Σάββατο 24 Οκτωβρίου 2009

Όσο κρατάνε οι χοροί και οι κοπετοί

  • Γράφει ο Γιάννης Βούλγαρης, Σάββατο, 24 Οκτωβρίου 2009

  • ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΩΝ ΕΚΛΟΓΩΝ ΕΠΕΒΑΛΕ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ. Ο ΛΑΟΣ ΚΑΤΑΨΗΦΙΣΕ ΜΕ ΘΥΜΟ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. ΕΔΩΣΕ «ΨΗΦΟ ΚΥΒΕΡΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ» ΧΩΡΙΣ ΠΟΛΛΕΣ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ. Η ΜΕΓΑΛΗ ΟΜΩΣ ΠΟΣΟΣΤΙΑΙΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΑΦ΄ ΕΑΥΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗ. ΕΚΑΝΕ ΤΗΝ ΟΡΓΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΕΛΠΙΔΑ. Η ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΒΙΩΝΕΤΑΙ ΩΣ ΝΕΟΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΠΟΥ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΝΕΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΕΡΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ
Έτσι η κοινή γνώμη αφήνεται με ευχαρίστηση να ξαφνιαστεί από το «birbili effect» όσο και αν έχει πλήρη συνείδηση ότι τα δύσκολα έπονται. Γι΄ αυτά όμως έχουμε χρόνο. Στη σημερινή φευγαλέα στιγμή του χορού των νικητών και του κοπετού των ηττημένων, αξίζει νομίζω να απομονώσουμε δύο μακροσκοπικά ερωτήματα προς τους δύο πρωταγωνιστές: την απερχόμενη Ν.Δ. και το επερχόμενο «νέο ΠΑΣΟΚ».
  • Η μεταπολιτευτική Δεξιά
Πώς εξηγείται η μετά το 1981 επαναλαμβανόμενη αποτυχία της Ν.Δ. να κυβερνήσει σταθερά και καλά; Πώς εξηγείται η αδυναμία της να παραγάγει μαζικά ικανό πολιτικό προσωπικό; Μιλάμε για δύο κόμματα εξουσίας, αλλά μάλλον έχουμε ενάμισι. Από την επικράτηση της κυβερνητικής εναλλαγής, δηλαδή από το 1981, το ΠΑΣΟΚ έχει κυβερνήσει δεκαεννιά χρόνια και η Ν.Δ. οκτώ.

Ο χρόνος όμως είναι το λιγότερο. Την πρώτη κυβέρνηση της Ν.Δ. (1990-1993) την έριξαν από τα μέσα τα μεγαλοστελέχη της με τη συνδρομή μεγάλων οικονομικών συμφερόντων. Η δεύτερη (2004- 2009) έπεσε μόνη της, σαν φθαρμένο κέλυφος που δεν είχε τίποτα από μέσα να το στηρίξει.

Πώς εξηγείται το φαινόμενο; Κατ΄ αρχάς καμία από τις αποτυχίες δεν μπορεί να αποδοθεί σε γενικότερες διεθνείς τάσεις. Οι κυβερνητικές επιδόσεις της Ν.Δ. δεν μπόρεσαν να επωφεληθούν ούτε από την ιδεολογική ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού στο γύρισμα της δεκαετίας του ΄80 ούτε από το κλίμα του νεοσυντηρητισμού της παρούσας δεκαετίας. Ακόμα και σήμερα, ο ευρωπαϊκός κύκλος μάλλον ευνοεί παρά δυσκολεύει την Κεντροδεξιά. Αυτό ίσως υποδεικνύει μια πρώτη απάντηση: στην περίπτωσή μας δεν αποτυγχάνει η Κεντροδεξιά, αλλά η μεταπολιτευτική Δεξιά.

Θέλω να πω ότι ένας από τους παράγοντες που εξηγούν την αποτυχία είναι μακροϊστορικός. Έχει να κάνει με την αφετηριακή αμηχανία της Δεξιάς ως προς το κλίμα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας και την αδυναμία της Ν.Δ. να αντιμετωπίσει κατάματα το ζήτημα στα χρόνια που ακολούθησαν. Οι γενιές που ως πρόσφατα μονοπωλούσαν σχεδόν τον δημόσιο βίο, διαμορφώθηκαν στις έκτακτες συνθήκες της μαζικής πολιτικής κινητοποίησης και της συλλογικής ευφορίας, την οποία έζησε η κοινωνία από τα τέλη της δικτατορίας ώς τις αρχές της δεκαετίας του ΄80. Σε τέτοιες στιγμές, η ένταση των βιωμάτων και η πυκνότητα των συλλογικών εμπειριών παράγουν αυθόρμητα στρατιές στελεχών μεγάλων, μεσαίων και μικρών, οι οποίες με τη σειρά τους μεταβιβάζουν (προς το καλό και το κακό) την εμπειρία τους στις επόμενες γενιές στελεχών μέχρι να επέλθει μια νέα μεγάλη ιστορική- κοινωνική ασυνέχεια που θα μετατρέψει τα παλαιά βιώματα σε βαρίδια.

Σε τέτοιες εξάλλου στιγμές, οι παρατάξεις, τα κόμματα και οι κινητοποιημένες μάζες ωθούνται να συνυφάνουν τις δικές τους επιμέρους επιδιώξεις με μια γενικότερη αντίληψη για το έθνος και την κοινωνία. Ωθούνται να επεξεργαστούν και να βιώσουν μια υψηλότερη εκδοχή της πολιτικής, βαθύτερη, στρατηγικότερη, σφαιρικότερη. Κάτι που χάνεται βαθμιαία, μέχρι ευτελισμού, στις «κανονικές» περιόδους της κομματικής διαχειριστικής διαμάχης.

Η μεταπολιτευτική Δεξιά, εννοώ η μαζική της βάση, έζησε εκείνη την περίοδο της εντατικής εθνικής πολιτικοποίησης αποξενωμένα και αμήχανα. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και η περί αυτόν ηγεσία συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, έχοντας ως οδηγό μια ώριμη αυτοκριτική αποτίμηση της δραματικής μετεμφυ- λιακής περιόδου. Βρίσκονταν όμως «αριστερότερα» του κοινού αισθήματος της παράταξής τους. Η ιστορική συμβολή τους δεν συνοδεύτηκε ούτε μεταφράστηκε σε μια νέα μαζική πολιτική συνείδηση της παράταξης. Η Ν.Δ. δεν παρήγαγε τη δική της «αφήγηση» για τη δραματική ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα ούτε μπόρεσε να τοποθετήσει θετικά τον εαυτό της στο «νέο αφήγημα» που μαζικά διαμορφωνόταν υπό το κράτος της δραματικής εμπειρίας της δικτατορίας (έχω υποστηρίξει αναλυτικότερα αυτή την άποψη στο βιβλίο μου Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης 1974- 1990, Θεμέλιο, 2001).

Μοιραία λοιπόν, οι «αντιδεξιές» δυνάμεις επέβαλαν την ηγεμονία τους στο μαζικό επίπεδο, μονοπώλησαν σχεδόν την περίοδο της εντατικής κινητοποίησης, παρήγαγαν μαζικά το νέο πολιτικό προσωπικό τους για αρκετές διαδοχικές γενιές. Αν κοιτάξουμε τη σημερινή φωτογραφία των ηγετικών στελεχών της Ν.Δ., με εξαίρεση την κ. Μπακογιάννη και δύο - τρεις άλλους, απουσιάζουν όλες αυτές οι φουρνιές της πολιτικής κινητοποίησης. Κατ΄ αντιδιαστολή έπαιξαν/παίζουν καθοριστικό ρόλο στελέχη των ίδιων γενεών (π.χ. οι κ.κ. Αλογοσκούφης, Παυλόπουλος) που μπήκαν πολύ αργότερα και μέσω του επαγγελματικού δρόμου στην πολιτική. Τη φωτογραφία συμπληρώνουν κατά κύριο λόγο τα στελέχη της Α.Π. των αρχών του ΄80 που διαμορφώθηκαν ως «αντι-ΠΑΣΟΚ» στις μέρες της κυριαρχίας του Α. Παπανδρέου. Ίσως εδώ υπάρχει κάτι σημαδιακό. Όταν εξαντλήθηκε το απόθεμα ιστορικής αυτογνωσίας της ηγεσίας της μετεμφυλιακής συντηρητικής παράταξης, οι νέες φουρνιές στελεχών παρήχθησαν εξαρτημένες από τον «παπανδρεϊσμό». Στις εκλογές του 2004 οι κ.κ. Καραμανλής και Καρατζαφέρης επαναλάμβαναν από τα μπαλκόνια τα ιστορικά συνθήματα του Α. Παπανδρέου (Αλλαγή, η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες).
  • Η κυβέρνηση του προέδρου
Το δεύτερο ερώτημα αναφέρεται στους νικητές. Τι είδους πολιτικό μόρφωμα είναι αυτό που σχηματίζεται ως «νέο ΠΑΣΟΚ» στη βάση της μετάλλαξης του μοντέλου διακυβέρνησης σε οιονεί προεδρικό; Η μετάλλαξη σηματοδοτείται από την οργάνωση του «Μαξίμου» σε κέντρο εξουσίας τύπου προεδρικών πολιτευμάτων· από τον διορισμό μεγάλου αριθμού αγνώστων στην κοινωνία συνεργατών του προέδρου που προς το παρόν αντλούν τη νομιμοποίησή τους μόνο από αυτόν· από τα ανταγωνιστικά «δίδυμα» που εγκατέστησε ο νέος Πρωθυπουργός σε αρκετά υπουργεία υπουργών με ήδη κεκτημένη αυτόνομη πολιτική υπόσταση. Πού θα ισορροπήσει αυτό το ασταθές σύστημα; Εξαρτάται από το πού θα ισορροπήσει ο Γιώργος Παπανδρέου και από το πού θα ισορροπήσει το μείγμα των έμπειρων στελεχών με επίγνωση της τροχιάς της μεταπολιτευτικής Ελλάδας με τα νέα πρόσωπα της κυβέρνησης. Προς το παρόν το σύστημα είναι μονοκινητήριο. Ο Πρωθυπουργός είναι ο πομπός των οδηγητικών ιδεών και του προγραμματικού λόγου. Έχει επίσης απόλυτη εξουσία επί των στελεχών του. Ευνοϊκός παράγοντας για τη λειτουργία του συστήματος είναι ότι σε αντίθεση με τον κ. Καραμανλή, ο Γιώργος Παπανδρέου έχει δικές του «έμμονες ιδέες» που διαμορφώνουν κατεύθυνση: διεθνιστική ματιά, αυθεντική οικολογική και ελευθεριακή κουλτούρα, πηγαία ανθρωπιστική προσέγγιση, επιμονή στις διαβουλευτικές διαδικασίες χωρίς όμως να απεμπολεί στο ελάχιστο το δικό του «ηγετικό δικαίωμα».

Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2009

Το νέο διαζύγιο της Νέας Δημοκρατίας με τις ιδεολογικές αναζητήσεις

Γιατί η κεντροδεξιά παράταξη αδυνατεί τα τελευταία τριάντα χρόνια να κυβερνήσει; Γιατί σε σύντομο διάστημα απ’ την ανάληψη της αρχής, επί δύο διαδοχικές φορές, κατέρρευσε μονάχη της κάτω από το βάρος των δικών της κριμάτων; Η ιδεολογική κενότητα της Νέας Δημοκρατίας είναι εκκωφαντική. «Αυτό που η Ν.Δ. δεν κατανόησε», έγραψε ο Πάσχος Μανδραβέλης, «είναι πως τα κόμματα πρέπει να είναι θεσμοθετημένες εκφράσεις της κοινωνίας συν ένα όραμα». Για να κατανοήσουμε τα αίτια της ολοφάνερης αδυναμίας της κεντροδεξιάς να συγκροτήσει έναν συλλογικό οραματικό πολιτικό λόγο, χρειάζεται να μεταφερθούμε αρκετά πίσω, στις δεκαετίες που προηγήθηκαν της Απριλιανής δικτατορίας. Ερευνώντας τα εξειδικευμένα περιοδικά θα διαπιστώσουμε πως μαζική παραγωγή ανιδιοτελούς συντηρητικής ιδεολογίας δεν υπήρξε. Μετά τον πόλεμο, η λαμπρή παράδοση προβληματισμού γύρω από τον εθνισμό που είχε καλλιεργήσει η ενθουσιώδης γενιά του Μεσοπολέμου σταμάτησε απότομα. Βαρύνουσες μορφές, όπως οι ακόμα παλαιότεροι Πέτρος Βλαστός ή Ιων Δραγούμης, δεν ήταν δυνατόν πια να εμφανιστούν. Διότι μέσα στις αιματοβαμμένες μετεμφυλιακές συνθήκες, η έννοια του έθνους απαξιώθηκε απ’ τους κυρίως αμύντορές της. Και παράλληλα η έννοια της ελεύθερης αγοράς καταποντίστηκε μέσα στον οπισθοδρομικό λαϊκίστικο κρατισμό. Πώς να καλλιεργήσουν οι νεότεροι οράματά όταν η επίσημη εθνοκαπηλική ρητορεία έβλαψε ανεπανόρθωτα τα εννοιολογικά τους εργαλεία; Για την Αριστερά, τα πράγματα εκτυλίχθηκαν διαφορετικά. Η ολοσχερής συντριβή των στρατιωτικών της δυνάμεων δεν έκαμψε την πίστη της για το δίκιο των θυσιών της. Μεταπολεμικά, παρά τις μετεμφυλιακές αντιξοότητες και τις απηνείς ενδοκομμουνιστικές διώξεις, οι αριστεροί προβληματισμοί γύρω από κεντρικά ιδεολογικά διλήμματα συνέχισαν να υπάρχουν και από εκεί άντλησε, παρά τον λαϊκισμό του, και το ΠΑΣΟΚ. Ετσι, φθάσαμε στη σημερινή συνθήκη. Την εθνική γραμμή της μεταδικτατορικής πολιτικής πλεύσης την έθεσε αμετάκλητα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Το πλήθος, ωστόσο, των κεντροδεξιών οπαδών και στελεχών του κόμματος, που διακυμάνθηκε από το μεγαλειώδες 54% του 1974 στο συρρικνωμένο 34% φέτος, δεν μπόρεσε πια καθόλου να στρατευθεί στη βάση ενός ευκρινούς κεντρικού πολιτικοϊδεολογικού σχεδίου, δεν μπόρεσε να κινητοποιηθεί για λόγους διαφορετικούς εκτός από την ατομική ευδοκίμησή του. Το πλήρες διαζύγιο της κεντροδεξιάς με όσες πνευματικές ιδεολογικές αναζητήσεις επιτρέπουν οι καιροί μας, το ζήσαμε και στα γενικά και στα καθέκαστα. Η Ν.Δ. μοιάζει έτσι να παραμένει ένα από τα λίγα επιζώντα πολιτικά θύματα του Εμφυλίου Πολέμου.

  • Της Ελισαβετ Κοτζια, Η Καθημερινή, 18/10/2009

Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2009

Κρίση των ιδεολογιών, αφύπνιση

Για τον Φώτη Τερζάκη έχω ξαναγράψει. Είναι ίσως ο πιο καλλιεργημένος και διεισδυτικός από τους νεότερους διανοητές του χώρου πουδεν ξέρω πώς να τον αποκαλέσω. Αντιεξουσιαστική αριστερά; Αντισυστημική αριστερά; Και οι δύο όροι χρησιμοποιούνται από εκφραστές αυτού του χώρου, αλλ΄ αποτελούν πλεονασμούς. Η αριστερά είναι εξ ορισμού «αντισυστημική» και «αντιεξουσιαστική», αν και είναι αλήθεια ότι οι μεγάλες διαφοροποιήσεις των διαφόρων αριστερών σχημάτων στη στρατηγική ή ακόμα και σ΄ επιμέρους τακτικές επιλογές κάνουν αυτό το «εξ ορισμού» να φαίνεται πολύ αόριστο για να γεννήσει αισθήματα ιδεολογικής συγγένειας και πολιτικές συνεργασίες. Από την άλλη, νομίζω πως ο πλεοναστικός (και κάπως πομπώδης) χαρακτήρας τέτοιων αυτοπροσδιορισμών καθρεφτίζει την προβληματική σχέση που έχει αυτό το κομμάτι της αριστεράς με την άσκηση πολιτικής, δηλαδή με την αντιμετώπιση συγκεκριμένων ζητημάτων που θέτει η τρέχουσα πολιτικοκοινωνική πραγματικότητα.

Ο Τερζάκης συνδυάζει τη μαρξιστική παιδεία του (διευρυμένη με τους μεταμαρξιστικούς προβληματισμούς της Σχολής της Φρανκφούρτης) με μια οξυδερκέστατη ανάγνωση της ιστορίας της φιλοσοφίας, πολύ καλές γνώσεις θρησκειολογίας και ανθρωπολογίας και μια περιβαλλοντική σκέψη που, αντίθετα από τις όψιμες, επιπόλαιες και καιροσκοπικές οικολογικές ανησυχίες πολλών αριστερών, συναντάει τη μαρξιστική πολιτική ανάλυσή του σ΄ ένα βαθύτερο και όχι πια μαρξιστικό φιλοσοφικό επίπεδο (εδώ μου φαίνεται πως διακρίνω επιρροές από τον σπουδαίο, αγνοημένο ώς πρόσφατα φιλόσοφο Κώστα Παπαϊωάννου). Από την άλλη, δεν παρασύρεται από φιλοσοφικές μόδες του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα, στις οποίες ενδίδουν πάμπολλοι αριστεροί διανοούμενοι, είτε από ακρισία (οι πιο ασήμαντοι) είτε για να φτιάξουν τα δικά τους αβανταδόρικα φιλοσοφικά υβρίδια. Ο Τερζάκης δεν είναι Ζίζεκ!

Η διαβρωτική, πολιτικά διορατική κριτική του Τερζάκη σε σύγχρονα φιλοσοφικά ρεύματα είναι, κατά τη γνώμη μου, η πιο πρωτότυπη πλευρά του συγγραφικού έργου του. Στον ανά χείρας τόμο- συναγωγή σημειωμάτων του της τρέχουσας δεκαετίας, συχνά συμπληρωμένων μ΄ ένα ή δύο υστερόγραφα, που τα τοποθετούν στο φως πολύ πρόσφατων εξελίξεων- η κριτική αυτή καλύπτει τα τρία πρώτα και το τελευταίο από τα δώδεκα κείμενα (δεκατρία, αν συνυπολογίσουμε το παράρτημα για τον Δεκέμβρη του 2008). Ο Τερζάκης αρχίζει μ΄ ένα κεφάλαιο που επιγράφεται «Η νέα φιλοσοφική δεξιά» κι επικεντρώνεται παραδειγματικά σε δύο βιβλία: το Η γοητεία του ανορθολογισμού του Richard Wolin, μια ρηχότατη πραγματεία που επαινέθηκε άκριτα στην Ελλάδα, και το κάπως σοβαρότερο Οι Γνωστικοί. Το όνειρο της αυτολύτρωσης του ανθρώπου του Μicha Βrumlik. Η εβραϊκή καταγωγή των δύο συγγραφέων (Καναδοεβραίος ο πρώτος, Γερμανοεβραίος ο δεύτερος) είναι πιθανό να επιφέρει στην κριτική του Τερζάκη τη ρετσινιά του αντισημιτισμού. Αλλά είναι τόσο μεγάλη η δόλια ευκολία με την οποία απονέμεται σήμερα αυτός ο χαρακτηρισμός και τόσο ευρύ το φάσμα των αποδεκτών του ώστε η σημασία του έχει γίνει ανάλογη με την αξία ενός υπερπληθωριστικού νομίσματος.

Στο απλουστευτικό, μανιχαϊστικό και ανιστορικό σχήμα του Wolin (ορθολογισμός = καλό, ανορθολογισμός = κακό) ο Τερζάκης απαντά ότι ο πολιτικός ρόλος του ορθολογισμού, όπως και του ανορθολογισμού, πρέπει να κρίνεται πάντοτε στα ιστορικά συμφραζόμενά του. Ο ορθολογισμός δεν είναι κάτι εξ ορισμού και απροϋπόθετα προοδευτικό! Μας το δείχνει η ιστορία των καθεστώτων, των κοινωνικών συστημάτων, ακόμα και των ιδεολογικών συστημάτων. Ο Wolin, εξισώνοντας με τον σκοταδισμό οτιδήποτε του φαίνεται πως περιέχει σπέρματα ανορθολογισμού, επιχειρεί να δικαιώσει τη μόνη μορφή δημοκρατίας που αναγνωρίζει, τη «δημοκρατία» του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, όπου η πολιτική έχει υποταχτεί ολοκληρωτικά στην ασυδοσία της αγοράς.

Ανάλογη είναι η περίπτωση του Βrumlik (ο οποίος πρόσφατα εξάντλησε την ακαδημαϊκή επιρροή του για να εμποδίσει την κυκλοφορία στα γερμανικά ενός βιβλίου του Καναδού φιλόσοφου Τed Ηonderich, έντονα επικριτικού τόσο για τον νεοφιλελευθερισμό όσο και για την πολιτική του Ισραήλ στο Παλαιστινιακό). Το βιβλίο του Βrumlik Οι Γνωστικοί αποπειράται να ερμηνεύσει τον δυτικό αντισημιτισμό κατατάσσονταςαπαξιωτικά- στο ρεύμα του «γνωστικισμού» όλους τους μεταφυσικούς και πολιτικούς στοχαστές της Δύσης οι οποίοι, κατά την άποψή του, εξεγείρονται εναντίον ενός υπερβατικού πατέρα-δημιουργού (του Θεού των Ιουδαίων). Ο Τερζάκης δείχνει πώς η, τραβηγμένη βέβαια από τα μαλλιά, επιχειρηματολογία του Βrumlik καταλήγει ν΄ αναγάγει σε θεολογικό ζήτημα, για την ακρίβεια σε αίρεση, την οποιαδήποτε κριτική του τεχνικοποιημένου (καπιταλιστικού) κόσμου, ο οποίος θεωρείται προέκταση της θείας δημιουργίας.

Το θέμα αυτό, του Νόμου-Θεού, γίνεται κεντρικός άξονας της οξύτατης κριτικής που ασκεί ο Τερζάκης, στα δύο επόμενα κεφάλαια, στον Λακάν και τον Λεβινάς. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συζήτηση του έργου του δεύτερου. Ο Λεβινάς είναι δημοφιλής σήμερα ανάμεσα στους πολιτικά ορθούς διανοούμενους, λόγω της έμφασης που δίνει στον Άλλο και στη σχέση ευθύνης μ΄ αυτόν. Ο Τερζάκης δείχνει όμως, μέσα από μια εξαιρετική ανάλυση, ότι ο Άλλος, έτσι όπως τον αντιλαμβάνεται ο Λεβινάς, αντιπροσωπεύει την απόλυτη ετερότητα, κάτι που δεν μπορεί να γνωσθεί και μάλιστα δεν πρέπει καν να επιχειρούμε να το γνωρίσουμε, γιατί ένα τέτοιο εγχείρημα θα ισοδυναμούσε με προσπάθεια οικειοποίησης. ΄Ετσι, ο Άλλος γίνεται μια υπερβατική οντότητα, που έχει τα χαρακτηριστικά του απρόσιτου ιουδαϊκού Θεού. Η ευθύνη απέναντι στον Άλλο αποκτά στη φιλοσοφία του Λεβινάς το νόημα της υποταγής σ΄ έναν υπερβατικό Νόμο, σ΄ ένα ηθικό χρέος που δεν έχει θεσπιστεί από τους ανθρώπους και συνεπώς δεν επιδέχεται επαναδιαπραγμάτευση. Η σφοδρή κριτική του Λεβινάς σ΄ ολόκληρη τη δυτική φιλοσοφική παράδοση, που κατηγορείται για σφετερισμό της Ετερότητας (επειδή δίνει προτεραιότητα στην οντολογία και τη γνωσιοθεωρία, αντί στην ηθική), αναδιατυπώνει με πολιτισμικούς και κατ΄ επέκταση πολιτικούς όρους την παλιά διαμάχη Αθήνας- Ιερουσαλήμ.

Ο διάλογος του Τερζάκη με τον Καστοριάδη για το ζήτημα της αθηναϊκής δημοκρατίας καλύπτει το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, αλλά μου φαίνεται πρόσφορος ως γέφυρα προς τις καθαυτό πολιτικές αναλύσεις των ενδιάμεσων ενοτήτων. Ο Τερζάκης αντιτείνει στον Καστοριάδη ότι η άμεση δημοκρατία δεν είναι ελληνική επινόηση, γιατί τη συναντάμε σε πολλές φυσικές («πρωτόγονες») κοινότητες· η ελληνική συμβολή ήταν η εννοιοποίηση της δημοκρατίας (αλλά, θα παρατηρήσω εγώ, αυτή η εννοιολογική επεξεργασία είχε μεγαλύτερη ιστορική βαρύτητα απ΄ όσο φαίνεται διατεθειμένος να δεχτεί ο Τερζάκης). Η αληθινή ελληνική πρωτοτυπία ήταν κατά τον Τερζάκη, που εδώ ακολουθεί ρητά τον Παπαϊωάννου, μια διονυσιακή, μη υπερβατική αντίληψη του ιερού, ενός τρομερού και συνάμα προστατευτικού επέκεινα, που αντιστοιχεί στον όρο φύσις. Από αυτή την ιδιαίτερη εκδοχή της ιερότητας πηγάζουν η έννοια της ύβρεως και το αισθητικό βίωμα του τραγικού, που διαχωρίζει τον παγανιστικό αρχαιοελληνικό κόσμο από την ευρωπαϊκή Δύση της νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού.

Η αποϊεροποίηση της φύσης και η στυγνή καθυπόταξή της, με τις ολέθριες επιπτώσεις που έχουμε ήδη αρχίσει να βιώνουμε σήμερα, είναι το ένα από τα δύο πιο ενδιαφέροντα σημεία στο κατηγορητήριο που απαγγέλλει ο Τερζάκης εναντίον του σύγχρονου, τεχνικοποιημένου καπιταλισμού (τα υπόλοιπα είναι αυτά που θα περίμενε κανείς από έναν αριστερό σχολιαστή, αν και διατυπώνονται με ιδιαίτερα συνεκτική επιχειρηματολογία και πραγματολογική πληρότητα). Το άλλο είναι η εγγενής ροπή του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού προς τον ολοκληρωτισμό, η οποία εκφράζεται με την εισβολή και την επιβολή της αγοράς, ιδίως μέσω της πολιτισμικής βιομηχανίας και των προηγμένων μεθόδων του μάρκετινγκ, σε περιοχές της ανθρώπινης ψυχής που ο παραδοσιακός καπιταλισμός δεν είχε αποικιοποιήσει.

Κι εδώ επίσης έχουμε αρχίσει να βιώνουμε τις συνέπειες, πολιτικές αυτή τη φορά, της νεοφιλελεύθερης εξαλλαγής του συστήματος.

Δύο μόνο στοιχεία σ΄ αυτό το βιβλίο με αφήνουν σκεπτικό. Το ένα είναι το εξής: ο Τερζάκης δεν θεωρεί απλώς, όπως οι κλασικοί του μαρξισμού, ότι υπήρξε ένα προϊστορικό αταξικό στάδιο των ανθρώπινων κοινωνιών, αλλά προχωρεί ένα βήμα παραπέρα και δέχεται μια «αγαθή» ανθρώπινη φύση, με ενδιάθετη τάση προς την ισότητα, τη συμπόνια κ.λπ., η οποία φύση αλλοτριώθηκε από τα ιστορικά συστήματα εξουσίας κι εκμετάλλευσης, με αποκορύφωμα τον καπιταλισμό. Βλέποντάς το από τη σκοπιά του παλαιοανθρωπολόγου τουλάχιστον, δεν βρίσκω ενδείξεις για μια τέτοια φύση, μάλλον για το αντίθετο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι πρέπει ν΄ αποδεχτούμε την κοινωνική ανισότητα ως μοίρα που όρισε η φύση μας, γιατί στα γνωρίσματα της ανθρώπινης φύσης είναι και η τάση προς την υπέρβαση. Μόνο που η κοινωνική ισότητα, αν ποτέ επιτευχθεί ή έστω προσεγγιστεί, δεν θα είναι η αποκατάσταση της φυσικής τάξης πραγμάτων, αλλά μια ασταθής και διαρκώς απειλούμενη ισορροπία.

Το δεύτερο είναι κάτι που χαρακτηρίζει σχεδόν όλους τους διανοητές της «αντισυστημικής αριστεράς». Ενώ η κριτική που ασκούν στο σύστημα και στους ιδεολογικούς απολογητές του είναι πειστικότατη, ενώ αποκαλύπτουν λειτουργίες του, συχνά αντιφατικές, τις οποίες οι τελευταίοι αποκρύπτουν ή αδυνατούν να διακρίνουν, η διαλεκτική τους σταματά μπροστά στο «δια ταύτα». Αποκλείουν τη δυνατότητα της εκ των έσω διάβρωσης του συστήματος από δυνάμεις που το ίδιο παράγει (αυτό δηλαδή που γινόταν πάντοτε στην ιστορία των κοινωνικών καθεστώτων). Αντί γι΄ αυτήν οραματίζονται, στην εντελώς ειδική, υποτίθεται, περίπτωση του καπιταλισμού, αν όχι την άμεση ανατροπή του, τουλάχιστον την κρίσιμη αποσταθεροποίησή του, είτε με την «κινηματική δράση» περιθωριακών κοινωνικών ομάδων είτε με την αντίσταση κάποιων πολιτικών καθεστώτων στην αφομοίωσή τους από τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση- παραβλέποντας ότι η όποια ανατρεπτική λειτουργία τέτοιων καθεστώτων τείνει προς μια αλλαγή τελείως διαφορετική από την επιθυμητή γι΄ αυτούς (και για μένα). ΄Ετσι όμως η πολιτική αφήνεται στα χέρια των διαχειριστών του συστήματος ή όσων το αντιμάχονται από πρωτόγονες, πραγματικά σκοταδιστικές θέσεις.
  • Δημοσθένης Κούρτοβικ, ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 26 Σεπτεμβρίου 2009

Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2009

Το δικαίωμα στην εξέγερση

  • Ο ιταλός συγγραφέας Κλάουντιο Μάγκρις αναλύει τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα σε νόμο και ηθική συνείδηση από τον Κικέρωνα μέχρι και τον Μαρξ

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα ομιλίας του ιταλού συγγραφέα Κλάουντιο Μάγκρις, την οποία έκανε σε εκδήλωση που έγινε στις 23 Απριλίου 2009, στο πλαίσιο της Biennale του Τορίνου:

ΡΕΝΑΤΟ ΓΚΟΥΤΟΥΖΟ «Η ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ» (1962)

ΡΕΝΑΤΟ ΓΚΟΥΤΟΥΖΟ «Η ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ» (1962)

«Η δημοκρατία είναι -όχι μόνον, αλλά είναι και- ο κανόνας που βασίζεται στο κριτήριο να μετράμε τα κεφάλια, σύστημα πιθανόν ελαττωματικό, αλλά, όπως έλεγε ο Εϊνάουντι, το λιγότερο κακό, δεδομένου ότι η μοναδική εναλλακτική λύση είναι να σπάζουμε τα κεφάλια. Μερικές φορές, όμως, μπορεί να είναι αληθινό εκείνο που κραυγάζει ο δόκτωρ Στόκμαν στον «Εχθρό του λαού» του Ιψεν: «Η πλειοψηφία έχει τη δύναμη, αλλά δεν έχει το δίκιο». Και τότε πρέπει να υπακούσουμε στους «άγραφους νόμους των Θεών», ακόμα και ενάντια στους νόμους που προέρχονται από ένα δημοκρατικό κράτος, από αντιπροσώπους μιας κανονικά εκλεγμένης πλειοψηφίας. Ακόμα και ο Χίτλερ έφτασε, κατά κάποιον τρόπο, νόμιμα στην εξουσία στην προπολεμική Γερμανία...

Σε αυτό το σημείο αναδύεται ένα τρομερό και τραγικό ερώτημα: πώς μπορούμε να ξέρουμε αν αυτοί οι άγραφοι νόμοι είναι αληθινά των Θεών, είναι δηλαδή οικουμενικές αρχές;

Είμαστε ορθώς πεπεισμένοι ότι η χριστιανική αγάπη για τον πλησίον, τα αξιώματα της καντιανής ηθικής, η οποία προτρέπει να θεωρούμε ένα άτομο πάντοτε ως σκοπό και ποτέ ως μέσο, οι δημοκρατικές αξίες της ελευθερίας και της ανεκτικότητας, τα ιδεώδη της κοινωνικής δικαιοσύνης, η ισότητα των δικαιωμάτων όλων των ανθρώπων σε όλα τα μέρη της γης, είναι οικουμενικά θεμέλια που κανένα κράτος δεν μπορεί να παραβιάζει.

Γνωρίζουμε ωστόσο ότι συχνά οι πολιτισμοί -και ο δικός μας πολιτισμός- επέβαλαν με τη βία σε άλλους πολιτισμούς τις αξίες που αυτοί θεωρούσαν ανθρώπινες και οικουμενικές, και που ήταν αντίθετα το υπεραιωνόβιο προϊόν της δικής τους κουλτούρας, της δικής τους ιστορίας, της δικής τους παράδοσης, η οποία ήταν απλώς ισχυρότερη. Και αν η πλειοψηφία δεν έχει δίκιο, όπως κραυγάζει ο Στόκμαν, είναι εύκολο να υποκύψουμε στον πειρασμό να επιβάλουμε με την ισχύ ένα άλλο δίκιο, που με τη σειρά του διαθέτει μόνο την ισχύ. Η ανυπακοή στον Κρέοντα συνεπάγεται συχνά τραγωδίες όχι μόνον για όποιον δεν υπακούει, αλλά και για άλλους αθώους που συμπερασύρονται από τις συνέπειες.

Για να εξεγερθεί κανείς βάσιμα, η συνείδηση οφείλει να αναφέρεται σε αρχές που υπερβαίνουν την τυχαιότητα και τη σχετικότητα της ιστορικής στιγμής και της κοινωνικοπολιτικής διάταξης, στην οποία ζει το άτομο που εξεγείρεται στο όνομα της συνείδησης. Εκθέτοντας τη στωική θεωρία του φυσικού δικαίου, ο Κικέρων, στο έργο του «De Republica», μιλάει για έναν «αληθινό νόμο, σύμφωνο με τη φύση, οικουμενικό, σταθερό και αιώνιο νόμο, στον οποίο ο άνθρωπος δεν μπορεί να μην υπακούει χωρίς να αποφεύγει τον εαυτό του και χωρίς να αρνιέται την ανθρώπινη φύση». Αυτό το δίκαιο της φύσης, που αντιλαμβάνεται την ανθρωπότητα ως οικουμενική κονότητα, περνάει έπειτα στον χριστιανισμό. Οι άδικοι θετικοί νόμοι, γράφει ο Θωμάς ο Ακινάτης, δεν είναι νόμοι στους οποίους οφείλουμε κάποια υπακοή. Αντίθετα, μάλιστα, ο έντιμος άνθρωπος έχει το δικαίωμα και το χρέος να εξεγείρεται εναντίον τους.

Μέσα από μια πολύπλοκη και αντιφατική διαδρομή και μέσα από μια διαδικασία βαθμιαίας εκκοσμίκευσης, το φυσικό δίκαιο συνδέεται ιδεατά, χωρίς ωστόσο να ταυτίζεται μαζί τους, με τα πολιτικά δικαιώματα της φιλελεύθερης και δημοκρατικής νεωτερικότητας.

Σύμφωνα με τον Λοκ, τον φιλόσοφο της ανεκτικότητας και των πολιτικών δικαιωμάτων, ένα αυταρχικό κράτος αρνιέται την ίδια τη φύση του ανθρώπου.

Η αμερικανική Διακήρυξη του 1776 διακηρύσσει ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν γεννηθεί ίσοι και προικισμένοι από τον δημιουργό τους με ορισμένα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα, μεταξύ των οποίων είναι η ζωή, η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας. Και η γαλλική του 1789 μιλάει για ιερά και αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα του ανθρώπου.

Δύο διακηρύξεις επαναστατικές, που συνοδεύουν πράγματι δύο επαναστάσεις και διατυπώνουν θεωρητικά το δικαίωμα στην επανάσταση, διακηρύσσοντας ρητά ότι, όταν οποιαδήποτε μορφή κυβέρνησης παραβιάζει αυτές τις αρχές, είναι δικαίωμα του λαού να αλλάξει ή να ρίξει αυτή τη μορφή κυβέρνησης.

Ο Θορό θα διατυπώσει τη θεωρία της ανυπακοής, το «δικαίωμα στην επανάσταση», όπως λέει.

Ενάντια στο δίκαιο της φύσης υψώνονται, όμως, πολλές άλλες φωνές, οι οποίες αμφισβητούν την ίδια την ιδέα μιας «σταθερής, οικουμενικής και αιώνιας φύσης». Ο Χιουμ λέει ότι «η λέξη φυσικός παίρνει ένα τόσο μεγάλο αριθμό νοημάτων και έχει τόσο αβέβαιη σημασία, ώστε φαίνεται μάταιο να αντιδικούμε για το αν η δικαιοσύνη είναι ή δεν είναι φυσική».

Για τον Χομπς η φυσική κατάσταση δεν είναι ειδυλλιακή, αλλά είναι πόλεμος όλων εναντίον όλων, που πρέπει να αναχαιτιστεί από τους νόμους.

Σε αυτή την προοπτική ο δεσμός ανάμεσα σε δίκαιο και ηθική θα διαρραγεί. Το φυσικό δίκαιο θα απορριφθεί ως αυθαίρετο «δέον είναι» στο όνομα των πραγμάτων έτσι όπως αυτά είναι. Κανένας δεν περιφρόνησε όσο ο Χέγκελ τον ανταγωνισμό «ανάμεσα σε αυτό που θα έπρεπε να είναι και σε αυτό που είναι» και, επομένως το φυσικό δίκαιο, το οποίο αυτός θεωρεί αφηρημένο ιδεώδες, κατώτερο από την ανώτερη ηθικότητα που είναι η συγκεκριμένη ύπαρξη του κράτους.

Για τον Μαρξ είναι η ιστορία και όχι η φύση αυτή που πρέπει να φέρει την απελευθέρωση. Ωστόσο, παραμένει στη σκέψη του Μαρξ το ιδεώδες μιας ανθρώπινης προσωπικότητας που αυτοπραγματώνεται στην πληρότητά της (...).*

Σάββατο 18 Ιουλίου 2009

Σε ηλικία 81 ετών απεβίωσε ο Πολωνός φιλόσοφος Λέζεκ Κολακόφσκι

  • Φιλόσοφος, διανοούμενος, συγγραφέας

Φωτογραφία του Κολακόφσκι στην Gazeta Wyborcza

Στην ηλικία των 81 ετών πέθανε την Παρασκευή στην Οξφόρδη ο Πολωνός Λέζεκ Κολακόφσκι, φιλόσοφος και ιστορικός των ιδεών, σύμφωνα με την πολωνική εφημερίδα Gazeta Wyborcza.

Αρχικά «ορθόδοξος» κομμουνιστής, απομακρύνθηκε σταδιακά από το μαρξισμό, διαγράφηκε από το κομμουνιστικό κόμμα της χώρας του και εξορίστηκε τελικά ως αντιφρονών το 1968.

Δίδαξε αρχικά στο Μπέρκλεϊ των ΗΠΑ και έπειτα στην Οξφόρδη.

Το πολωνικό κοινοβούλιο τήρησε την ημέρα του θανάτου του ενός λεπτού σιγή, και ο πρόεδρός του δήλωσε πως «χάθηκε ένας άνθρωπος που υπηρέτησε αξιοθαύμαστα τον αγώνα για μία ελεύθερη και δημοκρατική Πολωνία».

Το σημαντικότερο έργο του ήταν τα Κύρια Ρεύματα του Μαρξισμού, και ήταν από τους πρώτους που υποστήριξε πως το απολυταρχικό καθεστώς του Στάλιν ήταν η λογική κατάληξη του Μαρξισμού και όχι στρέβλωσή του.

Προς το τέλος της ζωής του, ξεκίνησε να γράφει διηγήματα και θεατρικά έργα.

Από τις πιο γνωστές ιδέες που εισήγαγε ήταν ο περίφημος «νόμος» σύμφωνα με τον για κάθε σύστημα πεποιθήσεων που είναι διατεθειμένος να ασπαστεί κανείς, πάντοτε θα βρει επιχειρήματα να το υποστηρίξει.

  • Οξφόρδη - ΤΟ ΒΗΜΑ, Παρασκευή 17 Ιουλίου 2009 [ 23:24 ]

Παρασκευή 17 Ιουλίου 2009

Μάσιμο Ντ'Αλέμα: «Η Ευρώπη σήμερα είναι η ήπειρος του φόβου»

  • ΜΑΣΙΜΟ ΝΤ' ΑΛΕΜΑ Ο ΙΤΑΛΟΣ ΠΡΩΗΝ ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΗΤΤΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΑΡΙΣΤΕΡΑΣ, ΤΗΝ ΕΠΕΛΑΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΙΣΤΙΚΗΣ ΔΕΞΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ «ΟΜΠΑΜΑ», Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ
  • Κατά τη διάρκεια της πρόσφατης επίσκεψής του στην Ελλάδα, όπου συμμετείχε σε συνέδριο για το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας, είχε προβλέψει τη μεγάλη ήττα των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στις ευρωεκλογές. Είχε προβλέψει επίσης ότι το ΠΑΣΟΚ θα αποτελούσε εξαίρεση σε αυτήν την τάση.

Οι Ευρωπαίοι σοσιαλιστές διχάστηκαν απέναντι στην πρόκληση της παγκοσμιοποίησης. Ορισμένοι ηγέτες ανανέωσαν ακόμη και το λεξιλόγιό τους. Επαψαν να μιλούν για «απασχόληση» προτιμώντας την έκφραση «απασχολησιμότητα» αντικατέστησαν τη λέξη «προστασία» με τη λέξη «ευκαιρία», άφησαν στην άκρη τη λέξη «πρόνοια» και μίλησαν για «εκπαίδευση» (φωτ. ΑΠΕ)

Οι Ευρωπαίοι σοσιαλιστές διχάστηκαν απέναντι στην πρόκληση της παγκοσμιοποίησης. Ορισμένοι ηγέτες ανανέωσαν ακόμη και το λεξιλόγιό τους. Επαψαν να μιλούν για «απασχόληση» προτιμώντας την έκφραση «απασχολησιμότητα» αντικατέστησαν τη λέξη «προστασία» με τη λέξη «ευκαιρία», άφησαν στην άκρη τη λέξη «πρόνοια» και μίλησαν για «εκπαίδευση» (φωτ. ΑΠΕ)

Ο λόγος για τον Ιταλό πρώην πρωθυπουργό και πρώην ηγέτη του ιταλικού Δημοκρατικού κόμματος της Αριστεράς, Μάσιμο Ντ'Αλέμα, που σε μια από τις αρκετά σπάνιες συνεντεύξεις του (ο ίδιος δημοσιογράφος και πρώην διευθυντής της ιταλικής εφημερίδας Unita δεν φημίζεται για τις πολύ καλές του σχέσεις με τον Τύπο) μίλησε στην «Ε» για τα λάθη τα οποία οδήγησαν τα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στην κρίση. «Δεν μπόρεσε η Κεντροαριστερά να απαντήσει στην πρόκληση της παγκοσμιοποίησης», είπε χαρακτηριστικά ο Μάσιμο Ντ'Αλέμα, κάνοντας αυστηρή αυτοκριτική. Με θερμά λόγια αναφέρθηκε στον Γιώργο Παπανδρέου και τον χαρακτήρισε «ηγέτη αλά Ομπάμα». Γνήσιο τέκνο της πολιτικής και ιδεολογικής κρίσης, που αντιμετωπίζει σήμερα η Ιταλία, αποκαλεί τον Σ. Μπερλουσκόνι, προσθέτοντας ότι ανήκει στην εθνικιστική και λαϊκή Δεξιά.

  • Στην τελευταία σας επίσκεψη στην Ελλάδα, τον περασμένο Μάιο, συμμετείχατε σ' ένα συνέδριο για το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας. Είναι ένα επίκαιρο θέμα ειδικά μετά την ήττα της πλειονότητας των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στις ευρωπαϊκές εκλογές.

«Οντως, σε εκείνο το συνέδριο στην Αθήνα είχαμε προβλέψει την ήττα της πλειονότητας των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στις ευρωπαϊκές εκλογές. Είχαμε προβλέψει, επίσης, ότι η Ελλάδα θα αποτελούσε την εξαίρεση σε αυτή τη γενικευμένη τάση. Δεν υπάρχουν αμφιβολίες για το γεγονός ότι η ήττα των ευρωπαϊκών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων υπογραμμίζει τη βαθιά κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα η Κεντροαριστερά. Οπως είχα πει και τότε στην Αθήνα, για να μιλήσει κάποιος για αυτήν την κρίση οφείλει να αναφερθεί σε εκείνο που παρουσιάζεται για τη σοσιαλδημοκρατία ως παράδοξο...

Η περίοδος παγκόσμιας κρίσης που διανύουμε σηματοδοτεί μια αλλαγή εποχής.

Ο Μάσιμο ντ' Αλέμα θεωρεί ότι ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ φέρνει φρέσκο άνεμο και είναι «ένας ηγέτης αλά Ομπάμα» (φωτ. ΑΠΕ)

Ο Μάσιμο ντ' Αλέμα θεωρεί ότι ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ φέρνει φρέσκο άνεμο και είναι «ένας ηγέτης αλά Ομπάμα» (φωτ. ΑΠΕ)

Δεν αντιμετωπίζουμε μόνο μια οικονομική κρίση, αλλά προπάντων μια πολιτική και πολιτιστική κρίση. Είναι ηλίου φαεινότερον ότι κλείνει ένας κύκλος που τον χαρακτήριζαν μια παγκοσμιοποίηση χωρίς κανόνες και η κυριαρχία μιας υπερ-φιλελεύθερης ιδεολογίας. Δύει επίσης η δογματική αυταπάτη του αλάνθαστου της αγοράς. Ετσι, στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης επιστρέφουν τώρα ιδέες που ανήκουν στη σοσιαλιστική παράδοση. Και πρώτα απ' όλα η ανάγκη, η πολιτική και οι δημοκρατικοί θεσμοί να κατευθύνουν και να ρυθμίσουν την οικονομική εξέλιξη, διότι μόνο υπό αυτούς τους όρους η καπιταλιστική ανάπτυξη μπορεί να συμβαδίσει με τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και της προστασίας των ατομικών ελευθεριών.

Σε πολιτικό επίπεδο δε πραγματοποιείται στις ημέρες μας μια μεγάλη αλλαγή που αντανακλά τη στροφή των ΗΠΑ, όπου έλαβε τέλος η νεοσυντηρητική εποχή, αυτή των ισομερών αποφάσεων και των επιθετικών πολιτικών. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το παράδοξο, στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως. Απέναντι από αυτήν τη μεγάλη στροφή που θα μπορούσε να αποτελέσει μια ευκαιρία για να δώσουμε τις απαντήσεις μας και να προτείνουμε ξανά μια νέα ρεφορμιστική εποχή, τις μεγαλύτερες δυσκολίες μοιάζει ακριβώς να αντιμετωπίζει ο σοσιαλισμός στην Ευρώπη. Ετσι, ενώ σε μεγάλο μέρος των ηπείρων κυβερνούν οι προοδευτικοί (ΗΠΑ, Βραζιλία, Ινδία, Νότια Αφρική), μεγάλο μέρος της Ευρώπης κυβερνάται σήμερα από μια συντηρητική ηγεσία, από μια εθνικιστική, λαϊκή Δεξιά, που μερικές φορές δηλώνει ανοιχτά αντιδραστική και ρατσιστική.

Μοιάζει να επαναλαμβάνεται, με λίγα λόγια, ο διαχωρισμός της δεκαετίας του τριάντα τον προηγούμενο αιώνα, όταν ως αντίδραση στη μεγάλη κρίση στην Αμερική επικράτησε το New deal, ενώ στην καρδιά της Ευρώπης υπερίσχυσαν ο εθνικισμός, ο φασισμός και ο αντισημιτισμός».

«Πολιορκημένο φρούριο»

  • Πώς εξηγείτε αυτή τη νέα στροφή προς τη Δεξιά;

«Βλέπετε, η Ευρώπη είναι η ήπειρος του φόβου. Φοβάται τον επιθετικό ανταγωνισμό των ασιατικών οικονομιών, τους μετανάστες που ανατρέπουν την κοινωνική μας οργάνωση και που προπάντων σήμερα, με την κρίση και την ανεργία, εμφανίζονται στους πιο φτωχούς ως εχθρό και απειλή, επίσης στην Ευρώπη ο φόβος της τρομοκρατίας και του Ισλάμ καλλιεργεί την εντύπωση ότι ζούμε σε ένα πολιορκημένο φρούριο και δημιουργεί την ανάγκη να επανασυνδεθούμε με μια εθνική και θρησκευτική ταυτότητα, δυνατή και καλά ριζωμένη. Η ευρωπαϊκή Δεξιά, λαϊκή και εθνικιστική, λοιπόν εκμεταλλεύτηκε αυτούς τους φόβους και σε πολλές χώρες παρουσιάστηκε, ιδιαίτερα στις πιο ασθενείς κοινωνικές τάξεις, σαν η κατάλληλη δύναμη για να προστατέψει τους ανθρώπους και να εγγυηθεί για τα συμφέροντα και τις αξίες τους. Η Δεξιά πρότεινε απλές και οπισθοδρομικές λύσεις, όπως την επιστροφή στις παραδοσιακές αξίες, την πολιτική χρήση της θρησκείας και κατά αυτόν τον τρόπο απάντησε στη δυσφορία των εργαζομένων και της παραγωγικής τάξης, τροφοδοτώντας αυταπάτες προστατευτισμού και εχθρότητα ενάντια στους μετανάστες.

Ωστόσο, αληθεύει επίσης ότι στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του '90, η πλειονότητα των ευρωπαίων στράφηκε σε εμάς, στην Κεντροαριστερά, αναζητώντας μια απάντηση και μια άμυνα απέναντι στις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης. Εμείς όμως δεν υπήρξαμε, συνολικά, σε θέση να δώσουμε μια θετική απάντηση στο αίτημα μεγάλης μερίδας της κοινής γνώμης».

  • Είναι γεγονός ότι τα κόμματα της Κεντροαριστεράς έχουν πάψει να πείθουν τους Ευρωπαίους, είναι επίσης αλήθεια ότι οι κρίσεις οδηγούν στην αυτοκριτική. Εσάς, π.χ. σας κατηγόρησαν ότι υιοθετήσατε τον τρίτο δρόμο, αυτόν των Αγγλων εργατικών...

«Οι Ευρωπαίοι σοσιαλιστές ουσιαστικά διχάστηκαν απέναντι στην πρόκληση της παγκοσμιοποίησης. Σε ορισμένες χώρες επικράτησε η αυταπάτη ότι οι συνέπειες της παγκοσμιοποίησης θα μπορούσαν να περιοριστούν και ότι θα ήταν δυνατόν να υπερασπιστούμε την τάξη του welfare state (κράτος πρόνοιας) διαμέσου μιας παραδοσιακής και, μερικές φορές ακόμη και, αντιευρωπαϊκής προσέγγισης, όπως π.χ. συνέβη στη Γαλλία. Από την άλλη πλευρά, υπήρξαν κόμματα και ηγέτες που αγκάλιασαν με ενθουσιασμό τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό στο όνομα της τρίτης οδού, μερικές φορές δε και με στάσεις υποταγμένες σε μια υπερφιλελεύθερη ιδεολογία.. Αυτοί ανανέωσαν ακόμη και το λεξιλόγιό μας. Επαψαν να μιλούν για emloyment (απασχόληση), προτιμώντας την έκφραση employability (απασχολησιμότητα). Αντικατέστησαν τη λέξη "προστασία" με τη λέξη "ευκαιρία", άφησαν στην άκρη τη λέξη welfare (πρόνοια) και μίλησαν για education (εκπαίδευση). Ολοι εμείς, κάποιοι λιγότερο, κάποιοι περισσότερο, νιώσαμε την επιρροή αυτής της ανανέωσης που πήγαζε από το New labor (Εργατικοί). Σίγουρα αυτό μας βοήθησε να εξασφαλίσουμε στους σοσιαλιστές μια ακόμη ευκαιρία για να κυβερνήσουν. Δεν μπορέσαμε όμως να βρούμε μια λύση στις αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες που πήγαζαν από τη χωρίς κανόνες εξέλιξη του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού και εμφανιστήκαμε να ακολουθούμε μια υπερ-φιλελεύθερη κουλτούρα και να ανήκουμε και εμείς στις δυνάμεις που ευθύνονται για τη σημερινή κρίση. Το πρόβλημα είναι ότι ο ευρωπαϊκός σοσιαλισμός, είτε στις πιο παραδοσιακές του εκφράσεις είτε στις ανανεωτικές συνιστώσες του, δεν κατόρθωσε μπροστά στην παγκοσμιοποίηση να υπερβεί τον ορίζοντα των εθνικών μεταρρυθμίσεων. Και πιο συγκεκριμένα, εγώ πιστεύω ότι εκμεταλλεύτηκε μόνο σε περιορισμένο βαθμό τη μεγάλη ευκαιρία της πολιτικής ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Μετά την άφιξη του ενιαίου νομίσματος, οι καιροί ήταν ώριμοι για ένα ποιοτικό άλμα. Ηταν ανάγκη να εναρμονιστούν οι αναπτυξιακές και φορολογικές πολιτικές, οι πολιτικές επίσης για την έρευνα και τον εκσυγχρονισμό. Ηταν επιτακτική ανάγκη να χτιστεί μια αληθινή κοινωνική Ευρώπη. Αυτά όμως δεν έγιναν...»

«Ποινικοποιήθηκε η εργασία»

  • Εσείς αναφέρεστε συχνά και σ' ένα έλλειμμα κοινωνικής δικαιοσύνης που δημιουργήθηκε τα τελευταία χρόνια...

«Ναι, είναι αλήθεια. Πιστεύω ότι ποτέ άλλοτε, όπως αυτή τη στιγμή, δεν έγινε πιο σαφές πως η εργασία, και όχι μόνο εκείνη του εργάτη, αλλά και του τεχνίτη και του μικροεπιχειρηματία, ποινικοποιήθηκε από τη διαστρεβλωμένη ανάπτυξη των τελευταίων 15 χρόνων, η οποία ενίσχυσε το κεφάλαιο και την κερδοσκοπία.

Το θέμα της δημοκρατίας επιστρέφει τώρα στο κέντρο της οπτικής των προοδευτικών και αποδεικνύεται βασικό για να συσταθεί εκ νέου μια δυνατή σχέση με την κοινή γνώμη των χωρών μας. Η δημοκρατία εκφράζεται ως δικαίωμα στον έλεγχο και στη διαφάνεια και αφορά όλους τους εργαζομένους, τους καταναλωτές, τους αποταμιευτές κ.λπ. Πρόκειται για μια μορφή δημοκρατίας που παράγει δυνατούς υπερεθνικούς θεσμούς, οι οποίοι είναι σε θέση να καθοδηγήσουν την ανάπτυξη, όχι μόνο προς οικονομικούς στόχους αλλά και στην κατεύθυνση της προώθησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το δεύτερο μεγάλο θέμα που σχετίζεται με την προώθηση μια προοδευτικής ανάπτυξης είναι εκείνο της ισότητας. Τον τελευταίο καιρό συχνά προτιμούσαμε να μιλάμε για ίσες ευκαιρίες. Αυτό είναι σωστό, αλλά συγχρόνως πρέπει να αντιμετωπίσουμε ξανά με αποφασιστικότητα το θέμα μιας πιο δίκαιης διανομής του πλούτου. Τα τελευταία χρόνια, δημιουργήθηκαν ανεπίτρεπτες ανισότητες μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών αλλά και στο εσωτερικό των κοινωνιών μας. Παρά τη σημαντική αύξηση του παγκόσμιου πλούτου, αυξήθηκε δραματικά και η φτώχεια και η κοινωνική ανισότητα στην πλειονότητα των ανεπτυγμένων χωρών. Ολα αυτά, πέρα από το γεγονός ότι παρήγαγαν άδικες κοινωνίες, αποτέλεσαν και αίτια της οικονομικής κρίσης. Εξάλλου είναι γνωστό ότι η άνιση κατανομή του πλούτου δεν υποστηρίζει την ανάπτυξη της κατανάλωσης και της εσωτερικής αγοράς, υποβαθμίζει επίσης την εργασία, μειώνει το επίπεδο των αποδοχών, μειώνει τις προσδοκίες των εργαζομένων, προκαλώντας τελικά μια πτώση της παραγωγικότητας».

  • Μιλώντας για την Ιταλία, πολλοί αναρωτιούνται πώς ο Μπερλουσκόνι βρίσκεται ακόμη τόσο ψηλά στις προτιμήσεις τον Ιταλών, ενώ η Κεντροαριστερά δεν είναι σε θέση να ανατρέψει αυτό το δεδομένο...

«Το φαινόμενο Μπερλουσκόνι αντανακλά τη βαθιά ιδεολογική και πολιτική κρίση που η Ιταλία διανύει αυτήν την περίοδο. Ενας πολιτικός σαν τον Σ. Μπερλουσκόνι δεν θα είχε ποτέ την ευκαιρία να κυβερνήσει για τόσο μεγάλο διάστημα σε μια διαφορετική ιστορική συγκυρία. Αυτός ανήκει σε εκείνη την εθνικιστική και λαϊκή Δεξιά στην οποία αναφερόμουν προηγουμένως. Το πρόβλημα τώρα αφορά τις απαντήσεις που θα είναι σε θέση να δώσει η αντιπολίτευση και ειδικότερα το Δημοκρατικό Κόμμα που αυτές τις εβδομάδες θα έχει το συνέδριό του. Είναι ένα πολύ σημαντικό ραντεβού, από το οποίο εύχομαι το κόμμα να βγει ενισχυμένο, με μια ισχυρή και πειστική για το μέλλον της χώρας πρόταση, ώστε να αποδειχτεί ικανό να δεχτεί την πρόκληση και να αντιμετωπίσει τα μεγάλα θέματα που έχουμε απέναντί μας».

  • Ποια είναι η σχέση σας με τον ηγέτη του ελληνικού σοσιαλιστικού κόμματος, Γ. Παπανδρέου;

«Με τον Γ. Παπανδρέου συνεργάστηκα επανειλημμένως στο παρελθόν. Πιστεύω ότι αντιπροσωπεύει το μοντέλο του νέου σοσιαλδημοκράτη ηγέτη. Είναι χωρίς αμφιβολία προοδευτικός, ανοιχτός στον διάλογο και στερείται προκαταλήψεων. Ενας ηγέτης αλά Ομπάμα, για να γίνω πιο κατανοητός, που όντως θα μπορούσε να φέρει έναν φρέσκο άνεμο στους σκουριασμένους πλέον μηχανισμούς της παραδοσιακής πολιτικής».

Πέμπτη 16 Ιουλίου 2009

Η σοσιαλδημοκρατία στην Ευρώπη

  • Του Ηλια Kατσουλη*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 16/07/2009
  • Aναρωτιέται κανείς γιατί κέρδισε η Δεξιά στις πρόσφατες ευρωεκλογές και γιατί, σε μια εποχή οικονομικής κρίσης την οποία προκάλεσαν κερδοσκόποι τραπεζίτες και καπιταλιστές, το ευρωπαϊκό εκλογικό σώμα γύρισε την πλάτη του στη σοσιαλδημοκρατία, που όχι μόνον δεν ευθύνεται για την κρίση, αλλά θα μπορούσε, εάν οι πολίτες την εμπιστεύονταν, να βρει μια διέξοδο που θα απέβαινε σε όφελος των πολλών.
  • Στα ελληνικά και τα διεθνή μέσα ενημέρωσης το αποτέλεσμα των εκλογών για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διαβάζεται κυρίως μέσα από τη χαμηλή συμμετοχή, τις νίκες των ακροδεξιών και ευρωσκεπτικιστικών κομμάτων και την ήττα της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Αν αγνοήσουμε τα δύο πρώτα, τη χαμηλή συμμετοχή και την ενίσχυση των ακροδεξιών κομμάτων, τα οποία έχουμε ξαναζήσει στις ενδιάμεσες εκλογές, τις αποκαλούμενες «δεύτερης τάξης», εκείνο που απομένει να συζητηθεί και, στο μέτρο του δυνατού, να απαντηθεί είναι οι απώλειες των σοσιαλδημοκρατών. Θα επιχειρήσω μια πρώτη απάντηση και θα την επικεντρώσω: στην παγκόσμια οικονομική κρίση, στη μεταναστευτική πολιτική των ευρωπαϊκών κρατών και στο «άξενο και απρόσωπο» της Ε. Ε.
  • Ως προς το πρώτο: η παγκόσμια οικονομική ύφεση, ανεξάρτητα από τις αιτίες της, πλήττει προπάντων τις μεσαίες τάξεις και το σύνολο των εργαζομένων. Πλήττει, δηλαδή, το τμήμα εκείνο του εκλογικού σώματος από το οποίο αντλεί η σοσιαλδημοκρατία. Οσο και εάν φαίνεται εκ πρώτης όψεως περίεργο, σε εποχές οικονομικής κρίσης το εκλογικό σώμα, ακόμη και εκείνα τα μέρη του που θίγονται περισσότερο από την κρίση, προσβλέπει στα συντηρητικά κόμματα τα οποία έχει συνηθίσει να θεωρεί ότι διαχειρίζονται καλύτερα την οικονομία, άρα και τις κρίσεις της. Στους σοσιαλδημοκράτες εμπιστεύεται περισσότερο τη δίκαιη διανομή του πλούτου. Ως προς το δεύτερο: ένα από τα μεγαλύτερα διακυβεύματα του καιρού μας είναι η μετανάστευση. Ούτε οι εθνικές κυβερνήσεις (συντηρητικές, σοσιαλδημοκρατικές ή ό, τι άλλο) ούτε η Ευρωπαϊκή Ενωση έχουν διαμορφώσει μέχρι τώρα μια πειστική μεταναστευτική πολιτική. Το πρόβλημα βαρύνει περισσότερο τους σοσιαλδημοκράτες, οι οποίοι, όντας σε όλη τους την πορεία υπερασπιστές των δικαιωμάτων των καταφρονεμένων, αδυνατούν να καταθέσουν μία πρόταση που θα δικαιώνει την ιστορία τους αλλά συγχρόνως θα καθησυχάζει τους φόβους των πολιτών και της εκλογικής τους πελατείας. Για την αδυναμία τους να το κάνουν αυτό, οι Eυρωπαίοι σοσιαλδημοκράτες πλήρωσαν το μεγαλύτερο τίμημα. Ως προς το τρίτο: ούτε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει πείσει για τις εξουσίες του ούτε η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει πείσει για την ικανότητά της να ανταποκριθεί στις προκλήσεις των καιρών (οικονομική κρίση, μετανάστευση, αγορά εργασίας κ. λπ.). Ιδιαίτερα οι σε μικρά χρονικά διαστήματα συνεχείς διευρύνσεις έχουν κάνει την Ε. Ε. «άμορφη» στα μάτια των πολιτών της. Και ένα άμορφο σώμα δεν έλκει βέβαια το ενδιαφέρον αλλά ούτε και την ψήφο των πολιτών.
  • Εν κατακλείδι: και βέβαια η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία αντιμετωπίζει δυσκολίες στη διαμόρφωση της πολιτικής της ατζέντας. Τέτοιες δυσκολίες αντιμετώπισε επανειλημμένως και στο παρελθόν, αφού είναι το δικό της εκλογικό δυναμικό που κυρίως πλήττεται από τις κρίσεις, τις αλλαγές και τις αναταράξεις που συνοδεύουν την παγκοσμιοποίηση. Στο παρελθόν κατάφερε να επανέλθει. Το ίδιο μπορεί να επιτύχει, υπό προϋποθέσεις, και τώρα.

* Ο κ. Ηλίας Κατσούλης είναι καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας.