Κυριακή 15 Φεβρουαρίου 2009

2009: Ετος αφιερωμένο στον Δαρβίνο και την εξελικτική σκέψη



Ηδη από την πρώτη έκδοσή του, πριν από εκατόν πενήντα χρόνια ακριβώς, το βιβλίο του Δαρβίνου για την «Καταγωγή των Ειδών» θα πυροδοτήσει αντιφατικές και άκρως εμπαθείς αντιδράσεις: από την οργισμένη αποδοκιμασία έως την πιο θερμή αλλά και συχνά άκριτη επιδοκιμασία.

Από την πρώτη της εμφάνιση μέχρι σήμερα, η δαρβινική θεωρία γνώρισε την επιδοκιμασία των περισσότερων ειδημόνων, επειδή ήταν η πρώτη εύλογη και κυρίως εμπειρικά τεκμηριωμένη εξήγηση των πολυάριθμων δεδομένων που είχαν καταφέρει να συλλέξουν οι φυσιοδίφες σχετικά με την ιστορία της ζωής πάνω στον πλανήτη μας.

Ειδικότερα, η θεωρία της φυσικής επιλογής, η σημαντικότερη ανακάλυψη του Δαρβίνου, φάνηκε να προσφέρει μια πλήρη και σχεδόν μηχανιστική εξήγηση πολλών ζωικών φαινομένων, εντελώς ακατανόητων μέχρι τότε. Εκτός όμως από τους επιστήμονες, οι ιδέες του Δαρβίνου έγιναν ευρύτατα αποδεκτές, και μάλιστα με πρωτοφανή ενθουσιασμό, από όλους τους ελευθεριακούς στοχαστές, φιλοσόφους και μορφωμένους πολίτες που αντιμετώπιζαν με καχυποψία ή και με εχθρότητα κάθε υπερφυσική, συνήθως θρησκευτική, ερμηνεία της φύσης.

Εύκολα λοιπόν κατανοεί κανείς τις ισχυρές αντιστάσεις και τη φανατική αποδοκιμασία που προκάλεσε από την πρώτη στιγμή η εξελικτική θεωρία: οι περισσότεροι φοβήθηκαν ότι η αποδοχή της θα ανέτρεπε την παγιωμένη, επί πολλούς αιώνες, κοινωνική αντίληψη μιας τέλεια σχεδιασμένης «φυσικής τάξης πραγμάτων», καθώς και την ιδιαίτερη θέση του ανθρώπου ως κορωνίδας της δημιουργίας. Αυτή η αντίληψη περί «ευφυούς σχεδιασμού» από έναν πάνσοφο Δημιουργό θεωρούσαν ότι αποτελεί όχι μόνο την προϋπόθεση της θρησκείας και της ηθικής αλλά και το θεμέλιο της ίδιας της κοινωνίας.

Τίποτα, ωστόσο, δεν απέχει περισσότερο από την αλήθεια από την εικόνα του Κάρολου Δαρβίνου ως υποχθόνιου κοινωνικού ανατροπέα. Πρόκειται, αντίθετα, για έναν μάλλον συντηρητικό βικτοριανό ερευνητή που πραγματοποίησε μια μεγάλη επιστημονική ανακάλυψη. Και όπως συμβαίνει συνήθως, οι συνέπειες κάθε μεγάλης επιστημονικής ανακάλυψης υπερβαίνουν τις προθέσεις του δημιουργού της. Και βέβαια επιφέρουν μια βαθιά ρήξη στις κυρίαρχες γνωστικές αξίες της εποχής.

Η καλύτερη ίσως απόδειξη αυτού του γεγονότος είναι η γοητευτική, και άκρως διδακτική, περιπέτεια της μεταμόρφωσης του Δαρβίνου από αφελή δημιουργιστή, που πίστευε στην αμεταβλητότητα, δηλαδή στη σταθερότητα των βιολογικών ειδών, σε πεπεισμένο εξελικτιστή που όχι μόνο αρνήθηκε κάθε δυνατότητα ύπαρξης ενός «ευφυούς σχεδιασμού», αλλά κυρίως ανακάλυψε, πρώτος αυτός, μια εύλογη εξήγηση της πολυμορφίας της ζωής στον πλανήτη μας (βλ. σχετικά άρθρα μας στην «Ε» 10-01-09 και 17-01-09).

Μολονότι ιδιαίτερα εντυπωσιακή, αυτή η σταδιακή μεταστροφή του Δαρβίνου προς νέες ανατρεπτικές εξελικτικές αντιλήψεις δεν μπορεί καθόλου να συγκριθεί με την ασύλληπτη περιπέτεια της μεταμόρφωσης των δαρβινικών ιδεών τα επόμενα 150 χρόνια.
  • Η νεοδαρβινική σύνθεση
Η πρώτη έκδοση της «Καταγωγής των ειδών» έγινε στο Λονδίνο την Πέμπτη 24 Νοεμβρίου 1859, και ήδη από την πρώτη ημέρα πουλήθηκαν και τα 1.250 πρώτα αντίτυπα.

Γεγονός που υποδηλώνει όχι μόνο το μεγάλο ενδιαφέρον για το θέμα του βιβλίου αλλά κυρίως τη συστηματική προπαγάνδα και την αναμονή αυτής της έκδοσης από τους πολιτιστικούς κύκλους της Αγγλίας. Και όπως σημειώνει, με κάποια υπερηφάνεια, ο Δαρβίνος στην «Αυτοβιογραφία» του, και τα επόμενα 3.000 αντίτυπα της δεύτερης έκδοσης εξαντλήθηκαν πολύ σύντομα.

Τα αμέσως επόμενα χρόνια το βιβλίο αυτό θα γνωρίσει πολλές επανεκδόσεις και θα μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες του κόσμου, ενώ παντού θα διαβαστεί ως το θεωρητικό μανιφέστο μιας ριζικής επιστημονικής-πολιτιστικής ανατροπής. Η ταχύτατη διάδοση των εξελικτικών ιδεών κατά τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα δεν οφείλεται τόσο στην επιστημονική επάρκεια της νέας θεωρίας. Πρέπει να εξηγηθεί μάλλον ως κοινωνικό φαινόμενο ή ως ιστορική αναγκαιότητα, που ο δαρβινισμός ως νέα κοσμοαντίληψη ήρθε να καλύψει την κατάλληλη στιγμή!

Πράγματι, πολλά ήταν τα ενοχλητικά ερωτήματα στα οποία η δαρβινική θεωρία δεν μπορούσε ή δεν ήταν σε θέση να απαντήσει. Για παράδειγμα, ο Δαρβίνος αγνοούσε παντελώς -όπως και όλοι οι βιολόγοι της εποχής του- με ποιο μηχανισμό παράγονται οι γενετικές αλλαγές και πώς αυτές κληρονομούνται στους απογόνους ώστε να δημιουργείται η αναγκαία ποικιλομορφία πάνω στην οποία δρα η φυσική επιλογή. Επίσης, η θεωρία του περί βαθμιαίας εξέλιξης, που πραγματοποιείται δηλαδή μόνο σταδιακά με μικρά εξελικτικά βηματάκια, δεν επιβεβαιωνόταν καθόλου από τις ανακαλύψεις της παλαιοντολογίας.

Αυτά τα εξηγητικά κενά και οι εμφανείς ανεπάρκειες της δαρβινικής θεωρίας δεν υποβιβάζουν καθόλου, όπως κατά καιρούς υποστηρίζουν οι διάφοροι σκοταδιστές, την αξία της δαρβινικής επανάστασης. Εξάλλου, μέχρι σήμερα δεν έχει εμφανιστεί καμία επιστημονική θεωρία που να είναι ικανή να απαντά σε όλα μας τα ερωτήματα. Τελικά, όποιος αναζητά πλήρεις και οριστικές «εξηγήσεις» θα πρέπει μάλλον να στραφεί στη θεολογία ή στη μεταφυσική και όχι στην επιστήμη.

Για πολλές δεκαετίες μετά τη διατύπωση των θεωριών του Δαρβίνου, η επιστήμη της Βιολογίας ταλανιζόταν από σφοδρότατες διαμάχες μεταξύ δαρβινιστών και αντιδαρβινιστών. Η ανάπτυξη μάλιστα της νέας επιστήμης της γενετικής, στις αρχές του εικοστού αιώνα, φάνηκε να διαψεύδει οριστικά τη δαρβινική θεωρία.

Η ανακάλυψη των μηχανισμών κληρονόμησης των διακριτών και εξαιρετικά σταθερών γενετικών «παραγόντων» που αργότερα ονομάστηκαν «γονίδια» θεωρήθηκε αρχικά ότι αποτελούσε την ταφόπλακα των δαρβινικών ιδεών. Ισως γι' αυτό ο Julian Huxley, επιφανής βιολόγος και εγγονός του μεγάλου δαρβινιστή Thomas Huxley, περιέγραψε την περίοδο από το 1900 - 1940 ως πλήρη «έκλειψη του δαρβινισμού».

Πράγματι, η επιστήμη της ζωής ήταν βαθύτατα διχασμένη σε δύο στρατόπεδα: τους εξελικτικούς βιολόγους και τους γενετιστές-βιοχημικούς. Καμία δυνατότητα επικοινωνίας, πόσω μάλλον συνεννόησης, δεν υπήρχε ανάμεσα σε αυτές τις δύο τόσο διαφορετικές -θεωρητικά και μεθοδολογικά- προσεγγίσεις των ζωικών φαινομένων.

Η κατάσταση ευτυχώς άρχισε να αλλάζει κατά τη δεκαετία του 1930, με την εμφάνιση μιας νέας γενιάς ερευνητών που γνώριζαν σε βάθος τη γλώσσα τόσο της γενετικής όσο και της εξελικτικής βιολογίας. Οι πρωταγωνιστές αυτής της πρωτότυπης γενετικής επανερμηνείας του δαρβινισμού ήταν ο ρωσικής καταγωγής Αμερικανός γενετιστής Τ. Dobzansky, ο γερμανικής καταγωγής Αμερικανός ζωολόγος Ε. Mayr, ο Βρετανός βιολόγος J. Huxley και ο Αμερικανός παλαιοντολόγος G. Simpson.

Αυτοί οι περίεργοι «γεφυροποιοί» κατάφεραν, μέσα σε μία δεκαετία, να ανατρέψουν πλήρως την κατάσταση. Με το πρωτοποριακό ερευνητικό τους έργο αυτοί οι «νεοδαρβινιστές» απέδειξαν ότι η φυσική επιλογή δεν είναι μια δύναμη εξελικτικής αλλαγής της οποίας οι συνέπειες γίνονται ορατές μόνο μετά από πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα. Είναι ένα μετρήσιμο φυσικό φαινόμενο που μπορεί κάλλιστα να μελετηθεί πειραματικά στα εργαστήρια των γενετιστών και αργότερα των μοριακών βιολόγων.

Βέβαια, η επικράτηση της νεοδαρβινικής «ορθοδοξίας» επέβαλε κάποιες σημαντικές διαφοροποιήσεις από τις αρχικές εξελικτικές ιδέες του Δαρβίνου. Για παράδειγμα, εκεί που ο Δαρβίνος πίστευε ότι η βασική εξελικτική μονάδα ήταν ο οργανισμός στο σύνολό του, τώρα η δράση της φυσικής επιλογής επεκτείνεται αφενός στα γονίδια και αφετέρου στους πληθυσμούς των οργανισμών.

Οσο για κάποιες έννοιες-κλειδιά της δαρβινικής σκέψης, όπως «προσαρμογή» και «επιβίωση του καταλληλότερου», αυτές οφείλουν πλέον να υποκατασταθούν από τις νέες έννοιες της «αναπαραγωγικής επιτυχίας» και της «διαφορικής αναπαραγωγής». Και αυτή η λεπτή θεωρητική μετατόπιση από τους οργανισμούς στα γονίδιά τους καθώς και η εντυπωσιακή είσοδος των μεθόδων της μοριακής βιολογίας έμελλε να περιορίσουν την εξελικτική σκέψη σε ακόμη πιο ακραίες γονιδιοκεντρικές αντιλήψεις. Οπως οι σύγχρονες απλοϊκές -και άκρως απλουστευτικές- δοξασίες περί «εγωιστικών γονιδίων», στα οποία υποτίθεται ότι επικεντρώνεται και εξαντλείται το πολύπλοκο παιχνίδι της εξέλιξης.

Ελπίζουμε αυτή η πολύ συνοπτική παρουσίαση να κατάφερε να αναδείξει τον πλούτο και την εξαιρετικά δημιουργική ανάπτυξη των εξελικτικών ιδεών. Και δεν πρόκειται καθόλου για μια γραμμική και προδιαγεγραμμένη πορεία αλλά μάλλον για μια συνεχή διαφοροποίηση, που πραγματώνεται μέσα από ριζικές επιστημολογικές τομές, απρόσμενες εννοιολογικές μετατοπίσεις και βαθιές μεθοδολογικές διαφοροποιήσεις. Ποιος μπορεί να φανταστεί ποιες εκπλήξεις μας επιφυλάσσει η μελλοντική ανάπτυξη των σημερινών «αιρετικών» εξελικτικών απόψεων; *


  • Ολες οι μεγάλες τομές της εξελικτικής θεωρίας

1809

Δημοσιεύεται το έργο του Ζαν Μπατίστ Λαμάρκ «Ζωολογική φιλοσοφία». Σε αυτό ο μεγάλος Γάλλος φυσιοδίφης παρουσιάζει μια πρώτη σοβαρά τεκμηριωμένη εξελικτική περιγραφή του μετασχηματισμού και της τελειοποίησης των ζωικών ειδών. Την ίδια χρονιά γεννιέται στο Σρούσμπερι της Αγγλίας ο Κάρολος Δαρβίνος.

1831-1836

Ο νεαρός Δαρβίνος κάνει τον γύρο του κόσμου με το βρετανικό υδρογραφικό πλοίο «Μπιγκλ». Στο πενταετές αυτό ταξίδι θα συλλέξει όλα τα απαραίτητα στοιχεία που πολύ αργότερα θα τον βοηθήσουν να ανακαλύψει και κυρίως να τεκμηριώσει την επαναστατική θεωρία του περί εξέλιξης των ειδών.

1837-1838

Αυτή την περίοδο ο Δαρβίνος υπερβαίνει όλες τις προηγούμενες αμφιβολίες του σχετικά με την πραγματικότητα της εξελικτικής διαδικασίας. Από τα σημειωματάριά του προκύπτει ότι τον Σεπτέμβριο του 1838 διατυπώνει ρητά την ιδέα του περί της φυσικής επιλογής ως βασικού μηχανισμού της εξέλιξης.

1859

Τον Ιούλιο του 1858 στην Λινναία Εταιρεία, έναν από τους πιο σημαντικούς συλλόγους φυσικής ιστορίας, θα παρουσιαστεί επίσημα η θεωρία της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής. Μια ανακάλυψη που τυπικά αποδόθηκε στον Κ. Δαρβίνο και τον Α. Wallace. Ομως ο Δαρβίνος είχε ανακαλύψει αυτήν την ιδέα πολύ νωρίτερα από τον Αλφρεντ Γουάλας και ένα χρόνο μετά θα την παρουσιάσει ολοκληρωμένα στο βιβλίο του «Η καταγωγή των ειδών».

1865

Ενας παντελώς άγνωστος μοναχός, ο Gregor Mendel, δημοσιεύει τις ανακαλύψεις του σχετικά με τους μηχανισμούς κληρονομικότητας. Το έργο του όμως θα αναγνωριστεί μόνο ύστερα από 35 χρόνια και έκτοτε θα θεωρηθεί ο πατέρας της επιστήμης της γενετικής. Η ειρωνεία είναι ότι σε αυτό βρίσκονται οι απαντήσεις σε πολλά αναπάντητα ερωτήματα του Δαρβίνου σχετικά με την κληρονομικότητα των γενετικών αλλαγών.

1871

Δημοσιεύεται το βιβλίο του Δαρβίνου «Η καταγωγή του ανθρώπου». Σε αυτό προτείνει την κοινή καταγωγή από έναν κοινό πρόγονο όλων των πρωτευόντων θηλαστικών (και του ανθρώπου). Παρά το τεράστιο σκάνδαλο που προκάλεσε η έκδοση αυτού του βιβλίου, οι απόψεις που περιέχει θα επηρεάσουν αποφασιστικά τις μετέπειτα παλαιοανθρωπολογικές έρευνες.

1935-1947

Η «Νέα Σύνθεση», δηλαδή η νεοδαρβινική θεωρία της εξέλιξης, καταφέρνει να ενοποιήσει σε ένα ισχυρό εξηγητικό σχήμα τις βασικές ιδέες του Δαρβίνου με τα δεδομένα της γενετικής των πληθυσμών. Αυτή η νέα στατιστική και γενετική προσέγγιση των εξελικτικών ιδεών θα οδηγήσει σε εκρηκτικές ανακαλύψεις (στη φωτ. ο Ε. Mayr).

1953

Ο James Watson και ο Francis Crick ανακαλύπτουν τη δομή και τον τρόπο αναδιπλασιασμού του DNA. Σε αυτό βρίσκονται κωδικοποιημένες οι γενετικές πληροφορίες των γονιδίων και συνεπώς από αυτό εξαρτάται κάθε σημαντική γενετική αλλαγή. Η εξελικτική σκέψη τείνει να περιοριστεί στη μελέτη των γονιδίων. Ομως, όλο και περισσότεροι βιολόγοι σήμερα επιμένουν ότι η εξέλιξη δεν εξαντλείται στη μελέτη των γονιδίων.


ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ /2 - 14/02/2009

Ο Δαρβίνος και η θεωρία της εξέλιξης

Διακόσια χρόνια από τη γέννησή του (στις 12 Φεβρουαρίου 1809), ο Κάρολος Δαρβίνος συγκεντρώνει τα πυρά των διάφορων ιερατείων. Η θεωρία της εξέλιξης αντιμετωπίζεται ακόμη με εχθρότητα. Η ανατροπή της θεολογικής παραδοχής ότι τα έμβια είδη είναι σταθερά και τα ίδια μ' αυτά που έπλασε ο Θεός κατά τη Δημιουργία του Σύμπαντος κατατάσσει τον δαρβινισμό ως μια σκανδαλώδη θεωρία που «ειρωνεύεται» τον ίδιο το σκοπό της Δημιουργίας.

*Ο καθηγητής Ευτύχης Μπιτσάκης "Ορθολογική ανθρωπολογία" σημειώνει ότι «η ενότητα του ανθρώπου με το ζωικό βασίλειο, όπως υποστηρίχθηκε από το φιλοσοφικό ρεύμα που αρχίζει από τον Αναξίμανδρο και φτάνει στον Μαρξ, αποτελεί σήμερα κεκτημένο της επιστήμης». Παρατηρεί, δε, πως σήμερα μπορούμε να υποστηρίξουμε «ότι δεν υπάρχει τομή, οντολογικό άλμα, ανάμεσα στον άνθρωπο και τα υπόλοιπα ζωικά είδη».

*Ο καθηγητής Βιοχημείας Χρήστος Γεωργίου "Η πολιτικοποίηση της βιολογίας" αναλύει στο άρθρο του τις ιδέες του Δαρβίνου και τις μετέπειτα διαστρεβλώσεις που χρησιμοποιήθηκαν για την πολιτικοποίηση της Βιολογίας ώστε να φθάνει να αντιμάχεται την πολιτική χειραφέτηση του ανθρώπου. Ειδικότερα αναφέρεται στο ρεύμα του κοινωνικού δαρβινισμού που θεωρεί ότι οι άνθρωποι γεννιούνται άνισοι και με διαφορετικές γενετικές ικανότητες -ανώτερες και κατώτερες- και ότι η «ζωή είναι ένας αμείλικτος αγώνας για επιβίωση».

*Ο επίσης καθηγητής Βιοχημείας Θανάσης Παπαβασιλείου "Επιστήμη ή ποιητική της φύσης;" παρατηρεί ότι η σημερινή επικρατούσα εξελικτική θεωρία είναι μια σύνθεση των ιδεών του Δαρβίνου και της μοντέρνας Γενετικής-Μοριακής Βιολογίας.
  • ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΣΙΑΦΑΚΑΣ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 15/02/2009,

Π. Κρούγκμαν: «Εδώ και τώρα εθνικοποίηση»

Ποιος φταίει για την παγκόσμια οικονομική κρίση; Τι βάθος θα έχει; Πού κάνουν λάθος οι mainstream οικονομολόγοι; Ποιες είναι οι συνταγές εξόδου από το σημερινό χάος;
Ο οικονομολόγος Π. Κρούγκμαν.
*Τα ερωτήματα κοινά στις συζητήσεις σε όλο τον κόσμο κι ένα από τα καταλληλότερα πρόσωπα να δώσουν απαντήσεις είναι αναμφισβήτητα ο Π. Κρούγκμαν. Κι αυτό επιχειρεί μέσα από το εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του που θα κυκλοφορήσει περίπου σε δέκα μέρες από τις εκδόσεις «Καστανιώτης», με τίτλο «Η κρίση του 2008 και η Επιστροφή των Οικονομικών της Υφεσης».

Ο Π. Κρούγκμαν ο οποίος όπως τονίζει ο Ν. Κοτζιάς στον πρόλογο του βιβλίου τασσόταν σε περιόδους οικονομικής ευφορίας «υπέρ της αποφασιστικής ενίσχυσης της πολιτικής έναντι του αυθορμητισμού της αγοράς», ξεκινάει την ανάλυσή του από τη διάψευση όλων εκείνων, όπως ο νομπελίστας Ρ. Λούκας, που πίστευαν ότι «το κεντρικό πρόβλημα της αποτροπής μιας βαθιάς και παρατεταμένης ύφεσης έχει πρακτικά λυθεί. Ο οικονομικός κύκλος, η ακανόνιστη εναλλαγή υφέσεων και οικονομικών επεκτάσεων είχε δαμαστεί σε τέτοιο σημείο ώστε τα οφέλη της όποιας τιθάσευσής θα ήταν ασήμαντα».

*Και θέτει το ερώτημα: «Τι ακριβώς είναι ο οικονομικός κύκλος; Γιατί οι οικονομίες της αγοράς περνούν υφέσεις;»

Για όσους θεωρούν ότι η εξήγηση είναι εύκολη σημειώνει: «Δεν μπορούμε να πούμε ότι η απάντηση είναι προφανής -ότι οι υφέσεις επέρχονται εξαιτίας του Χ, όπου Χ είναι μια προκατάληψη δικής μας επιλογής. Η αλήθεια είναι πως εάν υποθέσουμε και αποδεχθούμε γενικά την ιδέα ότι οι αγορές τα καταφέρνουν συνήθως να εξισορροπούν προσφορά και ζήτηση- η, ύφεση είναι, πράγματι, κάτι πολύ παράξενο. Διότι κατά τη διάρκεια μιας οικονομικής κάμψης, φαίνεται να υπάρχει απεριόριστη προσφορά και καθόλου ζήτηση. Υπάρχουν πρόθυμοι εργάτες, αλλά όχι αρκετές θέσεις εργασίας, πολύ καλά εργοστάσια, αλλά όχι αρκετές παραγγελίες, ανοιχτά μαγαζιά, αλλά όχι αρκετοί πελάτες. Αλλά πώς είναι δυνατόν να υπάρχει τόσο μικρή ζήτηση για όλα τα αγαθά; Δεν πρέπει να ξοδεύουν οι άνθρωποι τα χρήματά τους σε κάτι;»

*Ο Κρούγκμαν εξηγεί ότι «μια ύφεση είναι συνήθως ένα πρόβλημα το οποίο προκαλείται όταν όλοι οι άνθρωποι προσπαθούν να συσσωρεύσουν μετρητά (ή προσπαθούν να αποταμιεύσουν περισσότερα από όσα επενδύουν) και μπορεί συνήθως να ξεπεραστεί με την έκδοση περισσότερου χρήματος. Οι υφέσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν, απλώς, με το τύπωμα χρήματος και να ξεπεραστούν με μία εκπληκτική ευκολία».

*Αν, όμως, αυτή είναι μια εύκολη υπόθεση, γιατί περνάμε οικονομικές κάμψεις; Γιατί οι κεντρικές τράπεζες δεν τυπώνουν τόσο χρήμα όσο είναι αναγκαίο για να συντηρείται η ζήτηση και να διατηρούν πλήρη απασχόληση; Στο βιβλίο δίνεται η εξής ερμηνεία:

«Πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι πολιτικοί, απλούστατα, δεν είχαν ιδέα τι πρέπει να κάνουν. Στην εποχή μας όλοι οι οικονομολόγοι, αρχίζοντας από τον Μίλτον Φρίντμαν και πηγαίνοντας προς τα αριστερά, συμφωνούν πως η Μεγάλη Υφεση επήλθε λόγω της κατάρρευσης της ενεργού ζήτησης και ότι η Ομοσπονδιακή Κεντρική Τράπεζα έπρεπε να είχε αντιμετωπίσει την οικονομική κάμψη με μεγάλες ενέσεις χρήματος.

»Ομως, εκείνη την εποχή, αυτή η άποψη δεν ήταν κυρίαρχη. Στην πραγματικότητα πολλοί εξέχοντες οικονομολόγοι είχαν υποκύψει σε μια μορφή ηθικολογικής μοιρολατρίας, υπό το πρίσμα της οποίας έβλεπαν την ύφεση ως αναπόφευκτη συνέπεια των προηγούμενων υπερβολών της οικονομίας. Και, συνεπώς, ως διαδικασία εξυγίανσής της».

*Ο συγγραφέας, αναφέρει γι' αυτές τις συγκρούσεις αντιλήψεων: «Οι περισσότεροι οικονομολόγοι, θεωρούν πως η Μεγάλη Υφεση της δεκαετίας του 1930 ήταν μια ανώφελη και μη αναγκαία τραγωδία.

»Εάν ο τότε αμερικανός πρόεδρος, Χέρμπερτ Χούβερ, δεν είχε προσπαθήσει να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό ενόψει της επερχόμενης κάμψης, εάν η Ομοσπονδιακή Κεντρική Τράπεζα δεν είχε υπερασπιστεί τον κανόνα του χρυσού εις βάρος της εγχώριας οικονομίας, εάν οι αρμόδιοι είχαν σπεύσει να παράσχουν ρευστό στις απειλούμενες τράπεζες και έτσι να καλμάρουν τον τραπεζικό πανικό που αναπτύχθηκε το 1930-31, τότε το χρηματιστηριακό κραχ του 1929 θα είχε οδηγήσει σε μια σύντομη ύφεση που γρήγορα θα είχε ξεχαστεί.

»Και, εφόσον οι οικονομολόγοι όσο και οι πολιτικοί είχαν διδαχθεί από εκείνη την εμπειρία, κανένας σύγχρονός μας υπουργός Οικονομικών δεν θα επαναλάμβανε την περιβόητη ρήση του τότε υπουργού Οικονομικών (μέχρι το 1932), Αντριου Μέλον, "να εκκαθαρίσουμε την πλεονάζουσα εργασία, να εκκαθαρίσουμε τις μετοχές, να εκκαθαρίσουμε τους αγρότες, να εκκαθαρίσουμε την αγορά ακινήτων... να αφαιρέσουμε τη σαπίλα από το σύστημα"».

*Ο Π. Κρούγκμαν, «ταξιδεύοντας» από τη Μεγάλη Υφεση, στη μεταπολεμική περίοδο, στις υφέσεις του '70 και του '80 και τις κρίσεις στην Ασία και στη Λατινική Αμερική, φθάνει στις «φούσκες του Γκρίνσπαν»: «Η ιστορία της ανόδου και της πτώσης του Αλαν Γκρίνσπαν είναι κάτι περισσότερο από ένα αφήγημα προσωπικής ηθικής. Είναι η ιστορία του πώς έπεισαν τον εαυτό τους οι διαμορφωτές της οικονομικής πολιτικής ότι έλεγχαν τα πάντα. Για να διδαχθούν, απλώς, ότι στην πραγματικότητα δεν έλεγχαν τίποτα -κάτι που προξένησε στους ίδιους φρίκη και στη χώρα οδύνη».

*Στη συνέχεια αναφέρεται στις φούσκες των μετοχών και της αγοράς ακινήτων και στη δημιουργία ενός «σκιώδους τραπεζικού συστήματος» (επενδυτικές τράπεζες κ.λπ.), που πήρε τεράστιες διαστάσεις και είχε ως αποτέλεσμα την αλλαγή εκ θεμελίων του χρηματοπιστωτικού συστήματος στη διάρκεια της οικονομικής ανόδου. Οπως ανέφερε ο Τίμοθι Γκάιτνερ, πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας της Νέας Υόρκης, στις αρχές του 2007 τα συνολικά περιουσιακά στοιχεία των πέντε κορυφαίων εταιρειών συμμετοχών στις ΗΠΑ ήταν περισσότερα από 6 δισ. δολάρια. Και τα περιουσιακά στοιχεία όλου του τραπεζικού συστήματος υπολογίζονταν σε περίπου 10 τρισ. δολάρια».

*Ο συγγραφέας πιστεύει ότι ο πυρήνας του σημερινού προβλήματος βρίσκεται στο γεγονός ότι, «καθώς το σκιώδες τραπεζικό σύστημα εξαπλωνόταν και ανταγωνιζόταν ή ακόμη υποσκέλιζε το συμβατικό τραπεζικό σύστημα ως προς τη βαρύτητα στην οικονομία, πολιτικοί και κυβερνητικοί αξιωματούχοι έπρεπε να έχουν αντιληφθεί ότι ξαναδημιουργούσαμε τη χρηματοπιστωτική τρωτότητα που οδήγησε στη Μεγάλη Υφεση και έπρεπε να είχαν αντιδράσει με την επέκταση της ρύθμισης και του χρηματοπιστωτικού δικτύου ασφαλείας, προκειμένου να καλύψουν και αυτά τα ιδρύματα.

»Ανθρωποι με επιρροή έπρεπε να είχαν υποστηρίξει έναν απλό κανόνα: όποιος οργανισμός κάνει το ίδιο έργο με μια τράπεζα, όποιος πρέπει να διασωθεί σε περιόδους κρίσεων όπως οι τράπεζες, έπρεπε να υπόκειται στις ίδιες ρυθμίσεις με τις τράπεζες».

*«Μπαίνω στον πειρασμό να πω ότι η κρίση δεν μοιάζει με τίποτε απ' όσα είδαμε στο παρελθόν. Αλλά, θα ήταν πιο ακριβές να πω ότι μοιάζει με όλα όσα έχουμε δει στο παρελθόν, μόνο που συμβαίνουν όλα ταυτόχρονα», λέει ο Κρούγκμαν. Και προβλέπει:

«Η ανώμαλη προσγείωση των αναδυόμενων οικονομιών μπορεί να γίνει το δεύτερο επίκεντρο της παγκόσμιας κρίσης που βρίσκεται σε εξέλιξη (το πρώτο ήταν οι χρηματοπιστωτικές αγορές των ΗΠΑ)».

*Τι προβλέπει ότι θα γίνει;

«Η παγκόσμια οικονομία δεν βρίσκεται σε βαθιά ύφεση. Πιθανώς δεν θα πέσει σε βαθιά και παρατεταμένη ύφεση, παρά το μέγεθος της τρέχουσας κρίσης (δεν είμαι απολύτως σίγουρος γι' αυτό, αν και το επιθυμώ). Ωστόσο, αν και η ίδια η βαθιά ύφεση δεν έχει επιστρέψει, τα οικονομικά της ύφεσης επανεμφανίζονται. Η παλιά καλή μακροοικονομική της ζήτησης έχει πολλά να προσφέρει στην παρούσα δύσκολη κατάσταση».

Το ερώτημα που τίθεται είναι: πώς μπορεί να δημιουργηθεί επαρκής ζήτηση για να αξιοποιηθεί η παραγωγική ικανότητα της οικονομίας;

*Η απάντηση που δίνει είναι:

«Εκείνο που χρειάζεται ο κόσμος αυτή τη στιγμή είναι μια επιχείρηση διάσωσης. Το παγκόσμιο πιστωτικό σύστημα βρίσκεται σε κατάσταση παράλυσης και μια παγκόσμια οικονομική κάμψη βρίσκεται σε εξέλιξη. Η μεταρρύθμιση των αρνητικών δομών που οδήγησαν στην κρίση είναι ουσιώδης, αλλά μπορεί να περιμένει λίγο. Πρώτα πρέπει να ασχοληθούμε με τον ολοφάνερο και υπαρκτό κίνδυνο. Για να γίνει αυτό, οι πολιτικοί σε όλο τον κόσμο πρέπει να κάνουν δύο πράγματα: α) να πάρουν μέτρα ώστε να επαναληφθεί η ροή της πίστωσης και β) να στηρίξουν αμέσως τις δαπάνες».

*«Η πασιφανής λύση είναι να τοποθετήσουμε περισσότερο κεφάλαιο», συνεχίζει, και θεωρεί ότι, για να γίνει αυτό και να φθάσει το κεφάλαιο στο σύστημα κι όχι να μείνει στις τράπεζες, πρέπει οπωσδήποτε:

*«Να υπάρξει μεγαλύτερη επιμονή στον κυβερνητικό έλεγχο. Στην πραγματικότητα πρέπει να γίνει μια σχεδόν πλήρης προσωρινή εθνικοποίηση σημαντικού τμήματος του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Για να το ξεκαθαρίσουμε: αυτός δεν είναι ένας μακροπρόθεσμος στόχος. Ο χρηματοπιστωτικός τομέας θα ιδιωτικοποιηθεί και πάλι μόλις κάτι τέτοιο θα είναι ασφαλές.

»Προς το παρόν, όμως, το σημαντικότερο είναι να χαλαρώσουμε με κάθε διαθέσιμο μέσον την πίστωση, χωρίς να δεσμευόμαστε από ιδεολογίες. Τίποτε δεν θα μπορούσε να είναι χειρότερο από την αποτυχία να πράξουμε το αναγκαίο, φοβούμενοι μήπως η σωτηρία... είναι σοσιαλιστική».

*Ο Κρούγκμαν προειδοποιεί ότι «η εξάπλωση της χρηματοπιστωτικής κρίσης στις αναδυόμενες αγορές καθιστά την οργάνωση μιας διεθνούς διάσωσης μέρος της υπέρβασης της κρίσης». Ομως, ακόμη και αν η διάσωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος αρχίζει να δίνει ανάσα στις πιστωτικές αγορές, δεν αρκεί. Τι επιπλέον πρέπει να γίνει;

«Η απάντηση είναι ασφαλώς το παλιό, καλό, κεϊνσιανό δημοσιονομικό ερέθισμα».

*Για τις ΗΠΑ εκτιμά ότι το «πακέτο» του 1% του ΑΕΠ δεν αρκεί. Το επόμενο πρέπει να είναι 4% και να εστιάζει στην επέκταση των δημόσιων δαπανών για δρόμους, γέφυρες και άλλες υποδομές, αντί των φοροαπαλλαγών, μέρος των οποίων αποταμιεύονται και δεν δαπανώνται.

*«Αν ό,τι έχει γίνει μέχρι τώρα δεν είναι αρκετό, να κάνουμε περισσότερα και να κάνουμε κάτι διαφορετικό, μέχρι να αρχίσει η ροή της πίστωσης. Από τη στιγμή που η προσπάθεια ανάκαμψης έχει πάρει τον δρόμο της, θα υπάρχει χρόνος να στραφούμε σε μέτρα προφύλαξης: να μεταρρυθμίσουμε το σύστημα έτσι ώστε να μη συμβεί ξανά κρίση».

**Και ο νομπελίστας καταλήγει με μια φράση του Κέινς:

«Αργά ή γρήγορα, οι ιδέες, κι όχι τα κατεστημένα συμφέροντα, είναι τα επικίνδυνα πράγματα, καλώς ή κακώς».
  • Επιμέλεια ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΙΟΔΡΑΣ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 15/02/2009

Φρένο στην παγκοσμιοποίηση;


ΝΑΥΤΙΚΟΣ ΑΤΛΑΣ ΤΟΥ 1540
Στο βιβλίο της «Territorio, autorita e diritti» (ιταλική έκδοση: Mondadori, 2008) η Σάσκια Σάσεν θέτει δύο φιλόδοξους στόχους: από τη μια μεριά να εξηγήσει τη διαμόρφωση του σύγχρονου κράτους και από την άλλη να ορίσει τις δυνάμεις που δρουν σε εκείνη τη διαδικασία στην οποία το κράτος-έθνος γίνεται ένας από τους μεγαλύτερους πρωταγωνιστές της παγκοσμιοποίησης. Επισημαίνει έτσι ένα εντυπωσιακό παράδοξο: το κράτος-έθνος παραμένει πρωταγωνιστής την ίδια τη στιγμή που απαρνείται ορισμένες όψεις της εθνικής κυριαρχίας. Σύμφωνα με την ολλανδικής καταγωγής μελετήτρια, πρέπει να απορριφθούν οι θέσεις που αναγγέλλουν την προσεχή και οριστική εξαφάνιση του εθνικού κράτους. Ταυτόχρονα όμως η Σάσεν ασκεί κριτική και στις θέσεις που θεωρούν το κράτος-έθνος έσχατο οχυρό για την απόκρουση της επίθεσης του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Η Σάσκια Σάσεν έδωσε την ακόλουθη συνέντευξη στην ιταλική εφημερίδα «Il Manifesto».

- Είναι πολλοί οι μελετητές που υποστηρίζουον ότι η σημερινή οικονομική κρίση οδηγεί σε ένα απότομο φρενάρισμα της παγκοσμιοποίησης και ότι ο Μπαράκ Ομπάμα θα υποχρεωθεί να υιοθετήσει μια πολιτική περισσότερο προσηλωμένη στην εθνική διάσταση από όσο ήταν η πολιτική του Τζορτζ Μπους, ο οποίος ενδιαφερόταν για την επιβολή της αμερικανικής ιμπεριαλιστικής κυριαρχίας στον κόσμο. Εσείς τι πιστεύετε;

«Δεν πιστεύω ότι η τωρινή κρίση συμπίπτει με το τέλος της παγκοσμιοποίησης. Νομίζω ότι ισχύει το αντίθετο. Αν δούμε τα μέτρα που πήραν για να αντιδράσουν στην οικονομική κρίση, βλέπουμε ότι υπάρχει ένας ενεργητικός συντονισμός των διάφορων εθνικών κυβερνήσεων για να την αντιμετωπίσουν. Ο διακηρυγμένος στόχος είναι, πράγματι, να διασωθεί η παγκοσμιοποίηση και όχι η επιστροφή στο παρελθόν. Τα τελευταία είκοσι-τριάντα χρόνια συντελέστηκε ένας βαθύς μετασχηματισμός της οικονομικής δραστηριότητας, των σχέσεων μεταξύ των κρατών, της πολιτικής δράσης, των κοινωνικών κινημάτων.

»Ορισμένοι λένε ότι η αλληλεξάρτηση ανάμεσα στις διάφορες εθνικές πραγματικότητες είναι το στοιχείο που χαρακτηρίζει την παγκοσμιοποίηση. Αυτό είναι βέβαιο, αλλά η παγκοσμιοποίηση είναι και άλλα πράγματα ακόμα. Οι επιχειρήσεις, για παράδειγμα, σχεδιάζουν την εργασιακή διαδικασία σε παγκόσμιο επίπεδο, τα κεφάλαια αγνοούν τα εθνικά σύνορα, οι μεταναστεύσεις παρασύρουν εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους, τροποποιώντας το πανόραμα των κοινωνιών από τις οποίες φεύγουν οι μετανάστες και των κοινωνιών που τους υποδέχονται. Υπάρχουν εξάλλου υπερεθνικοί θεσμοί, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, οι οποίοι καθορίζουν κανόνες τους οποίους κάθε εθνικό κράτος οφείλει να υιοθετεί. Αυτές είναι αμετάκλητες αλλαγές, οι οποίες όμως δεν πρέπει να τροφοδοτούν μια γραμμική ανάγνωση της παγκοσμιοποίησης.

»Η παγκοσμιοποίηση είναι πράγματι μια διαδικασία που σημαδεύεται από συνέχειες αλλά και από ισχυρές ασυνέχειες. Γι' αυτούς τους λόγους δεν πιστεύω ότι ο Μπαράκ Ομπάμα θα δώσει προτεραιότητα μόνο στα εσωτερικά θέματα, επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι αναπόσπαστο μέρος της παγκοσμιοποίσης. Ο Ομπάμα είναι ένας ευφυής πολιτικός ηγέτης και γνωρίζει πολύ καλά ότι αν εφαρμόσει μιαν "εθνικιστική" πολιτική θα αποτύχει. Υπάρχει βέβαια η βαριά κληρονομιά που του αφήνει ο Μπους. Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ο Ομπάμα είπε ότι θέλει να προωθήσει μια μεγάλη αλλαγή, ότι το κράτος πρέπει να παρεμβαίνει για να αμβλύνει τις κοινωνικές ανισότητες που παροξύνει η ελεύθερη αγορά. Αλλά ο Ομπάμα δεν είναι ένας ριζοσπάστης, ούτε ένας ρουζβελτιανός. Πιστεύει στην ελεύθερη αγορά, αλλά θεωρεί ότι αν η αγορά αφεθεί στον εαυτό της οδηγείται στην αποτυχία. Στη χώρα σας θα χαρακτηριζόταν "κεντρώος". Αυτό που είναι σημαντικό ωστόσο δεν είναι τόσο τα προγράμματά του όσο η μεγάλη κοινωνική κινητοποίηση για την εκλογή του. Οι αφανείς, οι χωρίς εξουσία, οι μειονότητες, οι μετανάστες πήραν τον λόγο και εμφανίστηκαν στην πολιτική σκηνή. Είναι δύσκολο να γυρίσουν στα σπίτια τους χωρίς να προσπαθήσουν να επηρεάσουν τις πολιτικές επιλογές που θα κάνει».

- Το τελευταίο βιβλίο σας είναι ένα βιβλίο για το πώς αλλάζει η έννοια της κυριαρχίας.

«Στο τωρινό στάδιο των ερευνών μου περιορίζομαι να πω ότι η κυριαρχία προέβλεπε ένα μονοπώλιο της πολιτικής απόφασης, αλλά αυτή η απόφαση έπρεπε να έχει τη συναίνεση και τη νομιμοποίηση των υπηκόων του κυρίαρχου. Στην τωρινή φάση όλα είναι πολύ πιο πολύπλοκα, επειδή οι αποφάσεις που παίρνουν ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, η Παγκόσμια Τράπεζα, το G8 και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο δεν έχουν ούτε τη συναίνεση ούτε τη νομιμοποίηση των λαών που υφίστανται αυτές τις αποφάσεις.

»Το πρόβλημα που έθεσα είναι ποιο ρόλο μπορούν να παίξουν τα εθνικά κράτη σε αυτή τη διαδικασία, φτάνοντας στο συμπέρασμα ότι παρακολουθούμε μια διαδικασία αποεθνικοποίησης που έχει ως πρωταγωνιστές της τα εθνικά κράτη. Η παγκοσμιοποίηση δεν σημαίνει ωστόσο τέλος του κράτους-έθνους, αλλά μάλλον μια τροποποίηση της ισορροπίας μεταξύ εκτελεστικής, νομοθετικής και δικαστικής εξουσίας. Η εκτελεστική εξουσία, για παράδειγμα, αποκτά έναν αποφασιστικό ρόλο στο να μεταφράζει τοπικά τις αποφάσεις που παίρνονται παγκόσμια. Ταυτόχρονα, η νομοθετική εξουσία οφείλει να εναρμονίζει την εθνική νομοθεσία με τους διεθνείς κανόνες.

»Επομένως δεν έχουμε καμιάν εξαφάνιση του κράτους-έθνους αλλά μιαν αλλαγή στη λειτουργία του. Είναι ένα παράδοξο το κράτος-έθνος να εργάζεται για να παραχωρεί μέρος της κυριαρχίας του σε υπερεθνικούς θεσμούς, αλλά είναι μια κατάσταση που επιτρέπει στα κοινωνικά κινήματα να ενισχύουν τη δράση τους. Ας πάρουμε το παράδειγμα του Πόρτο Αλέγκρε. Ευνόησε παγκόσμιες δράσεις, στο εσωτερικό των οποίων τόσο οι υπερεθνικές οργανώσεις όσο και τα εθνικά κράτη υποχρεώθηκαν να διαπραγματευθούν με τα παγκόσμια κοινωνικά κινήματα (...)».
  • ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑΡΙΟ ΙΔΕΩΝ από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία / 7 - 15/02/2009

Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2009

Είκοσι χρόνια από τη «φάτουα» του Χομεϊνί κατά του Σάλμαν Ρούσντι



Σαν σήμερα, πριν από είκοσι χρόνια, ο Αγιατολάχ Χομεϊνί εξέδωσε φάτουα εναντίον του Σάλμαν Ρούσντι. Ο πνευματικός ηγέτης του Ιράν καλούσε τους πιστούς να δολοφονήσουν το συγγραφέα των «Σατανικών Στίχων». Ο συγγραφέας Κέναν Μάλικ, από τους μαχητικότερους υπέρμαχους της ελευθερίας του λόγου, πιστεύει ότι σήμερα έχουμε εσωτερικεύσει τη φάτουα, με αποτέλεσμα να οδηγούμαστε σε άνευ προηγουμένου φαινόμενα αυτολογοκρισίας.

Κέναν Μάλικ
«Οι επικριτές του Ρούσντι έχασαν τη μάχη, γιατί οι "Σατανικοί Στίχοι" συνέχισαν να εκδίδονται, αλλά κέρδισαν τον πόλεμο γιατί το επιχείρημά τους -ότι υπάρχουν πράγματα που δεν πρέπει να λέγονται γιατί μπορεί να θεωρηθούν προσβλητικά- είναι σήμερα η κυρίαρχη άποψη», λέει ο Μάλικ, του οποίου το βιβλίο «From Fatwa to Jihad: The Rushdie Affair and its Legacy» («Από τη φάτουα στην τζιχάντ: Η υπόθεση Ρούσντι και η κληρονομιά της»), κυκλοφορεί αυτές τις μέρες στη Βρετανία. Ο 47χρονος συγγραφέας, γνωστός ακτιβιστής για τα πολιτικά δικαιώματα, είναι δημιουργός βραβευμένων ντοκιμαντέρ με θέμα το ρατσισμό στη Μ. Βρετανία, αρθρογραφεί συχνά στο βρετανικό Τύπο και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Σάρεϊ.

Απαριθμώντας περιπτώσεις περιστολής της ελευθερίας του λόγου που εκτιμά ότι θα ήταν αδιανόητες πριν από τις 14 Φεβρουαρίου του '89, ο Μάλικ αναφέρεται στην απόφαση πολλών ευρωπαϊκών και αμερικανικών μέσων να μην αναπαράγουν τα δανέζικα καρτούν το 2005, την απόπειρα ματαίωσης της παράστασης του «Ιδομενέα» από την Οπερα του Βερολίνου το 2006, την περσινή απόφαση του Royal Court Theatre του Λονδίνου να μην ανεβάσει μια ελεύθερη προσαρμογή της αριστοφανικής «Λυσιστράτης» που τοποθετείται στον μουσουλμανικό παράδεισο και πρόσφατα την ανακοίνωση του εκδοτικού οίκου «Random House» ότι ακυρώνει την προγραμματισμένη έκδοση μιας μυθιστορηματικής βιογραφίας της πρώτης γυναίκας του Μωάμεθ, επειδή μια Αμερικανίδα ακαδημαϊκός θεώρησε ότι το βιβλίο γελοιοποιεί την ιστορία της μουσουλμανικής θρησκείας.
  • Ολα αυτά συνδέονται με τη φάτουα κατά του Ρούσντι;
«Βέβαια, γιατί τότε η ιδέα περί προσβολής έγινε μεγάλο ζήτημα. Ηταν μετά την υπόθεση Ρούσντι που όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να ανησυχούν μήπως προσβάλουν τους άλλους. Οχι απαραίτητα επειδή φοβούνται κάποια βίαιη αντίδραση, αλλά από ειλικρινή ανησυχία μήπως είναι ανήθικο να προσβάλεις ιδέες και ευαισθησίες των άλλων. Η κληρονομιά της φάτουα αφορά τους φανατικούς όλων των θρησκειών και όλων των μειονοτικών ομάδων. Η επίδραση της υπόθεσης Ρούσντι εκτείνεται πέρα από το πεδίο της θρησκείας, επηρέασε τον πολιτισμό μας γενικότερα».
  • Λέτε ότι η φάτουα άλλαξε τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία του λόγου;
«Η υπόθεση Ρούσντι ήταν ιστορικός σταθμός. Τότε ήρθαν για πρώτη φορά στην επιφάνεια ζητήματα που είναι κεντρικά σήμερα στο δημόσιο διάλογο -η πολυπολιτισμικότητα, το ριζοσπαστικό Ισλάμ, η ελευθερία του λόγου. Επίσης άλλαξε τον τρόπο και τους όρους με τους οποίους πολλοί φιλελεύθεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και συζητούν αυτά τα ζητήματα. Πριν από είκοσι χρόνια, η ιδέα της προσβολής των πεποιθήσεων των άλλων, η σκέψη πως μια παράσταση μπορεί να κατεβεί ή ένα βιβλίο να μην εκδοθεί γιατί μπορεί να προσβάλει κάποιους ανθρώπους διαφορετικής κουλτούρας, δεν περνούσε από το μυαλό κανενός. Σήμερα θεωρείται ευρέως αποδεκτό και αυτονόητο πως δεν πρέπει να προσβάλουμε πρόσωπα που προέρχονται από διαφορετικές κουλτούρες, με αποτέλεσμα και βιβλία να μην εκδίδονται και παραστάσεις να ματαιώνονται. Αυτό που συνέβη είναι πως στο διάστημα των τελευταίων είκοσι ετών η φάτουα εσωτερικεύτηκε, οδηγώντας σε άνευ προηγουμένου φαινόμενα αυτολογοκρισίας».
  • Γιατί όμως ήταν τόσο μεγάλη η επιρροή της φάτουα εκείνη τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή; Ποιο ήταν το πολιτικό και πολιτισμικό κλίμα που επέτρεψε στη φάτουα να αποβεί τόσο καθοριστική;
«Είναι περίπλοκη κατάσταση. Με μια έννοια, η υπόθεση Ρούσντι και η κληρονομιά της είναι προϊόν της αποσύνθεσης της Αριστεράς. Το λέω αυτό -όσον αφορά τη Βρετανία βέβαια- γιατί η εικόνα που έχει επικρατήσει είναι πως τα μέλη της εκστρατείας κατά του Ρούσντι ήταν μεσήλικες, συντηρητικοί, θρησκευόμενοι και χαμηλού μορφωτικού επιπέδου άνδρες, ενώ στην πραγματικότητα πολλοί ήταν νέοι, ενσωματωμένοι και προερχόμενοι από την Αριστερά. Ηταν άνθρωποι που είχαν απογοητευθεί από την πολιτική και ειδικά από τη ριζοσπαστική αριστερά. Τώρα, σε ποιο πλαίσιο συνέβη αυτό; Το πολυπολιτισμικό μοντέλο -που άρχισε να εφαρμόζεται στη Βρετανία στα τέλη των '80s- είχε δημιουργήσει τον χώρο για την ανάδυση του ριζοσπαστικού ισλαμισμού. Τέτοιος χώρος δεν υπήρχε έως τότε. Είναι μύθος πως οι πολυπολιτισμικές πολιτικές ήταν απαίτηση των μειονοτικών ομάδων.

Οι άνθρωποι της γενιάς μου -μετανάστες δεύτερης γενιάς- δεν ενδιαφερόμασταν για πολιτισμικές διαφορές, αλλά για την πολιτική ισότητα. Τα θέματα που μας απασχολούσαν στις αρχές των '80s ήταν ο έλεγχος της μετανάστευσης, οι ρατσιστικές επιθέσεις, ο εκφοβισμός και οι παρενοχλήσεις από την αστυνομία - καθαρά πολιτικά ζητήματα. Και αναγνωρίζαμε ότι για να κατακτήσουμε πολιτική ισότητα έπρεπε να ενώσουμε τις δυνάμεις με άλλες ομάδες.

Οι ιδέες μας ήταν ριζωμένες στα ιδεώδη του Διαφωτισμού για την ισότητα και τον ορθό λόγο. Και οι εξεγέρσεις των μεταναστών εκείνη την περίοδο εκκινούσαν από τον κοσμικό ριζοσπαστισμό, δεν είχαν σχέση με τη θρησκεία. Στο εσωτερικό των ασιατικών κοινοτήτων τη δεκαετία του '80 υπήρχαν ισχυρά κοσμικά κινήματα, με γνωστότερο το Asian Youth Movement, που δεν αγωνιζόταν μόνο ενάντια στον ρατσισμό, αλλά και στην παραδοσιακή θρησκευτική ηγεσία μέσα στις διαφορετικές ασιατικές κοινότητες. Οταν η κυβέρνηση εισήγαγε το πολυπολιτισμικό μοντέλο, στράφηκε προς τα πιο συντηρητικά στοιχεία των μουσουλμανικών κοινοτήτων, θεωρώντας πως θα συγκρατούσαν και θα σταθεροποιούσαν την κατάσταση».
  • Δηλαδή, το πολυπολιτισμικό μοντέλο της Βρετανίας ουσιαστικά υπονόμευσε τις κινήσεις των κοσμικών μουσουλμάνων, πριμοδοτώντας τον θρησκευτικό συνητηρητισμό;
«Απολύτως. Με αποτέλεσμα να δημιουργήσει μια πιο κατακερματισμένη, φυλετική κοινωνία και να αποδυναμώσει το κοσμικό κίνημα. Τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, κανείς δεν αυτοπροσδιοριζόταν ως μουσουλμάνος. Δεν υπήρχε η έννοια της μουσουλμανικής ταυτότητας, όπως δεν υπήρχε και ενιαία μουσουλμανική κοινότητα. Οι μετανάστες πρώτης γενιάς μπορεί να αισθάνονταν Ινδοί, Πακιστανοί ή Μπανγκλαντέζοι. Οι δεύτερης γενιάς μετανάστες αυτοπροσδιοριζόμασταν ως μαύροι. Γιατί ο χαρακτηρισμός "μαύρος" δεν αφορούσε φυλετικά χαρακτηριστικά, αλλά ήταν ένας πολιτικός όρος ομπρέλα κάτω από τον οποίο χωρούσαν όσοι δεν ήταν λευκοί.

Το πολυπολιτισμικό μοντέλο είπε ότι υπάρχει ένας συγκεκριμένος, μοναδικός τρόπος να είσαι μουσουλμάνος -κι αυτός ο τρόπος έχει σχέση με τη θρησκεία. Το κράτος, προάγοντας σε κύριους συνομιλητές του τους θρησκευτικούς ηγέτες, ενίσχυσε το κύρος τους. Και βέβαια τους έδωσαν δύναμη γιατί προσέφεραν οικονομική ενίσχυση και μοίραζαν τους πόρους χρησιμοποιώντας ως διαύλους τα μουσουλμανικά τεμένη. Οι πολιτικές τακτικές των τοπικών αρχών προσέδωσαν αξιοπιστία στους κληρικούς, οπότε όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να βλέπουν τους εαυτούς τους με όρους θρησκευτικής ταυτότητας -κι αυτό σε μια κλίμακα που δεν είχε προηγούμενο».
  • Πώς εξηγείτε τη στάση αρκετών προοδευτικών ανθρώπων -όπως οι συγγραφείς Τζον Μπέργκερ και Ζερμέν Γκριρ- που αρνήθηκαν να σταθούν στο πλευρό του Ρούσντι, με το σκεπτικό ότι πράγματι είχε προσβάλει εκατομμύρια ανθρώπους;
«Αυτό που αρκετοί προοδευτικοί άνθρωποι φαντάζονται, είναι ότι η μουσουλμανική κοινότητα είναι μια μοναδική ενιαία κοινότητα με μια μοναδική, συγκεκριμένη φωνή. Και ότι αυτή η φωνή είναι η φωνή της θρησκείας. Θεωρούν, λοιπόν, ότι θίγεται σύσσωμη η κοινότητα των μουσουλμάνων. Παραβλέποντας ότι είναι όπως όλες οι άλλες κοινότητες -περιλαμβάνει τεράστια ποικιλία μικρότερων κοινοτήτων, ανθρώπων, αντιλήψεων και τρόπων ζωής. Επιλέγοντας να αγνοήσουν αυτό το κρίσιμο στοιχείο, είναι αυτοί που στην πραγματικότητα πατρονάρουν τους μουσουλμάνους. Εξάλλου, οργανώσεις όπως οι Southall Black Sisters -η πιο γνωστή αντιρατσιστική γυναικεία οργάνωση εδώ και τρεις δεκαετίες- στάθηκαν αμέσως στο πλευρό του Ρούσντι. Πού θέλω να καταλήξω; Στο ότι τα προοδευτικά, κοσμικά στοιχεία της μουσουλμανικής κοινότητας από την πρώτη στιγμή υποστήριξαν τον Ρούσντι. Δικαιώνοντας τους επικριτές του, η Γκριρ, ο Μπέργκερ και άλλοι που συμφώνησαν μαζί τους, στην ουσία υποστήριζαν τα πιο αντιδραστικά και οπισθοδρομικά στοιχεία εναντίον των πιο προοδευτικών».
  • Σήμερα θεωρείται σχεδόν αυτονόητο πως οφείλουμε να αποφεύγουμε να προσβάλουμε τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και γενικότερα τις ευαισθησίες ο ένας του άλλου. Εσείς διαφωνείτε. Γιατί;
«Σε μια πλουραλιστική κοινωνία είναι αναπόφευκτο και απαραίτητο να προσβάλλεις κάποιους. Παρεμπιπτόντως, ας σημειώσουμε πως υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην προτροπή σε άσκηση βίας και στη φραστική προσβολή. Αν αρχίσουμε να απαγορεύουμε τις φραστικές προσβολές, στο τέλος δεν θα μπορούμε να πούμε τίποτα ελεύθερα. Για παράδειγμα, πριν από δύο χρόνια, ο Ικμπάλ Σακράνι, που ηγείτο του Μουσουλμανικού Συμβουλίου της Βρετανίας, είπε ότι η ομοφυλοφιλία βλάπτει την κοινωνία. Η Αστυνομία έκανε τη γελοία κίνηση να διατάξει έρευνα, βάσει του νόμου εναντίον της υποκίνησης μίσους. Τελικά δεν απαγγέλθηκαν κατηγορίες, αλλά σε απάντηση της αστυνομικής έρευνας είκοσι μουσουλμάνοι κληρικοί έβγαλαν ανακοίνωση λέγοντας ότι θα έπρεπε όλοι να είναι ελεύθεροι να λένε τις απόψεις τους χωρίς τον φόβο της δίωξης. Οι ίδιοι είχαν πάρει μέρος στην εκστρατεία ενάντια στον Ρούσντι υποστηρίζοντας τη φάτουα. Και οι ίδιοι είχαν ταχθεί υπέρ της απαγόρευσης των δανέζικων καρτούν.

Στο μεταξύ, κάποιοι ακτιβιστές για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, ενώ θέλουν να κρίνουν ελεύθερα τους μουσουλμάνους, τάσσονται υπέρ της δίωξής τους όταν εκφράζουν ομοφοβικές θέσεις. Και πολλοί από τους ανθρώπους που υποστήριξαν την ελεύθερη κυκλοφορία των δανέζικων καρτούν, δεν δείχνουν την ίδια ανοχή στα καρτούν που χλευάζουν το Ολοκαύτωμα. Ολη αυτή η κατάσταση δημιουργεί μια ατμόσφαιρα όπου, για παράδειγμα, θεωρείται φυσικό να ξεσηκώνονται ομάδες Μπανγκλαντέζων ενάντια σε ένα μυθιστόρημα -μιλάω για το "Brick Lane" της Μόνικα Αλι- οπότε καταλήγεις να έχεις ένα παζάρι αγανάκτησης και ευθιξίας, όπου όλοι σκανδαλίζονται και αισθάνονται προσβεβλημένοι από τα λόγια όλων των άλλων. Και στο τέλος, κανείς δεν κερδίζει τίποτε.

Νομίζω ότι θα έπρεπε να ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να γίνονται προσβλητικοί. Γιατί οποιοδήποτε είδος κοινωνικής προόδου, οποιαδήποτε αλλαγή, προϋποθέτει ότι κάποιες ομάδες θα αισθανθούν προσβεβλημένες. Οι άνθρωποι που παραδοσιακά βρίσκονταν σε θέσεις εξουσίας, πάντα χρησιμοποιούσαν το επιχείρημα περί προσβολής προκειμένου να περιφρουρήσουν τα προνόμιά τους». *


«Η φάτουα ήταν αποτέλεσμα του ανταγωνισμού Σαουδικής Αραβίας - Ιράν για την ηγεμονία του παγκόσμιου Ισλάμ»

«Ο θόρυβος γύρω από το βιβλίο ξέσπασε αρχικά στην Ινδία, όπου το Νοέμβριο του 1988, δύο μήνες μετά την έκδοση των "Σατανικών Στίχων", ήταν προγραμματισμένες γενικές εκλογές. Οι σκληροπυρηνικές ισλαμικές ομάδες, κυρίως η Τζαμάατ-ι-Ισλάμι, χρησιμοποίησε τους "Σατανικούς Στίχους" για να κερδίσει επιρροή. Ο τότε πρωθυπουργός Ρατζίβ Γκάντι δεν θα ήθελε να ρισκάρει να δυσαρεστήσει μια μεγάλη μερίδα ψηφοφόρων, οπότε διέταξε την απόσυρση του βιβλίου -το αποτέλεσμα ήταν η συζήτηση να περάσει στη Βρετανία, όπου οι διάφορες κοινότητες μουσουλμάνων έχουν μεγάλες κόντρες μεταξύ τους. Τότε ανακατεύτηκε και η Σαουδική Αραβία, που από τη δεκαετία του 1970 χρηματοδοτούσε φονταμενταλιστικές ομάδες σε όλο τον κόσμο. Το φθινόπωρο του 1988, λοιπόν, ξεκίνησε στη Βρετανία η εκστρατεία εναντίον του Ρούσντι, με χρηματοδότηση από τη Σαουδική Αραβία και επικεφαλής Σαουδάραβα διπλωμάτη.

Στο μεταξύ, μετά την ισλαμική επανάσταση του 1979, η Τεχεράνη είχε εξελιχθεί στο κέντρο του ριζοσπαστικού Ισλάμ. Οπότε οι "Σατανικοί Στίχοι" έγιναν όπλο στον ανταγωνισμό μεταξύ των δύο χωρών για την ηγεσία του παγκόσμιου Ισλάμ. Η φάτουα ήταν η κίνηση που έκανε το Ιράν για να κερδίσει πλεονέκτημα. Είχε κι άλλους λόγους: έβγαινε ταπεινωμένο από τον πόλεμο με το Ιράκ, ενώ οι μεταρρυθμιστές στο εσωτερικό της χώρας είχαν αρχίσει να αυξάνουν την επιρροή τους».


«Απαγορεύοντας τα ρατσιστικά σχόλια, δεν γλιτώνουμε από το ρατσισμό»

«Ναι, ακόμη και οι ολοφάνερα ρατσιστικές, μισαλλόδοξες απόψεις πρέπει να ακούγονται ελεύθερα. Γιατί αν η ελευθερία του λόγου αφορά μόνο τους ανθρώπους με τους οποίους συμφωνούμε, τότε αυτοακυρώνεται. Αν μπεις στη διαδικασία να μιλάς για επιλεκτική ελευθερία του λόγου, ποιο είναι το όριο; Ποιος το αποφασίζει κάθε φορά; Η ιδέα περί υπεύθυνης άσκησης του δικαιώματος της ελευθερίας του λόγου ήταν πάντα πολύ προσφιλής στην εξουσία. Ή έχεις ελευθερία του λόγου ή δεν έχεις - ημίμετρα δεν χωράνε. Εξάλλου, όταν υποστηρίζει κανείς την ελευθερία του λόγου, δεν σημαίνει καθόλου πως υποστηρίζει και τις απόψεις που εκφράζονται. Οταν όλα ακούγονται ανοιχτά, παίρνουν και τις απαντήσεις που τους αξίζουν. Γιατί, αν απαγορεύσουμε τα ρατσιστικά σχόλια, θα γλιτώσουμε από το ρατσισμό; Γιατί να φοβόμαστε τις ρατσιστικές απόψεις;

Προσωπικά μπορώ ανά πάσα στιγμή να δεχτώ την πρόκληση να αναμετρηθώ, δημόσια, με οποιονδήποτε θέλει να υποστηρίξει ρατσιστικές, εθνικιστικές ή μισαλλόδοξες θεωρίες. Πάρτε παράδειγμα τον Βίλντερς, ο οποίος θα διωχθεί τελικά από την ολλανδική δικαιοσύνη για προσβολή της μουσουλμανικής πίστης και υποκίνηση θρησκευτικού μίσους (σ.σ. Ο αρχηγός του ολλανδικού ακροδεξιού Κόμματος της Ελευθερίας, που έγινε γνωστός πέρσι με το φιλμ του «Φίτνα», έχει χαρακτηρίσει το Κοράνι «φασιστικό βιβλίο», συγκρίνοντάς το με το «Ο Αγώνας μου» του Χίτλερ). Ο άνθρωπος είναι εντελώς αντιδραστικός, οι αντιλήψεις του και οι θέσεις του είναι αποκρουστικές -αλλά αυτό είναι άσχετο. Ναι, η άποψή του για το Ισλάμ είναι απολύτως χονδροειδής. Ομως η προσπάθεια να τον κάνουν να σιωπήσει είναι επίσης αντιδραστική».
  • ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 2 - 14/02/2009

Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου 2009

Saint-Denis, braises de Vincennes

Autrefois lieu d’expérimentation, de résistance, d’analyse critique, l’actuelle Paris-8, malgré des moyens limités et un certain sentiment d’impuissance, veut remplir une «mission sociale et civilisatrice».

Edouard Launet

Le living Theater de l'université de Vincennes

Le living Theater de l'université de Vincennes (DR)

Vincennes, fabrique d'une utopie

Le 13 janvier 1969, à 8 heures du matin, ils étaient cinq à attendre l’ouverture des portes du «Centre universitaire expérimental de Vincennes», à savoir quelques préfabriqués plantés dans le bois. Philippe Tancelin, 20 ans, était l’un d’eux. Comme les autres, il avait entendu parler de cette annexe de la Sorbonne, concédée par Edgar Faure à la jeunesse contestataire comme lieu d’expériences pédagogiques, et il voulait y suivre des études de cinéma, dès la première heure.

Quarante plus tard, Philippe Tancelin est professeur de philosophie esthétique à l’«université de Vincennes à Saint-Denis», alias Paris-8. Les préfabriqués ont été rasés en 1979, enseignants et étudiants ont migré vers le nord de Paris, l’eau a coulé sous les ponts, le monde a changé. «Pour ma génération, estime Tancelin, ce quarantième anniversaire est un deuxième rendez-vous avec l’Histoire, passionnant. Car nous vivons aujourd’hui le même sentiment d’urgence qu’hier, mais à l’envers.» Résumons : en 1969, la société s’ébroue. Dans la foulée de 68, il y a un «courage de la parole», une «audace de la pensée», un «sentiment de puissance». La société s’offre le luxe, à Vincennes (Val-de-Marne), d’un laboratoire de rénovation de l’université, soit un lieu d’expérimentation et de confrontation interdisciplinaire.

«En 2009, poursuit le prof sexagénaire, tout s’est inversé : sentiment d’impuissance, peur de s’exprimer, difficulté de penser un avenir. Cette nouvelle crise peut être pour notre université l’occasion de se recomposer en lieu de réflexion sur la société. Mais avons-nous encore ces valeurs des origines qui sont le refus, la résistance, l’analyse critique?»

«Lieu criminel». Hélène Cixous, l’une des fondatrices de Vincennes, pense que l’esprit de résistance est toujours là : «Même si les temps sont effroyablement difficiles, on peut rallumer quelque chose parce qu’il reste des braises.» En 1965, Cixous démissionne de son poste à la fac de Bordeaux pour protester contre la sclérose de l’université. Peu après, elle refuse un poste de maître-assistante à la Sorbonne mais tient à aller s’en expliquer avec Raymond Las Vergnas, vice-doyen et directeur des études anglaises. Elle dénonce alors une université devenue «lieu criminel à l’égard de l’esprit». Bref, nourrie des textes de Blanchot, de Gracq, de Cortazar et autres rebelles, la jeune universitaire se fait une réputation d’insoumise. Si bien que Las Vergnas, au sortir d’une entrevue avec Edgar Faure à propos d’un projet d’annexe expérimentale à Vincennes, lui propose de prendre les choses en main. Avec les conseils de Jacques Derrida, Hélène Cixous suggère un premier noyau de 40 profs, parmi lesquels Alain Badiou, Robert Castel, Michel Foucault, Michel Serres. L’effervescence brouillonne de Vincennes commence.

Quarante ans plus tard, Marie-Hélène Tramus affirme toujours ressentir cette effervescence à Saint-Denis. Elle fut elle aussi une des premières étudiantes de janvier 1969. Bac C en poche, elle voulait faire les beaux-arts ou peut-être de la philo. Mais Vincennes lui permet de se concocter un cocktail sur mesure : «Un tiers philo, un tiers maths, un tiers arts plastiques», se souvient-elle. Elle vit à Vincennes la grande aventure du croisement des arts et des sciences, notamment la création du Groupe art et informatique de Vincennes (G.A.I.V.). Aventure qui s’est poursuivie à Saint-Denis avec la création d’un département Arts et technologies de l’image, dans lequel elle enseigne aujourd’hui. L’interdisciplinarité est donc toujours bien vivante, même si elle se pratique dans des conditions matérielles difficiles.

Souffle novateur. Le jeune (39 ans) président de Paris-8, Pascal Binczak, dit lui aussi percevoir encore le souffle novateur de Vincennes, où sont nées des filières comme les études féminines ou la géopolitique. «L’expérimentation a perduré ici, avec la création du premier département universitaire de danse en 1989, le premier département de photographie, le seul département de psychanalyse en France, etc.», énumère Binczak. Mais, en sus des champs disciplinaires inédits, il y a surtout «la singulière et attachante proximité entre les corps enseignant, étudiant et administratif, héritée des origines». Le président lui-même est animé d’une belle foi : «Il n’y a à Saint-Denis pas de rupture idéologique ou épistémologique avec Vincennes. Nous ne sommes pas qu’un centre de formation, nous avons une mission sociale et civilisatrice», martèle celui qui est né quelques mois après qu’ont été érigés les préfabriqués du bois de Vincennes. S’il est vrai que les grandes choses naissent, ou renaissent, dans l’adversité, alors Paris-8 semble singulièrement avantagée : le budget de recherche (1,3 million) est «inférieur à celui du gardiennage», et vingt fois inférieur à celui d’une grande université scientifique.

Ce mélange d’effervescence et de misère, Anne Berger est bien placée pour l’analyser. Etudiante vincennoise de 1976 à 1979, aujourd’hui professeure au Centre d’études féminines et d’études de genre (autre héritage de Vincennes), elle a été enseignante à l’université de Cornell (Etat de New York) de 1984 à 2006. Anne Berger a pu mesurer là-bas ce que la recherche américaine en sciences humaines et sociales devait à la french theory - dont la plupart des artisans s’ébattaient à Vincennes dans les années 70 - mais elle a vu aussi, «en 2004, l’année où Jacques Derrida est mort», le courant d’idées changer de sens. «Hier c’est Derrida qui était invité aux Etats-Unis, aujourd’hui c’est Judith Butler qui est reçue en France. Désormais, nous importons massivement du continent américain, en ignorant parfois nos propres apports à la pensée américaine. Il ne faudrait pas oublier que les études féminines se sont développées à Vincennes dès le début des années 70.»

Anne Berger a hérité de sa mère, Hélène Cixous, une même faculté d’indignation. «L’université française est dans un état lamentable. Et maintenant, la tutelle nous fait le coup de la professionnalisation. Les sciences humaines et sociales n’assureraient pas assez de débouchés, nous dit-on, et les profs devraient s’occuper d’insertion professionnelle. C’est scandaleux. On semble avoir oublié que l’université n’est pas seulement un lieu où l’on étudie, mais d’abord un laboratoire de la confrontation des savoirs contemporains.» Face au climat général de misère politique, morale et intellectuelle qu’à Vincennes-Saint-Denis on ressent peut-être avec plus d’acuité qu’ailleurs, que peut faire une université de banlieue comme Paris-8 ? «Etymologiquement, la banlieue est un lieu de bannissement, mais c’est aussi un lieu de proclamation [le ban, ndlr]» sourit Philippe Tancelin. Il y aurait à Saint-Denis une nouvelle génération «très généreuse» et «très politique», mais pas au sens ancien du mot. Les étudiants de premier cycle, dont beaucoup viennent des environs et sont majoritairement d’origine non-européenne, apporteraient une énergie radicalement neuve.

«Lieu post-colonial». «Paris-8 est intéressant comme lieu post-colonial», note Anne Berger. Le problème, constate-t-on là comme ailleurs, est que l’énergie de la génération 2009 est souvent celle du désespoir, alors que celle de 1969 carburait à l’espoir et à l’utopie. «Cet anniversaire est particulièrement émouvant parce qu’on le célèbre au moment où la génération des fondateurs s’apprête à partir à la retraite», confie Pascal Binczak. Ce qui confère évidemment à la génération suivante une responsabilité immédiate. «Hélas ! regrette Philippe Tancelin, nous n’avons pas trop eu le souci de transmettre.» Il faudra repartir sur des bases neuves. «Le laboratoire de Vincennes a été possible parce qu’à l’époque le pouvoir a eu la trouille», se souvient Hélène Cixous. Aujourd’hui, malheureusement, la peur a changé de camp : la jeunesse de Seine-Saint-Denis vit dans la précarité matérielle et intellectuelle, tandis qu’au sommet de l’Etat, un courant réactionnaire se développe dans une désinhibition absolue. Et ça pète quand ?

«Pénurie».«Paris-8 reste un lieu d’effervescence et tente d’être un laboratoire d’analyse du monde contemporain, mais avec des moyens très réduits : nous sommes en train de basculer dans la gestion de la pénurie, constate le président Binczak. Le rôle moteur de l’université dans la société, nous essayons au moins de l’assumer au niveau microgéographique», dans le département le plus pauvre du pays. «Nous sommes harcelés, méprisés, et sous couvert d’"autonomie" donnée aux universités, c’est exactement le contraire qui se passe : il y a une mise au pas de la recherche et de la pédagogie, dénonce Anne Berger. Mais au moins, à Paris-8, il reste une flamme. Nous avons besoin aujourd’hui de l’esprit de Vincennes. Et nous nous devons qu’il se passe à nouveau quelque chose.»

D’abord, il faudra des idées. «Rien n’est perdu, même si la nef magique, celle des Derrida et des Foucault, n’existe plus. Des choses comme cela ne se produisent que tous les quarante ans», a compté Hélène Cixous.

Quarante ans ? Mais c’est maintenant.

Τρίτη 3 Φεβρουαρίου 2009

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης για τη δημοκρατία


Κορνήλιος Καστοριάδης: «Η ελληνική ιδιαιτερότητα». Τόμος Β΄: «Η πόλις και οι νόμοι». Εκδόσεις «Κριτική», 2008, σελ. 452.

Το βιβλίο αυτό, που περιλαμβάνει σεμινάρια του Κ. Καστοριάδη των ετών 1983-1984, αναφέρεται στην αθηναϊκή δημοκρατία του 5ου-4ου αιώνα π. Χ. Αναδεικνύει τις βασικές αρχές και τα βασικά χαρακτηριστικά της με το γνωστό εύληπτο και κρυστάλλινο ύφος του συγγραφέα της «Φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας». Η (άμεση) δημοκρατία δημιουργείται από τους αγώνες του δήμου κατά των ανωτέρων στρωμάτων, των ευγενών και γαιοκτημόνων. Οι αγώνες αυτοί χαρακτήρισαν μέχρι τέλος το πολίτευμα και επέτρεψαν την άμεση συμμετοχή όλων των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων, στο νομοθετικό έργο και στις άλλες μορφές εξουσίας. Αμεση συμμετοχή σημαίνει χωρίς αντιπροσώπους και κόμματα. Για πρώτη και μοναδική φορά στην ανθρώπινη ιστορία ο δήμος είναι ο ουσιαστικός κυρίαρχος της πόλεως, εξ ου και ο όρος δημοκρατία (ο δήμος κρατεί, κυριαρχεί). Η κυριαρχία και η συμμετοχή επιτυγχάνεται με δύο θεσμούς: πρώτον, την «εκκλησία του δήμου» που επιτρέπει την άμεση παρουσία όλων των πολιτών στη νομοθετική και κυβερνητική εξουσία\u0387 δεύτερον, την «κλήρωσιν», η οποία επιτρέπει την εναλλαγή στην εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία. Η κλήρωση είναι η ειδοποιός διαφορά της δημοκρατίας, ενώ οι εκλογές η ειδοποιός διαφορά της ολιγαρχίας, όπως αναγνωρίζει και ο Αριστοτέλης, αλλά και οι νεότεροι φιλόσοφοι Μοντεσκιέ και Ρουσσώ.

  • Ανεξάρτητες εξουσίες

Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται η ουσιαστική ανεξαρτησία των τεσσάρων εξουσιών (κυβερνητικής, εκτελεστικής, δικαστικής, νομοθετικής). Το σημαντικό και νευραλγικό όργανο της (άμεσης) δημοκρατίας είναι η απόδοση της δικαιοσύνης από όλους τους πολίτες και προς όλους τους πολίτες. Ουδείς εξαιρείται ούτε είναι υπεράνω υποψίας, υπεράνω του νόμου. Απαραίτητο προς τούτο στοιχείο είναι η ανεξαρτησία και η πραγματική αμεροληψία των δικαστών, ο αποκλεισμός της δυνατότητας διαφθοράς ή εξαγοράς τους. Για να εξασφαλιστεί αυτή η απαίτηση δεν υπάρχει άλλος τρόπος από τη συλλογική συμμετοχή όλων των πολιτών στην απονομή της δικαιοσύνης, είτε μέσω της εκκλησίας του δήμου είτε μέσω της κληρωτής βουλής των Πεντακοσίων είτε μέσω κληρώσεως στα πολυμελή τμήματα της Ηλιαίας.

Η άμεση εναλλαγή στην εξουσία όλων των πολιτών και όχι των κομμάτων, αποτελεί τη βασική αρχή της δημοκρατίας, την πολιτική ελευθερία όπως την περιγράφει ο Αριστοτέλης: «χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι το να άρχουν όλοι δι’ εναλλαγής». Η ούτως εννοημένη και πραγματοποιημένη ελευθερία συνιστά και εξασφαλίζει την ισότητα των πολιτών. Η πολιτική ισότητα είναι απόλυτη για όλους τους πολίτες και δεν έρχεται σε αντίφαση με την ελευθερία, όπως υποστηρίζει η ιδεολογία του φιλελευθερισμού.

Η κοινωνική ζωή στο δημοκρατικό πολίτευμα ρυθμίζεται από κανόνες γενικής ισχύος, οι οποίοι συζητούνται και νομοθετούνται άμεσα από την κοινότητα, υφίσταται δηλαδή η κυριαρχία του γραπτού νόμου και όχι των ατόμων. Δεν υπάρχουν ιεραρχίες ούτε κράτος με τη σημερινή έννοια, δηλαδή ένας μηχανισμός εξουσίας χωριστός από το σώμα της κοινωνίας και εφαρμοζόμενος επί της κοινωνίας. Δεν υπάρχουν οι «ειδικοί» της πολιτικής, οι επιστήμονες του Πλάτωνα, δεν υπάρχει επιστήμη της πολιτικής, αλλά διαμάχη των δοξών. Ολες οι γνώμες μετρούν εξίσου και η πολιτική είναι υπόθεση όλων. Εκεί που απαιτούνται ειδικές γνώσεις, πείρα και ικανότητες, οι άρχοντες εκλέγονται διά χειροτονίας (στρατηγοί, ταμίαι κ. λπ.) στην εκκλησία του δήμου.

  • Διαρκής έλεγχος

Ολοι, όμως, ανεξαιρέτως οι άρχοντες, αιρετοί και κληρωτοί, υφίστανται διαρκή έλεγχο (δοκιμασία, εύθυνα), δίνουν λόγο και λογαριασμό για τις πράξεις τους (λόγον διδόναι) και είναι ανά πάσα στιγμή ανακλητοί, η δε θητεία τους είναι ετήσια. Δηλαδή ο έλεγχος των αρχών είναι διαρκής και ουσιαστικός, πολιτικός και ποινικός. Οι αρχαίοι ήξεραν πολύ καλά αυτό που διατύπωσε τον 19ο αιώνα ο λόρδος Ακτον: «Η εξουσία διαφθείρει, η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα».

Αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης είναι η δημιουργία ενός ανοικτού δημοσίου χώρου, που είναι πραγματικώς δημόσιος, δεν είναι δηλαδή ιδιοκτησία κανενός και εντός του κυκλοφορούν και συζητούνται όλες οι σημαντικές πληροφορίες και λαμβάνονται άμεσα όλες οι κύριες αποφάσεις από τον δήμο. Ενώ σήμερα δεν υπάρχει δημόσιος χώρος, τον λυμαίνονται τα κόμματα, τα ιδιωτικά συμφέροντα και τα ΜΜΕ. Το μεγάλο πολιτικό μάθημα που μας προσφέρει η άμεση δημοκρατία, είναι ότι η εξουσία δεν είναι ιδιοκτησία ουδενός προσώπου και κόμματος, αλλά ασκείται και πρέπει να ασκείται από όλους τους πολίτες (βλ. και Γ. Ν. Οικονόμου «Η άμεση δημοκρατία και η κριτική του Αριστοτέλη», Παπαζήσης, 2007).

Είναι εμφανές ότι στα σημερινά πολιτεύματα δεν συναντάται κανένα από τα χαρακτηριστικά αυτά. Γι’ αυτό τον λόγο το βιβλίο του Κ. Καστοριάδη έχει ιδιαίτερη σημασία για τους σημερινούς που ζουν σε πολιτεύματα, τα οποία αυτοχαρακτηρίζονται δημοκρατικά («αντιπροσωπευτικές», «κοινοβουλευτικές» ή «αστικές δημοκρατίες) ενώ δεν είναι παρά καθαρές ολιγαρχίες. Πράγματι, οι ολίγοι κυβερνώντες του πλειοψηφούντος κόμματος λαμβάνουν τις αποφάσεις, διαμορφώνουν τους νόμους, κυβερνούν, προς όφελος των ολίγων ισχυρών οικονομικών συμφερόντων, ενώ οι πολλοί δεν συμμετέχουν σε καμιά εξουσία, απλώς υπακούουν και εκτελούν. Αυτή η ολιγαρχική δομή εξασφαλίζεται από την αντιπροσώπευση, η οποία, κατά τον Καστοριάδη, αποτελεί πολιτική αλλοτρίωση, δηλαδή εκχώρηση της εξουσίας στους ολίγους των κομματικών μηχανισμών.

  • Συμμετοχή στην εξουσία

Το βιβλίο αυτό είναι απαραίτητο για την πολιτική σκέψη και δράση, ειδικά σήμερα που βιώνουμε μια βαθύτατη κρίση, όχι μόνο χρηματοπιστωτική-οικονομική αλλά και κρίση θεσμών, αξιών και σημασιών. Οι πολιτικές ολιγαρχίες και οι οικονομικές ελίτ που διαχειρίζονται τα ανθρώπινα ζητήματα, τον πλούτο και το περιβάλλον έχουν αποτύχει παταγωδώς. Χρειάζεται συνεπώς ένας άλλος προσανατολισμός για να σωθεί η ανθρωπότητα από τα αδιέξοδα. Ο μόνος δρόμος που διαγράφεται στην καστοριαδική αντίληψη είναι η συμμετοχή των ανθρώπων στην εξουσία και στη λήψη των αποφάσεων. Για να γίνει όμως αυτό θα πρέπει οι άνθρωποι να εξέλθουν από την αδιαφορία, την απάθεια, την ιδιώτευση, την αποχαύνωση της τηλεθέασης και της κατανάλωσης και να απαιτήσουν να ξαναγίνουν πολίτες, να ξαναγίνουν ενεργά υποκείμενα της πολιτικής και όχι παθητικά αντικείμενα των κομμάτων και των «αντιπροσώπων». Πρέπει να αγωνισθούν κατά της εξουσίας των κομμάτων και των «αντιπροσώπων».

  • Του Γιωργου Ν. Οικονομου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 03/02/2009