής Δημόσιας Οικονομικής στη London School of Εconomics. Γνωρίζουμε τις αρνητικές παρενέργειες της φοροδιαφυγής: στερεί πολύτιμα έσοδα από...
Ενεργειακά αδιέξοδα και ευκαιρίες

Dr Κ.Σ.Μητρόπουλος
Πρόεδρος της Eurobank Efgtelesis Finance
Ησυζήτηση για τον ενεργειακό ρόλο της Ελλάδας στην ευρύτερη περιοχή είναι παλαιά, αλλά μέχρι στιγμής χωρίς κανένα ουσιώδες αποτέλεσμα. Και ενώ το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσεται η συζήτηση μεταβάλλεται σημαντικά, τόσο από οικονομική όσο και από γεωπολιτική πλευρά, η στρατηγική η οποία ακολουθείται παραμένει πρωτόγονη και ασήμαντη. Η Ελλάδα, όπως και όλες οι χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αλλά και η Ευρωπαϊκή Ενωση ως σύνολο, είναι ελλειμματικές στο επίπεδο της πρωτογενούς ενέργειας.
Δημήτρης Β.Παπούλιας
Oμότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Aθηνών
Οτίτλος του άρθρου προδιαθέτει για μια συζήτηση παραδοσιακής μορφής πάνω στο παρόν και στο μέλλον του δημόσιου τομέα της οικονομίας στη χώρα μας. Μια συζήτηση που θα μπορούσε να περιστραφεί στο παρόν και στο μέλλον της ΔΕΗ, του ΟΤΕ, του ΟΣΕ, των λιμανιών, των αεροδρομίων της χώρας κ.λπ. Συζήτηση που θα μπορούσε να περιλαμβάνει και τους κρατικούς φορείς παραγωγής υπηρεσιών υγείας, παιδείας, πολιτισμού κ.ά. Αλλά και τις τράπεζες και όπου αλλού υπάρχουν δημόσιες ανάγκες και δημόσια αγαθά.
Ισοζύγιο πληρωμών, εθνική αποταμίευση και ανταγωνιστικότητα

Δημήτρης Κ.Μαρούλης
Διευθυντής της διεύθυνσης οικονομικών ερευνών στην Alpha Bank

Το έλλειμμα στο Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών (ΙΤΣ) της χώρας μας έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία έτη και προκαλεί πολλές συζητήσεις. Εχει χαρακτηριστεί καθρέφτης του ελλείμματος ανταγωνιστικότητας και σημαντικό διαρθρωτικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας. Μάλιστα, το ελληνικό έλλειμμα διογκώνεται στο 14,1% του ΑΕΠ, από το 12,2%, όταν δεν προσμετρώνται οι εισπράξεις της χώρας από τα διαρθρωτικά ταμεία της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ενώ αντιθέτως λαμβάνονται ως τρέχουσες συναλλαγές οι εισαγωγές και εξαγωγές πλοίων της ποντοπόρου ναυτιλίας που αύξησαν το έλλειμμα το 2007 κατά 2,4% του ΑΕΠ.
Νίκος Φραγκάκης
Δικηγόρος, πρόεδρος του ΕΚΕΜΕ
Βιώνουμε γενικευμένη αταξία, στα όρια της ανομίας, σε ολοένα περισσότερα πεδία της δημόσιας δράσης με οικονομικές παραμέτρους (για να περιοριστούμε σ΄ αυτές). Το δημόσιο και το ιδιωτικό αλληλοβοηθούνται και αλληλοδιηθούνται σε μια ιδιόρρυθμη συνεργασία των δύο τομέων (η ΣΔΙΤ έχει άλλωστε νομοθετηθεί...), η οποία επιδιώκει υπερκέρδη με εργαλείο την παράκαμψη, την αποφυγή ή ακόμα χειρότερα την κατάργηση των ελεγκτικών διαδικασιών. Παρατηρούμε κολοσσιαία ποσά να διασπαθίζονται νομιμοφανώς με μεγάλη ελαφρότητα, ενώ ασήμαντα, συνήθη έξοδα να εξονυχίζονται με ελεγκτικό κόστος πολλαπλάσιο της ίδιας της δαπάνης.
Συντάξεις: Η εμπέδωση του κοινωνικού συμβολαίου

Πλάτων Τήνιος
Οικονομολόγος, επίκουρος καθηγητής στο πανεπιστήμιο Πειραιά
Πέρασαν οκτώ μήνες από την τελευταία παρέμβαση στις συντάξεις. Η κυβέρνηση εφησυχάζει ότι επέλυσε το πρόβλημα για 30 χρόνια, αν και ακόμη περιμένουμε την τεκμηρίωση. Η αντιπολίτευση αντιτείνει ότι τίποτε δεν λύθηκε, αλλά συμπεριφέρεται σαν το θέμα να είναι λυμένο. Κάθε πέντε χρόνια, η κινδυνολογία προλογίζει «ήπιες,αλλά σωστικές,παρεμβάσεις» για το ασφαλιστικό. Στο ενδιάμεσο διάστημα απουσιάζει ο προβληματισμός κάτι που δικαιολογεί την έλλειψη προετοιμασίας. Ο στρουθοκαμηλισμός διαταράσσεται από πανικό όταν επιβάλλονται επείγουσες παρεμβάσεις.
Ανδρέας Α.Κιντής
Πρώην πρύτανης του οικονομικού πανεπιστημίου Αθηνών
Ολοι φαίνεται να συμφωνούν ότι η χώρα βρίσκεται σε βαθιά και πολύπλευρη κρίση: το πολιτικό σύστημα απαξιώνεται συνεχώς, τα ηθικά αποθέματα της κοινωνίας εξαντλούνται με υψηλούς ρυθμούς, η εμπιστοσύνη του κόσμου στις προοπτικές της χώρας και στους δημόσιους θεσμούς έχει κλονιστεί, ενώ η πολιτική ηγεσία και το πολιτικό προσωπικό αδυνατούν να θέσουν εφικτούς στόχους για ένα καλύτερο μέλλον. Ακόμη, η δημόσια ζωή κυριαρχείται από νοσηρά φαινόμενα που αμαυρώνουν την εικόνα της χώρας, το βιοτικό επίπεδο του πληθυσμού υποβαθμίζεται καθημερινά, τα αδιέξοδα στην οικονομία και στην κοινωνία μεγαλώνουν.

ΘΕΣΜΟΙ: Ιδέες και προτάσεις

ΘΕΣΜΟΙ

ΒΗΜΑ ΙΔΕΩΝ - Τεύχος 05/12/2008

Αλέκος Παπαδόπουλος Βουλευτής του ΠαΣοΚ, πρώην Υπουργός

Τα αφιερώματα των προηγούμενων τευχών του «ΒΗΜΑΤΟΣΙΔΕΩΝ» προκάλεσαν τον διάλογο. Στα κείμενα που ακολουθούν διατυπώνονται ιδέες και απόψεις, συμπληρωματικές ή αντιθετικές, σε κάθε περίπτωση ενδιαφέρουσες, για την ΥΓΕΙΑ (τ. 19), τους ΘΕΣΜΟΥΣ (τ. 18), και την Ενωση για τη Μεσόγειο (τ. 18).

Προτάσεις για την Υγεία

Κώστας Στεφανής Ακαδημαϊκός, Καθηγητής

H σειρά άρθρων με κεντρικό θέμα την Υγεία στο ένθετο «Βήμα των Ιδεών» καλύπτει συμπυκνωμένα όλο σχεδόν το φάσμα των τρεχόντων και προβλεπομένων στο εγγύς μέλλον προβλημάτων στον κοινωνικά ευαίσθητο αυτό χώρο. Θα περιορίσω τα σχόλιά μου στα καθ΄ ημάς προβλήματα που άλλωστε είναι κατά το μάλλον ή ήττον γνωστά. Ενδεικτικά θα αναφερθώ στα κυριότερα: Γενικά: 1. Απουσία Εθνικής Στρατηγικής για την Υγεία, η διαμόρφωση της οποίας περιλαμβάνει πολιτικούς και διοικητικούς φορείς που εκτείνονται πέραν του υπουργείου Υγείας.
Αθηνά Δρέττα Οδοντίατρος, Αντινομάρχης Αθηνών

Mπορούμε να δώσουμε νέα πνοή, νέα διάσταση και νέα σηματοδότηση σε κάποιο «πραγματικά εθνικό», «πραγματικά σύστημα», «πραγματικά για την υγεία σαν την απόλυτα καλή κατάσταση του ατόμου σε όλους τους τομείς της ζωής του»; Το δημοσίευμα του «Βήματος Ιδεών»εξαιρετικό, όπως πάντα, για όσους το παρακολουθούμε συστηματικά- συγκέντρωσε όλους τους «γκουρού» της πολιτικής Υγείας στην Ελλάδα. Τα θέματα τέθηκαν σε όλο τους το εύρος αποδεικνύοντας για άλλη μία φορά ότι το ζήτημα της πολιτικής Υγείας είναι πολυπαραγοντικό.

Τα δικαιώματα του ασθενούς ως πρόταγμα αναβάθμισης του Συστήματος Υγείας

Αρης Σισσούρας Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι το «Βήμα Ιδεών» προωθεί μια πλατφόρμα ιδεών για την υγεία, με αναφορά και στις προοπτικές του ελληνικού συστήματος Υγείας. Θα θέλαμε να επεκτείνουμε τη συζήτηση με μερικές σκέψεις, θέτοντας στο προσκήνιο την ποιότητα στην περίθαλψη και τα δικαιώματα των ασθενών- θέμα παραμελημένο ως τώρα- ως κύριες αναφορές αναβάθμισης του συστήματος Υγείας. Ο χώρος της Υγείας καλείται σήμερα να ανταποκριθεί σε δύο μέτωπα. Από τη μια έχει να αντιμετωπίσει τον κλοιό του κόστους, με τις κυβερνήσεις να επιχειρούν με μεταρρυθμιστικές παρεμβάσεις να περιορίσουν τις δαπάνες για την Υγεία.

Ξενοφών Ι. Παπαρρηγόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Το παρόν κείμενο επιχειρεί να προεκτείνει ορισμένες από τις σκέψεις που διατυπώνονται στο πρόσφατο αφιέρωμα του «Βήματος Ιδεών» στους θεσμούς. Σημειώνουμε τους κυριότερους άξονες γύρω από τους οποίους φαίνεται να συγκλίνουν οι σκέψεις αυτές: Πρώτον, υπάρχει ανάγκη να τονωθεί και εξυγιανθεί η λειτουργία των θεσμών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Δεύτερον, πρέπει να εισαχθούν είτε να ενεργοποιηθούν θεσμοί άμεσης και συμμετοχικής δημοκρατίας. Τρίτον, υπάρχει ανάγκη να αξιοποιηθεί περαιτέρω ο μηχανισμός των ανεξάρτητων αρχών.

Η Ενωση για τη Μεσόγειο και η γεωπολιτική αδυναμία της Ευρώπης

Δρ Γιώργος Μπακατσιάνος Εμπειρογνώμων, Πρεσβευτής

H περιπέτεια της «Μεσογειακής Ενωσης» ανέδειξε, για άλλη μία φορά, την αδυναμία της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ) να αναπτύξει έναν ωριμότερο διεθνή- γεωπολιτικό ρόλο, διαμορφώνοντας ενιαίες στρατηγικές σχέσεις συνεργασίας έναντι τρίτων χωρών- περιοχών και πρωτίστως των γειτονικών της. Η απουσία πραγματικά κοινής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής και οι διαφοροποιήσεις των σχετικών προσανατολισμών των κρατών-μελών αντανακλούν την ευρύτερη κρίση ταυτότητας που βιώνει, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, το διευρυμένο σύνολο των 27 χωρών της «παλαιάς» και της «νέας» Ευρώπης.

Γιάννης Κτιστάκις Λέκτωρ Νομικής Σχολής Κομοτηνής, Δικηγόρος

Η συμμόρφωση της Ελλάδος προς τις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ευρ. ΔΔΑ) δεν συνιστά μια ακόμη διεθνή- γραφειοκρατική- υποχρέωση της χώρας. Στο Στρασβούργο φθάνουν μείζονα ελληνικά προβλήματα της πολιτικής, της Δικαιοσύνης και της καθημερινότητας, όπως, κατά σειράν, η στρεβλή προστασία των μειονοτήτων, η υπερβολική διάρκεια της δίκης ενώπιον των ελληνικών (διοικητικών) δικαστηρίων και η μη συμμόρφωση της διοίκησης προς τις αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων.
Η λειτουργική αναπλήρωση των θεσμών

Αντώνης Καραμπατζός Λέκτωρ της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Τον τελευταίο καιρό επανήλθε στο προσκήνιο της επικαιρότητας ο περίφημος θεσμός της προσωρινής κράτησης (ή «προφυλάκισης»). Αφορμή στάθηκε η δημοσίευση σχετικών στατιστικών στοιχείων, από τα οποία προκύπτει ότι στη χώρα μας ο χρόνος προσωρινής κράτησης είναι πλέον υπερδιπλάσιος του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ ένας στους τέσσερις κρατουμένους στις ελληνικές φυλακές είναι προσωρινά κρατούμενος, δηλαδή κρατούμενος που δεν έχει ακόμη καν δικασθεί. Οι απόλυτοι αριθμοί είναι ακόμη...

Βάσω Αρτινοπούλου Αναπλ. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας στο Παντείο Πανεπιστημίο, Ειδική Πραγματογνώμων

Η εικόνα που διαμορφώνουν οι πολίτες για την εγκληματικότητα της χώρας προσδιορίζεται κυρίως από την παρουσίαση του ζητήματος από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και λιγότερο από το υποκειμενικό αίσθημα της θυματοποίησης, δηλαδή όταν οι ίδιοι έχουν κάποιου είδους βιωματική εμπειρία σε περίπτωση που υπήρξαν θύματα εγκληματικών πράξεων. Οι σχετικές με την προβολή των εγκλημάτων έρευνες δείχνουν ότι προβάλλονται περισσότερο και εντονότερα τα πιο σπάνια και πιο βίαια εγκλήματα, τα οποία όμως δεν αντανακλούν την πραγματική εικόνα της εγκληματικότητας.

Το μέλλον των εντύπων ΜΜΕ την εποχή της ηγεμονίας του Διαδικτύου

ΒΗΜΑ ΙΔΕΩΝ - Τεύχος 05/12/2008

ΦωτογραφίαΕρίκ Φοτορινό
Διευθυντής της Εφημερίδας «Le Monde»
Η προσπάθεια πρόβλεψης του μέλλοντος είναι για τον δημοσιογράφο και πολύ περισσότερο για τον διευθυντή μιας εφημερίδας τόσο επικίνδυνη όσο και απαραίτητη. «Οποιος ζει από τη γυάλινη σφαίρα κινδυνεύει από το σπάσιμο της σφαίρας» προειδοποιεί μια κινεζική παροιμία. Είναι ωστόσο χρήσιμο να προσπαθήσουμε να περιγράψουμε το μέλλον των έντυπων εφημερίδων στην εποχή του Διαδικτύου όπου οι εικόνες ανταγωνίζονται με σφοδρότητα τον γραπτό λόγο. Η άσκηση αυτή είναι σήμερα όσο τίποτε άλλο ερεθιστική για την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, τη Μέκκα της καινοτομίας ήδη από τον 20ό αιώνα. Κανείς λοιπόν δεν φαίνεται να έχει εφεύρει το οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο που θα μας επιτρέψει να πούμε ότι τα μέσα ενημέρωσης, μέσα άμεσης ενημέρωσης (ραδιόφωνο και τηλεόραση), ημερήσιες εφημερίδες και ηλεκτρονικά μέσα μπορούν να «συγκατοικήσουν» χωρίς να υπάρξουν στο τέλος θύματα.
Με άλλα λόγια, το σύνολο των τεχνικών και τεχνολογικών εξελίξεων και επιπροσθέτως η εξέλιξη του τρόπου κατανάλωσης της δημόσιας ενημέρωσης, μας φέρνει στο επίκεντρο μιας χωρίς προηγούμενο επανάστασης στον χώρο των επαγγελμάτων μας. Αυτοί που θα επιβιώσουν, αυτοί που θα καταφέρουν να έχουν διάρκεια μέσα σε αυτό το σκληρό επάγγελμα, είναι όσοι θα καταφέρουν να μείνουν ανοιχτοί σε νέες ιδέες χωρίς όμως να απαρνηθούν την ταυτότητά τους. Το απόφθεγμα του Τζιουζέπε Λαμπεντούσα «να αλλάξουμε τα πάντα για να μην αλλάξει τίποτε»- στο περίφημο έργο του «Γατόπαρδος»- είναι επίκαιρο όσο ποτέ για τον έντυπο ημερήσιο Τύπο, στον οποίο συγκαταλέγεται και η εφημερίδα «Le Μonde», που κοσμεί τον Τύπο από το 1944. Ενας αειθαλής εξηντάρης που ανανεώθηκε εκ βάθρων το 2005, μια εφημερίδα που έχω την τιμή να διευθύνω και η οποία χρωστάει τη σωτηρία της αποκλειστικά στην προσπάθεια της εκδοτικής ανανέωσης που στηρίχθηκε στην εξής διαπίστωση: στην εποχή του Διαδικτύου η αποστολή μιας καθημερινής εφημερίδας δεν μπορεί να συνίσταται πλέον στη μετάδοση πληροφοριών της προηγούμενης ημέρας, τις οποίες υποτίθεται ότι μαθαίνουν οι αναγνώστες από τις στήλες της. Οι ηλεκτρονικές ιστοσελίδες ενημέρωσης παρέχουν συνεχή πληροφόρηση, διαθέτοντας αμέτρητες πηγές, με την ταχύτητα του ψηφιακού σήματος. Μια εφημερίδα που «κλείνει» την έκδοσή της μία φορά την ημέρα, για να είμαστε ακριβείς μία φορά το 24ωρο, δεν μπορεί να πολεμήσει επί ίσοις όροις στη μάχη της «καυτής» ενημέρωσης τη στιγμή που ανταγωνίζεται με τα «στιγμιαία» μέσα ενημέρωσης τα οποία δεν κλείνουν ποτέ καθώς τροφοδοτούνται αενάως!
Για τον λόγο αυτόν θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε με διαφορετική ματιά τον έντυπο Τύπο. Ο ρόλος του θα πρέπει να είναι στο εξής συμπληρωματικός ως προς τις ιστοσελίδες του Διαδικτύου τις οποίες θα πρέπει, εκτός των άλλων, να αναπτύξει προκειμένου να καταφέρει να επιβιώσει σε αυτό το περιβάλλον. Μέσα σε έναν κόσμο, δηλαδή, απαλλαγμένο από το βάρος των βιομηχανιών εκτύπωσης και από το χαρτί, από τις διαφορετικές ζώνες της ώρας, από τα γεωγραφικά και τα εμπορικά σύνορα.
Η στρατηγική αυτή φέρει ένα όνομα: διαφοροποίηση. Πριν από λίγα χρόνια η εταιρεία κατασκευής υπολογιστών Αpple χρησιμοποίησε για πρώτη φορά ένα σύνθημα το οποίο περιέκλειε ολόκληρη τη φιλοσοφία της θέσης στο πλαίσιο του ανταγωνισμού. Το σύνθημα ήταν: «σκέψου διαφορετικά». Εκεί όπου όλοι οι ανταγωνιστές της πουλούσαν τεχνολογία, ισχύ και ταχύτητα, η Αpple έριχνε το βάρος στον σχεδιασμό των υπολογιστών της θέλοντας να δείξει ότι αυτοί αποτελούσαν, εκτός των άλλων, σύμβολα ενός νέου ευχάριστου και καλαίσθητου τρόπου ζωής. Στην εφημερίδα μας προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε και εμείς αυτό το πνεύμα της διαφοροποίησης.
Πιστεύουμε στον γραπτό λόγο που φτάνει πιο μακριά και πιο βαθιά στην ουσία των πραγμάτων καθώς είναι βέβαιο ότι δεν θα μπορέσει ποτέ να φτάσει (στον αποδέκτη του) πιο γρήγορα από όσο φτάνει η ψηφιακή μουσική.
Σε τι όμως ακριβώς συνίσταται αυτό το νέο πνεύμα διαφοροποίησης; Πρέπει στο εξής να θεωρούμε το χαρτί ένα υλικό πολυτελείας, σπάνιο και ακριβό πάνω στο οποίο θα τυπώνουμε μόνον ό,τι παράγει προστιθέμενη αξία και τίποτε άλλο. Αυτό που κάνει το Διαδίκτυο είναι να ανταποκρίνεται στην πολιτική της ζήτησης: πληκτρολογούμε μια λέξη και αμέσως εμφανίζεται στην οθόνη μας ένας χείμαρρος πληροφοριών. Ο έντυπος Τύπος βρίσκεται στον αντίποδα, στη λογική της προσφοράς.
Παρατηρώντας ότι το δωρεάν «διαδικτυακό μοντέλο» τείνει να υπερκεράσει το επί πληρωμή «έντυπο μοντέλο», αναρωτιόμαστε, εύλογα, πώς θα μπορέσουν στο εξής οι εφημερίδες μας να είναι κερδοφόρες χωρίς να εξαρτώνται από την κρατική χρηματοδότηση.
Ο αναγνώστης πηγαίνοντας στο περίπτερο δεν γνωρίζει τι ακριβώς θα βρει μέσα στις σελίδες της εφημερίδας που θα αγοράσει. Εναπόκειται σε εμάς, όλους όσοι εργαζόμαστε στον χώρο της πληροφόρησης, να «σκηνοθετήσουμε» κατά τον πιο αποτελεσματικό τρόπο το έντυπο αναμειγνύοντας την ουσία της σημαντικής πληροφορίας με την αυθεντικότητα της επεξεργασίας της. Μέσα από ενδελεχείς, διεξοδικά τεκμηριωμένες αναλύσεις, μέσα από μια πρωτότυπη ματιά και με μια σελιδοποίηση γεμάτη δυναμισμό και ευρηματικότητα που θα αιχμαλωτίζει την προσοχή του αναγνώστη. Η πρόκληση έγκειται στον ιδανικό συνδυασμό ουσίας και μορφής καθώς είναι γνωστό ότι η μορφή δεν είναι παρά η ουσία που βγαίνει στην επιφάνεια.
Διαφοροποίηση σημαίνει να κάνουμε τον αγοραστή της εφημερίδας να καταλαβαίνει τα γεγονότα, να του δίνουμε διαρκώς τις απαραίτητες εξηγήσεις και να σεβόμαστε τους δικούς του ρυθμούς ανάγνωσης. Οι περισσότεροι από αυτούς, αν όχι όλοι, «βομβαρδίζονται» καθημερινά από δεκάδες Μέσα που παρέχουν πληροφορίες. Το χειρότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να τους προσφέρουμε σε καθημερινή βάση μια εφημερίδα της οποίας το περιεχόμενο θα γνωρίζουν εκ των προτέρων. Κάτι τέτοιο θα τους ωθούσε ακόμη περισσότερο να αναζητούν την πληροφόρηση ανάμεσα στα τηλεοπτικά κανάλια και να θεωρούν την ανάγνωση του Τύπου περιττή- καθώς παρέχεται έναντι αντιτίμου, ενίοτε δε υψηλού- και παντελώς αδιάφορη. Οταν την ίδια στιγμή σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες ανθεί ένας ποιοτικός Τύπος που διανέμεται δωρεάν, ενώ το Διαδίκτυο εξαπλώνεται παντού, με όλο και περισσότερα νοικοκυριά να εξοπλίζονται με συνδέσεις υψηλής ταχύτητας, προσφέροντας μάλιστα συνήθως δωρεάν πρόσβαση σε ιστοσελίδες.
Ωστόσο πρέπει να μείνουμε μακριά από απλοϊκές, αν όχι απλουστευτικές, ιδέες που θα μας οδηγούσαν σε σκέψεις όπως: αφού το Διαδίκτυο προσφέρει σύντομα κείμενα, τα δικά μας ας είναι μακροσκελή· το Διαδίκτυο προσφέρει εικόνες, φωτογραφίες και βίντεο, εμείς ας υιοθετήσουμε ένα λιτό ύφος χωρίς εικονογράφηση κτλ. Η περιπλοκότητα της σημερινής κατάστασης μάς υποχρεώνει να προσανατολιστούμε σε μια «συμπληρωματικότητα» μεταξύ της έντυπης εφημερίδας και της ψηφιακής ιστοσελίδας. Να παραπέμπουμε, δηλαδή, από την ιστοσελίδα στο χαρτί και από το χαρτί στην ιστοσελίδα, «δίνοντας ραντεβού» με τους αναγνώστες μας τόσο στις οθόνες όσο και στο χαρτί. Για παράδειγμα, το άρθρο της εφημερίδας θα πρέπει να περιλαμβάνει διαδικτυακές παραπομπές (links) οι οποίοι με τη χρήση των πολυμέσων θα είναι πολύ πιο πλούσιες σε υλικό.
Αντιστοίχως μια διαδικτυακή συζήτηση (chat) θα πρέπει να παραπέμπει σε άλλες πιο ενημερωμένες αναλύσεις στην έντυπη έκδοση. Αυτή η ιδιοφυής συνέργεια μεταξύ δύο Μέσων επιτρέπει να αναπτυχθούν περαιτέρω δύο ξεχωριστοί κλάδοι που συστεγάζονται κάτω από το ίδιο εμπορικό σήμα. Αυτό ακριβώς γίνεται και με τις δύο «εκδοχές» της εφημερίδας «Le Μonde», την έντυπη και την ηλεκτρονική ( www. lemonde.fr ), τις οποίες συνεχίζουμε να φέρνουμε όλο και πιο κοντά, διατηρώντας όμως τον ιδιαίτερο χαρακτήρα κάθε έκδοσης με την ύπαρξη ξεχωριστών συντακτικών ομάδων που συνεργάζονται στενά μεταξύ τους. Δεν χρειάζεται ούτε να ορθώσουμε «σινικό τείχος» (μεταξύ των δύο Μέσων), ούτε όμως και να τα συνενώσουμε απόλυτα. Δεν πρόκειται να λειτουργήσει σωστά κάτι αν δεν το βάλεις πρώτα σε λειτουργία.
Μένει να λυθεί το οικονομικό ζήτημα, για να μην πω το αίνιγμα. Ολοι το ξέρουν πως το ψηφιακό μοντέλο είναι μια επένδυση χαμηλού κόστους η οποία απαιτεί λίγα και αποφέρει πολλά. Μια σελίδα διαφήμισης στο Διαδίκτυο κοστίζει οκτώ ως και δέκα φορές φθηνότερα από μια ολοσέλιδη καταχώριση στην εφημερίδα. Με αυτά τα δεδομένα και παρατηρώντας ότι το δωρεάν «διαδικτυακό μοντέλο» τείνει να υπερκεράσει το επί πληρωμή «έντυπο μοντέλο», αναρωτιόμαστε, εύλογα, πώς θα μπορέσουν στο εξής οι εφημερίδες μας να είναι κερδοφόρες χωρίς να εξαρτώνται από την κρατική χρηματοδότηση. Μια κατάσταση που δεν είναι ποτέ επ΄ ωφελεία της ελευθερίας του Τύπου. Αυτό που απαιτείται συμπυκνώνεται σε μία ή μάλλον δύο λέξεις: ποιότητα και επαγρύπνηση, έτσι ώστε η θαυμάσια αποστολή του Τύπου, να κάνει δηλαδή τη δημοκρατία πιο ζωντανή και πιο «ανάλαφρη», να μην ισοπεδωθεί κάτω από ένα τεχνολογικό πρότυπο που σκοπό έχει τελικά να μας απελευθερώσει. *

Χρειαζόμαστε παγκόσμια διακυβέρνηση

Tου Π. Παπακωνσταντινου, Η Καθημερινή, Παρασκευή, 5 Δεκεμβρίου 2008

«Η αλλαγή της πολιτικής ατμόσφαιρας και της πολιτικής ηγεσίας στις Ηνωμένες Πολιτείες ασκεί σημαντική επίδραση στην Ευρώπη: η άνοδος στην εξουσία του Τζον Κένεντι έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη του διαλόγου μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης. Μετά την εκλογή του Μπιλ Κλίντον άνοιξε ένας κύκλος νικών της Αριστεράς στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης. Ελπίζω ότι η πολύ σημαντική νίκη του Μπαράκ Ομπάμα θα έχει ευεργετικά αποτελέσματα και για την ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά».

Ο συνομιλητής μας έχει χαρακτηριστεί ως «ο Ευρωπαίος ομόλογος του Ομπάμα» και δεν είναι άλλος από τον ηγέτη της ιταλικής Κεντροαριστεράς, Βάλτερ Βελτρόνι. Αν και προέρχεται από τις τάξεις του ισχυρότερου Κ.Κ. της Δύσης -διετέλεσε, μάλιστα, και αρχισυντάκτης της εφημερίδας του «Ουνιτά»- δημιούργησε ένα νέο κόμμα της Κεντροαριστεράς, το Δημοκρατικό Κόμμα Ιταλίας, κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση του ομώνυμου αμερικανικού. Το 2005 συναντήθηκε με τον τότε γερουσιαστή του Ιλινόις Μπαράκ Ομπάμα στην Ουάσιγκτον, για να γίνει ένας από τους πρώτους οπαδούς του στην απέναντι πλευρά του Ατλαντικού. Μάλιστα, έγραψε και τον ενθουσιώδη πρόλογο στην ιταλική έκδοση του βιβλίου του μαύρου πολιτικού «Τολμώ να ελπίζω».

Διδάκτορας στο Πάντειο

Αρχηγός της αντιπολίτευσης, επιτυχημένος πρώην δήμαρχος της Αιώνιας Πόλης («οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες ικανοποιούσαν τον λαό με άρτο και θεάματα, ο Βελτρόνι τα κατάφερε μόνο με θεάματα», έγραψαν στη χώρα του), δημοσιογράφος, ο Βάλτερ Βελτρόνι είναι ένας άνθρωπος με πολλές όψεις. Χθες, βρέθηκε στην Αθήνα με δύο άλλες ιδιότητες: εκείνη του διανοουμένου, που ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας δημοσιογραφίας και πολιτισμού από το Πάντειο Πανεπιστήμιο, και εκείνη του συγγραφέα. Παρά το βαρύ πρόγραμμα, έκλεψε λίγο χρόνο για να μιλήσει με μικρή ομάδα Ελλήνων δημοσιογράφων προτού παρουσιάσει, μαζί με τον καθηγητή του Παντείου Γιάγκο Ανδρεάδη, το μυθιστόρημά του «Η ανακάλυψη της Αυγής» (Εκδόσεις Ν. & Σ. Μπατσιούλας) στο βιβλιοπωλείο «Ιανός».

Ρωτήσαμε τον Ιταλό πολιτικό πώς γίνεται η Ιταλία, ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά εργαστήρια της Ευρώπης, γόνιμο φυτώριο αριστερών ιδεών, από την εποχή του Αντόνιο Γκράμσι μέχρι τα χρόνια της «εργατικής αυτονομίας», να κινείται σήμερα στον αστερισμό του Μπερλουσκόνι, των νεοφασιστών συμμάχων του και της ξενοφοβικής «Λίγκας του Βορρά».

«Η κατάσταση της Ιταλίας είναι εντελώς ιδιόμορφη», δηλώνει ο Βελτρόνι και διευκρινίζει: «Εχουμε βέβαια τη χρηματοπιστωτική κρίση, ανάλογη με εκείνη που πλήττει άλλες χώρες. Είχαμε και τον κύκλο ανόδου της Δεξιάς που άνοιξε και στην Ευρώπη μετά τη νίκη του Μπους στις ΗΠΑ. Σε αυτά ήρθαν να προστεθούν η βαριά κοινωνική κρίση, η πάντα μεγάλη απόσταση ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο, το πρόβλημα του οργανωμένου εγκλήματος. Η Δεξιά επένδυσε στον φόβο, κυρίως τον φόβο της Ευρώπης και της μετανάστευσης. Είναι, όμως, πιο εύκολο να κερδίσει κανείς τις εκλογές με τον φόβο, παρά να κυβερνήσει με αυτόν. Ηδη, σε όλη την Ευρώπη υπάρχει κρίση εμπιστοσύνης στις δεξιές κυβερνήσεις. Στην Ιταλία, δεν υπάρχει μόνο ξενοφοβία, υπάρχει και ισχυρή αντίδραση και κίνημα εναντίον της ξενοφοβίας».

Περιβαλλοντική επανάσταση

Τι διαφορετικό έχει, όμως, να προτείνει μια Κεντροαριστερά σε βαθιά, κάποτε, υπαρξιακή κρίση (βλ. Γαλλία) απέναντι στην οικονομική ύφεση;

«Οπως τις δεκαετίες του ’80 και του ’90 ο τομέας των τηλεπικοινωνιών αναδείχθηκε σε βασικό κινητήρα της οικονομικής ανάπτυξης, έτσι σήμερα μπορεί να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο η “πράσινη” μετεξέλιξη της οικονομίας. Ο κόσμος έχει πολλούς λόγους να απεξαρτηθεί από το πετρέλαιο, καθώς η εξάρτηση από αυτό, πέραν του περιβαλλοντικού και του οικονομικού κόστους, αλλοιώνει και τις διεθνείς ισορροπίες.

Χρειαζόμαστε, λοιπόν, μια περιβαλλοντική επανάσταση (…). Παράλληλα, πρέπει να δείξουμε θάρρος και να κάνουμε πράξη αυτό που απέρριψε η Αμερική του Μπους και η ευρωπαϊκή Δεξιά: την παγκόσμια διακυβέρνηση που είναι αναγκαία για την αντιμετώπιση όλων των μεγάλων προκλήσεων της εποχής μας».

Εποχή μεγάλων αλλαγών

Σε ένα πορτρέτο του Βελτρόνι, με αφορμή τις τελευταίες ιταλικές εκλογές, το BBC ανέφερε ότι έχει επηρεαστεί περισσότερο από τον πολιτικό του ήρωα, τον Ρόμπερτ Κένεντι, παρά από τα διαβάσματα της νιότης του γύρω από τον Καρλ Μαρξ. Στις επανειλημμένες ερωτήσεις που δέχθηκε χθες για τον «αμερικανοκεντρισμό» και την «Ομπαμα-μανία» του, ο Βελτρόνι δεν έδειξε σημεία ταλάντευσης:

«Από τη μεγάλη κρίση του 1929, η Αμερική βγήκε με το New Deal και η Ευρώπη με τις ναζιστικές διώξεις των Εβραίων. Είναι πολύ σημαντικό ότι ο Ομπάμα στέλνει ένα κοινωνικό μήνυμα, λέει ότι δεν πρέπει να σκεφτόμαστε μόνο τη Wall Street, αλλά και τη Main Street (την παραγωγική βιομηχανία), ότι η Αμερική δεν μπορεί να λύσει μόνη της τα προβλήματα. Νομίζω ότι βρισκόμαστε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα εποχή μεγάλων αλλαγών στον σύγχρονο κόσμο και μεγάλων προκλήσεων για τη διεθνή Κεντροαριστερά».

Τετάρτη 3 Δεκεμβρίου 2008

H ΠΡΑΣΙΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ως μακρόπνοη λύση για την οικο-προστασία και την πράσινη ανάπτυξη

του Βασίλη Τακτικού *

Ο παγκόσμιος συναγερμός για το περιβάλλον με τις και τις υφιστάμενες επερχόμενες εφιαλτικές κλιματικές αλλαγές έχει αναδείξει μεταξύ άλλων την πράσινη επιχειρηματικότητα ως προαπαιτούμενο και επείγουσα προτεραιότητα για την πράσινη ανάπτυξη. Υπάρχει μάλιστα μια καθολική αναγνώριση σε όλο το πολιτικό φάσμα της σημασίας του περιβάλλοντος και δεν μπορούμε να δούμε ξεχωριστά την οικονομική κρίση από την περιβαλλοντική κρίση.

Κατά τον ίδιο τρόπο δεν μπορούμε να δούμε ξεχωριστά, την προστασία του περιβάλλοντος ξεχωριστά από την πράσινη ανάπτυξη και επιχειρηματικότητα. Η αναγνώριση αυτή πηγάζει από το γεγονός ότι σε σχέση με την συμβατική η Πράσινη Επιχειρηματικότητα έχει τεράστιο ηθικό και συγκριτικό πλεονέκτημα, αφού είναι συνώνυμη της βιώσιμης ανάπτυξης.

Συνδυάζει την περιβαλλοντική ευαισθησία με την αειφόρο ανάπτυξη και την οικοπροστασία. Τα πράσινα προϊόντα και υπηρεσίες που παράγονται και δεν επιβαρύνουν το περιβάλλον με την ανάπτυξη της απασχόλησης και την αναδιανομή του εισοδήματος. Τον περιορισμό της σπατάλης των φυσικών πόρων, την ανακύκλωση υλικών και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με την ποιότητα ζωής στην πόλη.

Έτσι μέσα από την οικονομική κρίση εκδηλώνεται σήμερα παράλληλα με την περιβαλλοντική κρίση:

· Οι πολίτες αντιλαμβάνονται τη σημασία της πράσινης επιχειρηματικότητας ως εναλλακτική αγορά μέσα από την αυξανόμενη ζήτηση σε πράσινα προϊόντα και υπηρεσίες.

· Το κράτος και το πολιτικό μας σύστημα αντιλαμβάνεται τη σημασία μέσα από τις δυνατότητες και ευκαιρίες δημιουργίας απασχόλησης.

· Οι οικονομικοί παράγοντες και οι τράπεζες αντιλαμβάνονται την Πράσινη Επιχειρηματικότητα ως νέο πεδίο για επενδύσεις και οικονομικά οφέλη.

· Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και ειδικότερα οι περιβαλλοντικές οργανώσεις βρίσκουν στην πράσινη επιχειρηματικότητα εκείνες τις εναλλακτικές δημιουργικές προτάσεις για να αντιμετωπίσουν τη μόνιμη αντίδραση που συναντούσαν από τις ρυπογόνες επιχειρήσεις οι οποίες καταλόγιζαν στη δραστηριότητά τους στο παρελθόν απώλεια θέσεων εργασίας.

Τώρα με πρόθεμα την ανάπτυξη της πράσινης επιχειρηματικότητας οι περιβαλλοντικές οργανώσεις μπορούν να ισχυριστούν ότι προσθέτουν σε μακροκλίμακα και δεν αφαιρούν θέσεις εργασίας, φροντίζοντας ταυτόχρονα το περιβάλλον και την βιώσιμη ανάπτυξη. Το ηθικό πλεονέκτημα απέναντι στην κοινωνία είναι σαφές:

- Πράσινη ανάπτυξη που συμβαδίζει με την οικοπροστασία.

- Αυτοπεριορισμός της κατανάλωσης ρυπογόνων προϊόντων όπως είναι π.χ. οι πλαστικές σακούλες και τα αντιβιοτικά.

- Την εξοικονόμηση ενέργειας και νερού ανοίγοντας το δρόμο για νέες φιλικές τεχνολογίες για το περιβάλλον και την πράσινη επιχειρηματικότητα.

Δυνατότητα και ευκαιρίες

Η πρόσφατη οικονομική κρίση μας έδειξε ότι δεν μπορούμε να δούμε το περιβάλλον ξεκομμένο από την οικονομία. Και δεν μπορούμε να δούμε τον εθελοντισμό για την οικοπροστασία δίχως εναλλακτικά προϊόντα και υπηρεσίες που μας προσφέρει η πράσινη επιχειρηματικότητα.

Τα πεδία ανάπτυξης της πράσινης επιχειρηματικότητας είναι όλοι οι τομείς που σχετίζονται με το περιβάλλον. Η μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, είναι ο πιο κρίσιμος τομέας αξιοποιώντας τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών για την ανάπτυξη οικονομικής δραστηριότητας, της εξοικονόμησης πόρων και εξασφάλισης εισοδημάτων για την κοινωνία.

Σε ανάλογο επίπεδο η οικοδιαχείριση του νερού, η ανακύκλωση στερεών και υγρών αποβλήτων, οι επενδύσεις για το πράσινο στο αστικό περιβάλλον. Υγεία και περιβάλλον είναι τομείς που προσφέρουν θαυμάσιες ευκαιρίες για την πράσινη επιχειρηματικότητα.

Εκείνο όμως που πρέπει να επισημάνουμε είναι ότι αυτές τις ευκαιρίες πολλοί τις γνώριζαν και από πριν αλλά το βάρος της παγκόσμιας οικονομίας είχε πέσει αλλού, στις τεχνικές μεγέθυνσης της οικονομίας χωρίς να υπολογίζεται το μελλοντικό περιβαλλοντικό κόστος της σημερινής κρίσης. Τώρα όμως που τα περιθώρια έχουν στενέψει αναγνωρίζοντας στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ένα πολύ σημαντικό ρόλο: στην διάχυση πληροφόρησης και κινητοποίησης των ενεργών πολιτών.

Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την κατεύθυνση της οικονομικής πολιτικής και την πράσινη επιχειρηματικότητα παρά την αυξανόμενη περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και την ζήτηση σε πράσινα προϊόντα και υπηρεσίες, παρά τις νέες τεχνολογίες που εξασφαλίζουν τη αειφόρο ανάπτυξη και πολλές φορές με φθηνότερο κόστος πρώτων υλών της, το συνολικό μέγεθος της πράσινης επιχειρηματικότητας παραμένει σε συγκριτικά χαμηλά επίπεδα.

Σύμφωνα με στοιχεία του Ο.Ο.Σ.Α. η περιβαλλοντική απασχόληση καλύπτει παγκοσμίως το 0.4 – 3% της συνολικής απασχόλησης, ενώ στη Ευρώπη των 15 το αντίστοιχο ποσοστό είναι κατά μέσο όρο 1,3%, με πρωτοπόρους τους Αυστριακούς, τους Βέλγους και τους Δανούς. Οι νέες θέσεις εργασίας που δημιουργούνται κάθε έτος αντιστοιχούν περίπου στο 3% των ανέργων της Ε.Ε. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι παρά την αναγνώριση της σημασίας της πράσινης επιχειρηματικότητας, οι επενδύσεις σε αυτόν τον τομέα παραμένουν κατώτερες των προσδοκιών.

Εκείνο που λείπει δεν είναι πλέον η αναγνώριση της σημασίας της πράσινης επιχειρηματικότητας ειδικότερα στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής ένωσης και κοινοτικών προγραμμάτων αλλά κυρίως αυτό που λείπει είναι η σύνθεση νέου επιχειρηματικού υποκείμενου και ευρύτητας της συνεργασίας σε αυτό το επίπεδο. Κι σε αυτό το τομέα μπορούν να συμβάλουν αποφασιστικά οι περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Τι κινεί την Πράσινη Επιχειρηματικότητα

Μερικοί υποστηρίζουν ότι την πράσινη επιχειρηματικότητα την κινεί αυτό που κινεί κάθε επιχειρηματικότητα: το κέρδος. Αυτή όμως η θέση είναι η μισή αλήθεια. Το κέρδος για τους ιδιώτες και επιχειρηματίες μπορεί να είναι σύνθετο οικονομικό και κοινωνικό μειώνοντας μέσω των κοινωνικών δικτύων το κόστος των συναλλαγών. Γιατί η πράσινη επιχειρηματικότητα είναι μια περίπλοκη και σύνθετη επιχειρηματικότητα που εκτός από το κέρδος κινείται από έναν οικουμενικό εθελοντισμό και «πατριωτισμό» προστασίας του πλανήτη.

Κινητήρια δύναμη μπορεί να γίνει μια παγκόσμια κοσμοϊστορική ανάγκη για τη διάσωση του περιβάλλοντος και την έγκαιρη αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης που επιβάλλει στα κράτη να επενδύσουν όπως επενδύουν στην πολεμική βιομηχανία και στην αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών. Υπάρχει η πεποίθηση ότι τα κράτη θα αναγκαστούν στο μέλλον να επενδύσουν ακόμη περισσότερο προς αυτήν την κατεύθυνση, και επομένως θα έχουμε περισσότερες πράσινες δημόσιες επενδύσεις όπως γίνεται στον τομέα υγείας, παιδείας και κοινωνικής ασφάλισης.

Αυτή η αναγκαιότητα της αντιμετώπισης σύνθετων περιβαλλοντικών προβλημάτων επιβάλλει παράλληλα και στην Τοπική Αυτοδιοίκηση περιβαλλοντικό σχεδιασμό και δράσεις που διαμορφώνουν το κατάλληλο θεσμικό περιβάλλον για πράσινη επιχειρηματικότητα.

Το κράτος λοιπόν και η Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορούν να επενδύσουν σε δημόσια αγαθά και να ενισχύσουν μια καινούρια αγορά, και για τον ιδιωτικό τομέα μέσα από τις δημόσιες επενδύσεις. Η τάση αυτή θα αναγκάσει τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, ιδιαίτερα τις ρυπογόνες, να ενισχύουν οικονομικά μέσω της ‘κοινωνικής εταιρικής ευθύνης’ περιβαλλοντικές δράσεις οικοπροστασίας, και να δώσουν την ευκαιρία σε άλλες μικρότερες επιχειρήσεις να δημιουργήσουν απασχόληση.

Έτσι οι περιβαλλοντικές οργανώσεις που αυξάνονται με θεαματικό τρόπο τα τελευταία χρόνια μπορούν να κινητοποιήσουν περισσότερο τον πληθυσμό και να συνθέσουν το κοινωνικό κεφάλαιο που είναι και ο βασικός συντελεστής για την πράσινη επιχειρηματικότητα. Γιατί αυτό που κινητοποιεί τελικά την πράσινη επιχειρηματικότητα είναι οι ενεργοί πολίτες και οι εθελοντικές οργανώσεις ως προπομπός με τη σύνθεση κοινωνικού κεφαλαίου.

Προτάσεις για θεσμικές παρεμβάσεις

Για να υπάρξουν επαρκείς επενδύσεις προς την κατεύθυνση της πράσινης επιχειρηματικότητας και ενδεχομένως η ικανότητα απορρόφησης προγραμμάτων από το κράτος και την Ε.Ε., που σήμερα υπάρχουν γραφειοκρατικές αγκυλώσεις, χρειάζεται ένα νέο επιχειρηματικό υποκείμενο, επιχειρηματίες δηλαδή που μπορούν να συνθέσουν πρωτοβουλίες συνεργασίας ιδιωτικού και δημόσιου τομέα και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.

Για παράδειγμα η ανάπτυξη της οικονομικής δραστηριότητας στις ήπιες και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εκτός από τον εκσυγχρονισμό του θεσμικού πλαισίου για την απελευθέρωση της ενέργειας προς ιδιώτες, χρειάζεται οι Δήμοι και αναπτυξιακές εταιρείες με συμμετοχικό χαρακτήρα να επενδύσουν σε αυτόν τον τομέα.

Το ίδιο μπορεί να γίνει με την ανακύκλωση και αστικό πράσινο με αξιοποίηση του θεσμού των Σ.Δ.Ι.Τ., Συνεργασίας Δημοσίου και Ιδιωτικών Επιχειρήσεων και τη συμμετοχή Τραπεζών. Οι οργανώσεις της Κοινωνίας Πολιτών (Μ.Κ.Ο.) μπορούν να προσφέρουν προς αυτήν την κατεύθυνση του πολύτιμο συντελεστή του κοινωνικού κεφαλαίου για την υποστήριξη αυτών των πρωτοβουλιών αλλά και συμμετοχής στις επενδύσεις των πολιτών με αγορά μετοχών.

Τα μνημόνια συνεργασίας που προωθούν οι οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών το τελευταίο διάστημα με τους Δήμους της Αττικής είναι ένα καλό παράδειγμα που μπορεί αν εξελιχθεί και σε προτάσεις Πράσινης Επιχειρηματικότητας. Ανάλογα μπορεί να διαμορφωθεί και η πρωτοβουλία της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Αττικής για το Αττικό Πράσινο.

Με βάση αυτές τις πρωτοβουλίες, την εμπιστοσύνη και τη συμμετοχή των ενεργών και εθελοντών πολιτών θα μπορούσε να δημιουργηθεί μια δυναμική αναπτυξιακή εταιρεία για την πράσινη επιχειρηματικότητα στη Αττική και ανάλογες εταιρείες στην περιφέρεια.

Οι υπάρχουσες αναπτυξιακές εταιρείες που ελέγχονται σήμερα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν μπορούν να καλύψουν αυτήν την προοπτική και σε πρότυπα καινοτόμα σχέδια καθώς είναι αναγκαίο να δημιουργηθούν επιχειρηματικοί φορείς σε αυτή την περίπτωση στοχοθετημένοι στην πράσινη επιχειρηματικότητα. Καθοριστικός κοινωνικός εταίρος θα πρέπει να είναι οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που είναι ο προπομπός της πράσινης επιχειρηματικότητας και συντελεστής σύνθεσης κοινωνικού κεφαλαίου.

  • Ο Βασίλης Τακτικός είναι Διευθυντής του μη κυβερνητικού οργανισμού «ΙΝΜΕΚΟ» και διευθυντής της οικολογικής μηνιαίας εφημερίδας «Oikopress»