Ο πρώην δήμαρχος του Βερολίνου και πρόεδρος της Βουλής του Κρατιδίου του Βερολίνου μιλάει για το πώς βίωσε τη στιγμή του ανοίγματος των συνοριακών φυλακίων και τι έκανε για να υποδεχθεί τους χιλιάδες Ανατολικογερμανούς
Συναντήσαμε τον σημερινό πρόεδρο της τοπικής Βουλής του Βερολίνου στο γραφείο του, στο ιστορικό κτίριο του πρωσικού κοινοβουλίου. Ο 64χρονος σοσιαλδημοκράτης πολιτικός έχει μπει στην ιστορία, πρώτον ως κυβερνήτης-δήμαρχος του Δυτικού Βερολίνου τις ημέρες της πτώσης του Τείχους και δεύτερον, ως ο «άντρας με το κόκκινο κασκόλ» που ήξερε να ηλεκτρίζει το κοινό με τους λόγους του.
- Η πτώση του Τείχους, η «ώρα της Γερμανίας», ανέστρεψε τη ροή της γερμανικής ιστορίας. Εσείς πώς ζήσατε αυτή την ώρα;
«Για μένα η ώρα αυτή ήρθε πολύ νωρίτερα, στις αρχές του φθινοπώρου του 1989. Τότε άρχισε να γίνεται ξεκάθαρο ότι η DDR (σ.σ.: Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας) δεν είναι πια η κλειστή φυλακή που ήταν τα προηγούμενα 28 χρόνια. Οι πολίτες της είχαν αρχίσει να δραπετεύουν μαζικά μέσω της Πολωνίας, της Ουγγαρίας και της Τσεχοσλοβακίας. Ετίθετο, λοιπόν, το ερώτημα αν θα ήταν λογικότερο να φεύγουν νόμιμα μέσω των συνοριακών φυλακίων του Βερολίνου και όχι παράνομα από τα σύνορα τρίτων χωρών.
- Είχατε τότε συζητήσει για αυτό με τις Αρχές της Ανατολικής Γερμανίας;«Την 29η Οκτωβρίου είχαμε συνάντηση με το Νο2 του Πολιτικού Γραφείου Γκύντερ Σαμπόβσκι και τον δήμαρχο του Ανατολικού Βερολίνου Ερχαρτ Κρακ. Στο τέλος της συνάντησης ο Σαμπόβσκι μάς είπε αναπάντεχα ότι, ξέρετε, θα δώσουμε ταξιδιωτική ελευθερία. Πότε αυτό; ρωτήσαμε εμείς. Κάπου πριν από τα Χριστούγεννα, ήταν η απάντηση. Ξαναρωτήσαμε, αν το σκέφτηκαν καλά, τι θα σήμαινε αυτό για την DDR, και αυτός είπε, “μικρό το κακό, θα φύγουν ίσως 150.000 άτομα, αλλά κάποτε θα επιστρέψουν, αφού θα μπορούν να πηγαινοέρχονται”».
- Πολύ αισιόδοξη πρόβλεψη...
«Στη συνέχεια διευκρινίσαμε μερικά πρακτικά θέματα. Το πρώτο ήταν ότι οι επισκέπτες θα έπρεπε να έρθουν με το μετρό και τον περιφερειακό, που μπορούσαν να μεταφέρουν μεγάλες μάζες επιβατών, και όχι, προς Θεού, με τα Τραμπάντ (σ.σ.: τα πασίγνωστα ανατολικογερμανικά ΙΧ). Υστερα, σε ποιον θα μπορούσαν να απευθυνθούν, σε περίπτωση κατά την οποία θα ασθενούσαν ή θα χάνονταν στο Δυτικό Βερολίνο. Για αυτά και για άλλα θέματα συμφωνήσαμε να συγκροτήσουμε κοινές ομάδες εργασίας, πράγμα που έγινε τις ερχόμενες ημέρες. Το μεγάλο πρόβλημα βέβαια ήταν η μεταφορά των επιβατών. Τα μέσα μαζικής συγκοινωνίας μετέφεραν στο Δυτικό Βερολίνο καθημερινά 1,5 εκατ. επιβάτες. Αν λοιπόν προσετίθετο σε αυτούς άλλο μισό εκατομμύριο από το Ανατολικό, τότε όντως θα είχαμε μεγάλο πρόβλημα. Η διεύθυνση των μέσων συγκοινωνίας ανέλαβε έτσι να διαθέσει τις εφεδρείες της σε οχήματα οι οποίες, όπως διαπιστώσαμε εκ των υστέρων, αποδείχθηκαν αρκετές».
- Ο Σαμπόβσκι σάς ειδοποίησε την 9η Νοεμβρίου για το επικείμενο άνοιγμα των συνοριακών φυλακίων;
«Ούτε κουβέντα. Το μεσημέρι της ημέρας εκείνης άκουσα από δυτικό δημοσιογράφο ότι οι Ανατολικογερμανοί θα εκδώσουν σήμερα απόφαση για τη ρύθμιση των ταξιδιών. Σήμερα ξέρουμε ότι η απόφαση αυτή ψηφίστηκε το απόγευμα της ίδιας ημέρας από την Κεντρική Επιτροπή, χωρίς να γίνει όμως οποιαδήποτε συζήτηση για αυτήν. Τα μέλη της ασχολήθηκαν στη συνέχεια αποκλειστικά με τα εσωτερικά τους προβλήματα, για το ποιος θα μείνει και ποιος θα φύγει από το Πολιτικό Γραφείο. Το βράδυ, σε τελετή απονομής δημοσιογραφικών βραβείων, ένας άλλος δημοσιογράφος μού είπε: “Ξέρεις, ο Σαμπόβσκι εξήγγειλε τη νέα ταξιδιωτική ρύθμιση”. Το γραφείο μου επιβεβαίωσε αμέσως μετά το γεγονός. Η πρώτη αντίδρασή μου ήταν γιατί δεν με προειδοποίησε έγκαιρα, παρά την υπόσχεσή του, το δεύτερο, να δώσουμε αμέσως δυναμική στην υπόθεση, έτσι ώστε οι Ανατολικογερμανοί να μην μπορούν έπειτα από μισή ώρα να μας πουν, “ξέρετε, πρόκειται για πλάνη, δεν το εννοούσαμε έτσι”, ή ότι “ο Σαμπόβσκι διάβασε λάθος το κείμενο”. Αμέσως μετά έφυγα με ένα περιπολικό για τον κρατικό σταθμό “Ελεύθερος Σταθμός Βερολίνου”- τότε δεν υπήρχαν ιδιωτικά κανάλια-, όπου την ώρα εκείνη μεταδίδονταν οι βραδινές ειδήσεις».
-...που τις έβλεπαν και οι Ανατολικογερμανοί...
«Τηλεοπτικά, το Ανατολικό ήταν το ίδιο με το Δυτικό Βερολίνο. Οπότε, στο δελτίο, ο παρουσιαστής με ερωτά: “Τι λέτε για την ταξιδιωτική οδηγία;”. “Ηταν αυτό που περιμέναμε εδώ και 28 χρόνια” απάντησα εγώ».
- Οι Ανατολικογερμανοί δηλαδή έμαθαν πρώτα από εσάς για το άνοιγμα του Τείχους.
«Ετσι είναι. Η τηλεόραση της DDR δεν το είχε ανακοινώσει. Γι΄ αυτό και τις πρώτες νυχτερινές ώρες δεν υπήρχε η παραμικρή κίνηση μπροστά στα συνοριακά φυλάκια. Μόνο μετά τις 10 άρχισαν να συρρέουν άνθρωποι προς το Τείχος. Γύρω στις 11, στο συνοριακό φυλάκιο Χάινριχ Χάινε έχουν συγκεντρωθεί 2.000-3.000 άτομα. Παρόμοιο πλήθος υπήρχε και στο φυλάκιο Μπόνχοφερ στράσε. Και τότε βλέπουμε ξαφνικά μέσω του εσωτερικού κυκλώματος της τηλεόρασης να έρχεται μια γυναίκα με άντρα και παιδί από το Ανατολικό στο Δυτικό Βερολίνο και να δηλώνει: “Δεν υπάρχει πια έλεγχος, το πέρασμα είναι ελεύθερο”».
- Το Τείχος έπεσε προτού κατεδαφιστεί...
«Ακριβώς. Αμέσως μετά πήγα στο συνοριακό φυλάκιο Ιnvalidenstrasse, όπου είχαν μαζευτεί ενδιάμεσα πάνω από 10.000 άτομα και είπα στον αρμόδιο λοχαγό ότι θέλω να δω τι συμβαίνει. Ηταν μια περίεργη κατάσταση. Ορισμένοι, που είχαν χαρτιά, πήγαιναν στο φυλάκιο και έπαιρναν μια βίζα, σαν να μη συνέβαινε τίποτα. Οι άλλοι όμως τούς προσπερνούσαν και περνούσαν στο Δυτικό Βερολίνο χωρίς να τους ρωτάει κανείς».
- Αλλόκοτη ατμόσφαιρα δηλαδή...«Στη συνέχεια ο λοχαγός πήγε στο φυλάκιο. Λίγο αργότερα εξαφανίστηκαν όλοι οι συνοριακοί φρουροί. Είχα την αίσθηση ότι έμεινα μόνος με τις δεκάδες χιλιάδες. Αν με ρωτάτε σήμερα ποιο ήταν τότε το κυρίαρχο συναίσθημά μου, η απάντηση ήταν ο φόβος. Φόβος ότι θα ερχόταν η αστυνομία και θα προκαλούσε λουτρό αίματος με πολλούς νεκρούς και τραυματίες. Σκέφτηκα, λοιπόν, ότι πρέπει να πω στον κόσμο να δείξει ψυχραιμία. Γι΄ αυτό ανέβηκα με το μεγάφωνο σε ένα τραπέζι και άρχισα να βγάζω λόγο. Το ότι αυτό δεν είχε νόημα το αντιλήφθηκα μετά τις δύο- τρεις πρώτες φράσεις μου. Οταν τούς είπα ότι είναι καλοδεχούμενοι στο Δυτικό Βερολίνο, άρχισαν να χειροκροτούν. Γι΄ αυτό, στη συνέχεια, περιορίστηκα σε σύντομες χρηστικές οδηγίες, όπως, για παράδειγμα, να κάνουν τόπο στα σύνορα για τα αυτοκίνητα, αλλιώς θα επικρατούσε κομφούζιο στην κυκλοφορία».
- Αποδείχθηκαν επαρκείς οι προετοιμασίες σας για την υποδοχή των επισκεπτών;
«Τελικά πήγαν όλα ρολόι. Η συγκοινωνία είχε μεγαλύτερες δυσκολίες, από ό,τι υπολογίζαμε αρχικά, δεδομένου ότι στις τρεις πρώτες ημέρες, 10, 11 και 12 Νοεμβρίου, έμπαιναν καθημερινά ένα εκατομμύριο επισκέπτες στο Δυτικό Βερολίνο. Πρόβλημα είχαμε επίσης με την επίδοση του “χρήματος χαιρετισμού”, του δώρου δηλαδή αξίας 100 δυτικογερμανικών μάρκων σε κάθε επισκέπτη. Είχαμε υπολογίσει 500.000 παραλήπτες, τελικά ήταν πολλαπλάσιοι. Ευτυχώς όμως όλες οι τράπεζες, συμπεριλαμβανόμενων των ιδιωτικών, καθώς και όλες οι δημόσιες υπηρεσίες με τα ταχυδρομεία δήλωσαν πρόθυμα να συμμετάσχουν στην πληρωμή και μάλιστα σε εικοσιτετράωρη βάση».
- Υπήρξαν κρούσματα απάτης;«Οχι πολλά. Οι απατεώνες ήταν λίγοι. Το πρόβλημα ήταν μόνο ότι επειδή μοιράζαμε καθημερινά εκατοντάδες εκατομμύρια μάρκα τα χρηματικά αποθέματα εξανεμίσθηκαν σύντομα. Και αυτό επειδή οι Ανατολικογερμανοί δεν τα επανατοποθετούσαν στην αγορά».
- Προφανώς τα έβαζαν στην άκρη. Για αυτούς το δυτικογερμανικό μάρκο ήταν τότε θησαυρός.
«Το αποτέλεσμα ήταν ότι αναγκαστήκαμε να εισαγάγουμε αεροπορικώς 7 τόνους μάρκα από τη Φραγκφούρτη».
- Εναν χρόνο αργότερα, στις τοπικές εκλογές, οι Βερολινέζοι σάς μαύρισαν, παρά τις υπηρεσίες που τους προσφέρατε. Τι εξήγηση δίνετε σε αυτό; Αχαριστία ή τυφλό πολιτικό πεπρωμένο;
«Η ευγνωμοσύνη, ως γνωστόν, δεν ισχύει στην πολιτική. Το κέρδος από την επανένωση το εισέπραξαν τελικά ο καγκελάριος Χέλμουτ Κολ και η ακολουθία του στο Βερολίνο».- Πώς εξελίσσεται η πόλη από τότε;
«Πολύ καλά. Από τη μία συντελέστηκε πελώρια αλλαγή στην κοινωνική σύνθεση, επειδή η βιομηχανία συρρικνώθηκε στο ελάχιστο. Στο Ανατολικό Βερολίνο χάσαμε 360.000 βιομηχανικές θέσεις, στο Δυτικό Βερολίνο 100.000. Συνολικά έχουν απομείνει 100.000 τέτοιες θέσεις. Από την άλλη όμως αναπτύχθηκε ιδιαίτερα ο τουρισμός, χάρη και στην ασύγκριτη πολιτιστική μας υποδομή- θέατρα, μουσεία, κέντρα αναψυχής. Το Βερολίνο έγινε διεθνές πολιτιστικό κέντρο».
Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2009
ΒΑΛΤΕΡ ΜΟΜΠΕΡ: Ο άντρας με το κόκκινο κασκόλ
ΜΠΕΡΝΧΑΡΝΤ ΦΟΓΚΕΛ: «Μένει η νίκη των ανθρώπων»
Ο πρώην πρωθυπουργός της Ρηνανίας (Δυτική Γερμανία) και της Θουριγγίας (Ανατολική Γερμανία) μιλάει για την εμπειρία του της μετατροπής μιας σοσιαλιστικής οικονομίας και διοίκησης σε οικονομία της αγοράς
συνεντευξη στον Γ.ΓΑΛΙΑΝΟ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2009Είναι ο άνθρωπος που ξέρει πολλά. Και όλα από πρώτο χέρι. Ο 77χρονος χριστιανοδημοκράτης πολιτικός είχε τη μοναδική τύχη να χρηματίσει πρωθυπουργός σε δυο γερμανικά κρατίδια, ένα δυτικογερμανικό (Ρηνανία-Παλατινάτο, 1976-1988) και ένα ανατολικογερμανικό (Θουριγγία, 1992-2003). Σήμερα είναι πρόεδρος του Ιδρύματος Κόνραντ Αντενάουερ, στα γραφεία του οποίου και τον συναντήσαμε.
- Η 9η Νοεμβρίου 1989 ήταν μια ημέρα-ορόσημο για τους Γερμανούς. Πώς τη ζήσατε εσείς προσωπικά;
«Την 9η Νοεμβρίου ήμουν συνοδός του καγκελαρίου Χέλμουτ Κολ στη Βαρσοβία. Ημασταν καλεσμένοι σε δείπνο από τον πολωνό πρωθυπουργό Μαζοβιέφσκι και εκεί, κατά τις 7.30 το βράδυ, ακούσαμε τα απίστευτα νέα από τη Γερμανία. Το τι ακριβώς συνέβη όμως εκείνη τη νύχτα το καταλάβαμε πλήρως μόνο αφότου επιστρέψαμε στη Γερμανία».
- Με ποια ιδιότητα συνοδεύατε τον καγκελάριο Κολ;
«Ως πρόεδρος του Ιδρύματος Κόνραντ Αντενάουερ. Σχεδιάζαμε να ανοίξουμε ένα παράρτημα του ιδρύματος στη Βαρσοβία και ο Κολ και ο Μαζοβιέφσκι είχαν δηλώσει ότι θα παραστούν στα εγκαίνια».
- Αισθανθήκατε άτυχος που εκείνη την κοσμοϊστορική εποχή δεν ήσασταν πλέον πρωθυπουργός;
«Κάθε άλλο. Η ευτυχία που αισθάνθηκα γι΄ αυτό- κάτι που έλπιζα πάντα, δεν περίμενα όμως ποτέ να γίνει στις ημέρες μου- επισκίαζε κάθε άλλο συναίσθημα».
- Δύο χρόνια αργότερα γίνατε πρωθυπουργός ενός ανατολικογερμανικού κρατιδίου, της Θουριγγίας. Δεν υπήρχε κατάλληλο πρόσωπο για αυτή τη θέση στην Ανατολή;
«Σε αντίθεση με την Ομοσπονδιακή Γερμανία, όπου μετά το 1945 ζούσαν ακόμη πολλοί άνθρωποι με πολιτική εμπειρία ως υπουργοί και βουλευτές από την εποχή της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης τη δεκαετία του ΄20, στην Ανατολική Γερμανία έλειπαν, ύστερα από 40 χρόνια υπαρκτού σοσιαλισμού, πρόσωπα με κοινοβουλευτικό υπόβαθρο. Ηταν επόμενο λοιπόν οι Ανατολικογερμανοί να στραφούν σε έμπειρα πρόσωπα από τη Δυτική Γερμανία, όπως ο Κουρτ Μπίντενκοπφ, ο οποίος έγινε πρωθυπουργός της Σαξονίας, ή εγώ, που ανέλαβα τη Θουριγγία».
- Ηταν μόνο θέμα εμπειρίας ή υπήρχε βαθιά καχυποψία για τους ανατολικογερμανούς πολιτικούς, δεδομένου ότι πολλοί από αυτούς που ανέλαβαν ηγετικά πόστα τους πρώτους μήνες μετά την πτώση του Τείχους αποδείχθηκαν στη συνέχεια πράκτορες της μυστικής αστυνομίας Στάζι;«Υπήρχαν και τέτοιες περιπτώσεις. Αλλά μην ξεχνάμε και τα αντίστροφα παραδείγματα, όπως εκείνο του υπουργού Γεωργίας Σκένερ στη Θουριγγία, ο οποίος είναι σήμερα ο αρχαιότερος υπουργός της Ευρώπης».
- Πώς σας υποδέχθηκαν τότε στη Θουριγγία: φιλικά, σαν τον «μάγο» από τη Δύση, ή ως τοποτηρητή του Χέλμουτ Κολ;
«Πολύ φιλικά. Κανείς δεν με κατηγόρησε ποτέ ότι προέρχομαι από τη Δυτική Γερμανία. Είχα την πλήρη υποστήριξη των μελών της κυβέρνησης επειδή όλοι ήθελαν να κάνουμε μαζί τη νέα αρχή, την επανίδρυση της Θουριγγίας».
- Ο διορισμός σας ως πρωθυπουργού συνέπεσε με την αποκρατικοποίηση της περιουσίας της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Επρόκειτο, όπως ειπώθηκε τότε, για τη μεγαλύτερη ιδιωτικοποίηση όλων των εποχών. Ποιος είναι ο απολογισμός;
«Η μετατροπή της σοσιαλιστικής οικονομίας του πλάνου σε κοινωνική οικονομία της αγοράς ήταν σίγουρα το πιο δύσκολο πρόβλημα. Σε γενικές γραμμές αυτό το πρόβλημα λύθηκε. Πριν από όλα όμως δεν υπήρχε εναλλακτική λύση. Δεν υπήρχαν υγιείς επιχειρήσεις που θα είχαν μέλλον υπό τις προϋποθέσεις της οικονομίας της αγοράς. Επομένως έπρεπε να προσαρμοστούν όλες στις νέες συνθήκες. Και αυτό ήταν μια επώδυνη διαδικασία».
- Τι ήταν πιο επώδυνο;«Ας πάρουμε για παράδειγμα την εγκατάσταση μιας αυτοκινητοβιομηχανίας. Ο κόσμος έβλεπε ξαφνικά ότι αυτό το εργοστάσιο δεν θα απασχολούσε πλέον, όπως στην Ανατολική Γερμανία, 10.000 εργαζομένους αλλά μόνο 2.000. Οι άλλοι 8.000 έμεναν απ΄ έξω».
- Ποιοι ήταν οι κερδισμένοι της ιδιωτικοποίησης: οι Ανατολικογερμανοί ή οι επιχειρηματίες της Δυτικής Γερμανίας;
«Σε τελευταία ανάλυση, ο πληθυσμός της χώρας. Οταν, π.χ., έπεσε το Τείχος, κανείς στην Ανατολική Γερμανία δεν ήθελε πλέον να αγοράσει αυτοκίνητα της τοπικής μάρκας Τράμπαντ. Ολοι ήθελαν Φολκσβάγκεν, Φορντ ή Οπελ. Οι κερδισμένοι ήταν λοιπόν εκείνοι που ήθελαν από δεκαετίες να αποκτήσουν ένα αμάξι που δεν θα επιβάρυνε πολύ την ατμόσφαιρα και θα είχε επιδόσεις».
- Για να συνοψίσουμε: Η επανένωση ήταν μια ιστορία επιτυχίας ή, όπως είπε ο συγγραφέας Χάινερ Μύλερ, η μετατροπή της Ανατολικής Γερμανίας σε αποικία της Δύσης;
«Αυτό είναι κουτή άποψη. Φυσικά και ήταν επανένωση, όχι χωρίς λάθη και προβλήματα, που διαρκούν ως σήμερα. Οι άνθρωποι στα δύο γερμανικά τμήματα έζησαν 40 χρόνια υπό εντελώς διαφορετικές συνθήκες και αυτό δεν μπορεί να ξεχαστεί από τη μια μέρα στην άλλη. Οι επιπτώσεις είναι αισθητές ως τη σημερινή γενιά. Οχι βέβαια πια σε εκείνους που βγάζουν σήμερα το λύκειο και γεννήθηκαν μετά την πτώση του Τείχους».
- Επομένως, υπάρχει ακόμη το Τείχος, το σχίσμα στο μυαλό...
«Αυτό είναι μια δημοσιογραφική έννοια που επιχειρεί να διεγείρει τα πνεύματα, δεν αποτελεί όμως πραγματικότητα. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ενδεχομένως ένα τείχος στο κεφάλι, αλλά αυτοί δεν είναι σε καμία περίπτωση η πλειονότητα».
- Ποια ήταν τα βασικότερα καθήκοντά σας όταν το 1992 αναλάβατε πρωθυπουργός στη Θουριγγία;
«Να χτίσουμε εξαρχής τη χώρα, να στήσουμε μια αποδοτική διοίκηση, να αναπροσαρμόσουμε το σχολικό σύστημα και να εκσυγχρονίσουμε τα κοινωνικά συστήματα. Τις μεγαλύτερες δυσκολίες τις είχαμε με την αναδόμηση της οικονομίας, που ήταν και το σημαντικότερο θέμα μας».
- Ποιο ήταν το αποτέλεσμα αυτών των δράσεων;
«Το ότι η Θουριγγία παίρνει πάλι μια αξιοπρεπή θέση ανάμεσα στα 16 κρατίδια και το ότι βρίσκεται σε καλό δρόμο για να καταλάβει εκείνη τη θέση που θα είχε ήδη σίγουρα αν δεν είχε συμβεί ο διχασμός της χώρας».- Πουθενά αλλού δεν υπάρχει τέτοια αναζωογόνηση του νεοναζισμού στη Γερμανία όσο στις λεγόμενες «νέες χώρες». Υπάρχει εξήγηση του φαινομένου;
«Υπάρχει πράγματι μια νεοναζιστική κοινότητα η οποία πρέπει να καταπολεμηθεί. Ο κίνδυνος όμως που συνιστά το φαινόμενο δεν πρέπει να υπερεκτιμηθεί. Τέτοια περιθωριακά φαινόμενα έχουμε δυστυχώς και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες».
- Οι Σοσιαλδημοκράτες άρχισαν τελευταία να αναθεωρούν τη στάση τους προς το κόμμα Αριστερά. Τι εμποδίζει τους Χριστιανοδημοκράτες όμως να το αναγνωρίσετε ως δημοκρατικό κόμμα;
«Αυτό δεν εξαρτάται από τους Χριστιανοδημοκράτες αλλά από την Αριστερά. Οι αριστεροί δεν έχουν πάρει ακόμη ξεκάθαρες αποστάσεις απέναντι στο καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας και δεν έχουν αποδεχθεί πλήρως το σύνταγμά μας. Από αυτό εξαρτάται η αναγνώρισή τους, όχι από μας».
- Το Βερολίνο και η Γερμανία ήταν το 1989 το σύμβολο της νίκης του καπιταλισμού επί του κομμουνισμού. Πώς κρίνετε σήμερα αυτή τη νίκη στο φως μιας πρωτοφανούς κρίσης του καπιταλισμού;
«Το γερμανικό 1989 είναι αδιανόητο χωρίς αυτό που συνέβη νωρίτερα στην Ουγγαρία, στην Πολωνία, καθώς και σε άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Δεν ήταν μεμονωμένο γεγονός αλλά είχε προϊστορία. Η 9η Νοεμβρίου συμβολίζει την κατάρρευση του κομμουνισμού αλλά όχι τη νίκη του καπιταλισμού. Για μένα είναι η νίκη της ελευθερίας. Στη Γερμανία δεν θέλουμε τον καπιταλισμό αλλά την κοινωνική οικονομία της αγοράς. Αυτό είναι η βασική διαφορά. Η θέση που ακούστηκε αργότερα, ότι αυτό είναι το τέλος της ιστορίας, δεν ευσταθεί λοιπόν στο παραμικρό. Η ιστορία συνεχίζεται στη βάση των νέων προβλημάτων και συγκρούσεων που παλιά δεν υπήρχαν».
- Τι μένει από την 9η Νοεμβρίου, από τη «νίκη της ελευθερίας»;
«Μένει η νίκη των ανθρώπων με τα κεριά στο χέρι, με την προσευχή στα χείλη και τον φόβο στην καρδιά επί ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος. Η επικράτηση της ελευθερίας επί της δικτατορίας».
Τα άγνωστα θύματα: φυγάδες, συνοριακοί φρουροί, ανήλικοι
Πολύ λίγοι γνωρίζουν ότι στα σύνορα μεταξύ των δύο Γερμανιών, μεταξύ του 1949 και του 1989, βρήκαν τον θάνατο είκοσι παιδιά, από τα οποία δεκατέσσερα πέθαναν προσπαθώντας να περάσουν το Τείχος του Βερολίνου
- της ΓΑΒΡΙΕΛΛΑΣ ΕΤΜΕΚΤΣΟΓΛΟΥ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2009
Στις δώδεκα κάθε μεσημέρι, οι καμπάνες του Παρεκκλησίου της Συμφιλίωσης, στην οδό Βernauer Strasse του Βερολίνου, καλούν πιστούς και επισκέπτες του Κέντρου Τεκμηρίωσης του Τείχους του Βερολίνου να παρακολουθήσουν την επιμνημόσυνη τελετή που γίνεται κάθε μέρα, στη μνήμη ενός από τα 136 θύματα που πέθαναν στο Τείχος. Το παρεκκλήσιο, το οποίο εγκαινιάστηκε τον Νοέμβριο του 2000, είναι χτισμένο πάνω στα θεμέλια ενός παλαιότερου, του 1894, το οποίο ανατίναξαν ιθύνοντες της Ανατολικής Γερμανίας το 1985. Από το 1961, το παρεκκλήσιο βρισκόταν στη λεγόμενη «ζώνη θανάτου» και δυναμιτίστηκε για να απελευθερώσει χώρο κοντά στη συνοριακή γραμμή. «Σήμερα θα θυμηθούμε τον Cetin Μert», λέει ο ιερέας, και αρχίζει να διαβάζει από το Βιβλίο των Θυμάτων.
Είκοσι χρόνια από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, το 1989, και 48 χρόνια από την ανέγερσή του, το 1961, οι ιστορίες αρκετών θυμάτων του τείχους εξακολουθούν να παραμένουν άγνωστες ακόμη και στην ενωμένη πλέον Γερμανία. Οι τραγικοί θάνατοι φυγάδων, οι οποίοι πυροβολήθηκαν καθώς προσπαθούσαν να περάσουν το Τείχος, καθώς και οι θάνατοι οκτώ ανατολικογερμανών συνοριακών φρουρών, έχουν προσελκύσει πολύ περισσότερο την προσοχή απ΄ ό,τι άλλων θυμάτων της εποχής, τόσο από την Ανατολική όσο και από τη Δυτική Γερμανία, που πέθαναν μολονότι δεν είχαν καμία πρόθεση να περάσουν τα σύνορα. Πολύ λίγοι γνωρίζουν ότι στα σύνορα μεταξύ των δύο Γερμανιών βρήκαν, μεταξύ του 1949 και του 1989, τον θάνατο είκοσι παιδιά, από τα οποία δεκατέσσερα πέθαναν στο Τείχος του Βερολίνου. Σε αυτά συγκαταλέγονται εννέα παιδιά προεφηβικής ηλικίας, τα οποία βρήκαν τον θάνατο στα νερά του ποταμού Spree, στην περιοχή Κreuzberg, ιδιαίτερα κοντά στη γέφυρα Οberbaumbrucke, που αποτελούσε σημείο διέλευσης μεταξύ των δύο χωρών.Ηταν πέντε χρόνωνΟ Cetin Μert έκλεινε τα πέντε στις 11 Μαρτίου του 1975, Ημέρα της Μητέρας. Ηταν το μικρότερο παιδί μιας οικογένειας τούρκων μεταναστών. Οταν η μπάλα του έπεσε στα νερά του Spree, προσπάθησε να την πιάσει με ένα ξύλο, αλλά έχασε την ισορροπία του κι έπεσε μέσα στο ποτάμι. Αμέσως, στη δυτική όχθη του ποταμού έτρεξαν διασώστες, αλλά οι αξιωματούχοι της ανατολικής πλευράς δεν τους έδωσαν άδεια πρόσβασης. Σαράντα πέντε λεπτά αργότερα, κατέφθασαν ανατολικογερμανοί δύτες, οι οποίοι ξεκίνησαν σχετική έρευνα και τελικά ανέσυραν το πτώμα του μικρού Cetin. Λίγες ημέρες μετά τον θάνατό του, κατά τη διάρκεια επιμνημόσυνης τελετής στη δυτική όχθη του ποταμού, περίπου δύο χιλιάδες άτομα, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν τούρκοι μετανάστες, άρχισαν να φωνάζουν κατά των φρουρών της Ανατολικής Γερμανίας και στα γερμανικά και στα τουρκικά, κρατώντας πανό που έγραφαν «Κάτω το Τείχος της ντροπής» και άλλα παρόμοια συνθήματα. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης στη Δύση αντέδρασαν με έντονο τρόπο, καταδικάζοντας τη «σκληρότητα και την απανθρωπιά της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας», ενώ δεν έλειψαν και αυτοί που κατηγόρησαν την Ανατολική Γερμανία για «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας». Από την πρώτη στιγμή της ανέγερσης του Τείχους, οι δυτικές εφημερίδες- τόσο οι «σοβαρές» όσο και οι πιο «λαϊκές»- δεν έπαψαν στιγμή να καταφέρονται ενάντια στο Τείχος. Για τους αρθρογράφους το Ανατολικό Βερολίνο ήταν το «μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης όλων των εποχών», το οποίο διοικούσαν «κόκκινοι ναζί», άμεσοι διάδοχοι των «εκτελεστών των Ες-Ες και των SΑ, που είχαν πρώτοι επινοήσει τη δολοφονική τακτική τού “πυροβολήθηκε κατά τη διάρκεια απόπειράς του να δραπετεύσει”».
Ενώ η Δύση έβλεπε το τείχος που χώριζε το Βερολίνο στα δύο ως «Τείχος του Αίσχους», από την ανατολική πλευρά παρουσιαζόταν ως ένα «ανάχωμα προστασίας κατά του φασισμού»- όρος που πολύ γρήγορα καθιερώθηκε στη γλώσσα της Ανατολικής Γερμανίας. Η επίσημη εφημερίδα του Σοσιαλιστικού Κόμματος της Ανατολικής Γερμανίας, η «Νeues Deutschland», υποστήριζε ότι δυτικοί πράκτορες και υποκινητές επέλεγαν ως στόχους τους ανατολικογερμανούς πολίτες, τους οποίους παρέσυραν με ψευδείς υποσχέσεις ή ακόμη και απήγαν. Μη αντέχοντας περισσότερο, η κυβέρνηση της Ανατολικής Γερμανίας αναγκάστηκε τελικά να χτίσει το Τείχος. Σύμφωνα με έναν ραδιοφωνικό σχολιαστή, «... τα σύνορα με το Δυτικό Βερολίνο έπρεπε να κλείσουν για να προστατευθούν τα παιδιά από απαγωγείς, για να δοθεί ένα τέλος στις δραστηριότητες των απαγωγέων, των πληροφοριοδοτών, των εμπόρων λευκής σαρκός, των προβοκατόρων, των εμπρηστών, των ταραχοποιών και των κερδοσκόπων».Θα συνθλίψουν τα κρανία τουςΟσοι δεν σέβονται τη δύναμη της Ανατολικής Γερμανίας, θα «συνθλίψουν τα κρανία τους» πάνω της, απειλούσε ο Κarl-Εduard von Schnitzler, επικεφαλής της ανατολικογερμανικής προπαγάνδας το 1965. Οπως έδειξαν πρόσφατες έρευνες, όταν αυτά τα κρανία ήταν παιδιών ή εφήβων, η Στάζι (η μυστική αστυνομία της Α. Γερμανίας) έκανε τα πάντα για να συγκαλύψει τους θανάτους τους, πράγμα που εξηγεί- εν μέρει- γιατί δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα γι΄ αυτούς. Τυπικό παράδειγμα αποτελεί η δολοφονία του 10χρονου Joerg Ηartmann και του 13χρονου φίλου του Lothar Schleusener. Τα παιδιά, που και τα δύο είχαν γεννηθεί στο Ανατολικό Βερολίνο, σκοτώθηκαν στις 14 Μαρτίου του 1966, στην περιοχή του Πάρκου Τreptow στο Α. Βερολίνο, σε μια τάφρο που διέσχιζε τη συνοριακή ζώνη. Οι φρουροί, οι οποίοι δεν αναγνώρισαν τα παιδιά μέσα στο σκοτάδι, πυροβόλησαν εναντίον τους με αποτέλεσμα οι δύο ανήλικοι να δεχτούν πάνω από 40 σφαίρες. Αργότερα έγινε γνωστό ότι ο Joerg είχε πει στους φίλους του ότι ήθελε να επισκεφθεί τον πατέρα του στο Δυτικό Βερολίνο, τον οποίο δεν είχε ποτέ γνωρίσει. Ο Lothar πρέπει να συμφώνησε να τον συνοδεύσει. Οταν ενημερώθηκε για το επεισόδιο, ένας στρατηγός της Στάζι εκφώνησε λόγο προς τιμήν των φρουρών που πυροβόλησαν τα δύο αγόρια. Σύμφωνα με μαρτυρίες, συνέκρινε τα επιτεύγματά τους στη μάχη κατά της «βίας του καπιταλισμού» με εκείνα των κομμουνιστών μαχητών στο Βιετνάμ. Το πτώμα του Joerg Ηartmann αποτεφρώθηκε με πιστοποιητικό θανάτου που έφερε την ψευδή ημερομηνία θανάτου 15 Μαρτίου. Ο Lothar Schleusener δεν
εμφανίζεται καθόλου στα επίσημα έγγραφα. Το πτώμα του αποτεφρώθηκε ανώνυμα- με ψευδή ημερομηνία θανάτου, 19 Οκτωβρίου 1966- ως «επιστημονικό υλικό» (όρος που εχρησιμοποιείτο κατ΄ ευφημισμό για να περιγράψει ανθρώπινα μέλη που «περίσσευαν» από ιατρικές εργασίες). Η γιαγιά του Joerg Ηartmann κλήθηκε και ενημερώθηκε από την αστυνομία για τον δήθεν πνιγμό του παιδιού σε γειτονική λίμνη και πως το πτώμα του είχε πιαστεί στην προπέλα ενός πλοίου. Της είπαν ότι το πτώμα ήταν σε κακή κατάσταση και ότι υπήρχαν φόβοι για τη δημόσια υγεία, γι΄ αυτό οι Αρχές είχαν προβεί στην αποτέφρωσή του· της παρέδωσαν μια τεφροδόχο με τις στάχτες του εγγονού της. Η αστυνομία ενημέρωσε επίσης τη μητέρα του Lothar ότι ο γιος της είχε πεθάνει από ηλεκτροπληξία και παρέδωσε και σε εκείνη μια τεφροδόχο. Η μητέρα του Joerg πέρασε την υπόλοιπη ζωή της σε άσυλο. Η μικρότερη αδελφή του, που τότε ήταν μόλις δύο ετών, δόθηκε για υιοθεσία, χωρίς τη συγκατάθεση της γιαγιάς τους, κατά πάσα πιθανότητα ως τιμωρία για τις ερωτήσεις της σχετικά με τον θάνατο του μεγάλου της εγγονού. Στη γιαγιά επιτράπηκε να κρατήσει το μεσαίο παιδί, ένα αγόρι. Αδελφός και αδελφή μπόρεσαν να συναντηθούν ξανά μόλις στα μέσα της δεκαετίας του 1990.
Ενα ακόμη τραγικό και σχεδόν ξεχασμένο επεισόδιο του Τείχους ήταν η δολοφονία του 30χρονου Dieter Βeilig, στις 2 Οκτωβρίου του 1971. Ηταν ένας από τους λεγόμενους «τειχοβάτες», που στη συντριπτική πλειονότητά τους ήταν νέοι άντρες που διέσχιζαν τα σύνορα που χώριζαν το Βερολίνο χωρίς άδεια, αλλά με διαφορετική από την καθιερωμένη κατεύθυνση. Οι περισσότεροι σκαρφάλωναν το τείχος από τη δυτική πλευρά του, πηδούσαν στην άλλη και παραδίνονταν στους ανατολικογερμανούς φρουρούς. Πριν πηδήξουν, μερικοί στέκονταν ή περπατούσαν στην κορυφή του τείχους επιδεικτικά. Τα κίνητρα των ατόμων αυτών ήταν ποικίλα. Για κάποιους ήταν μια μορφή διαμαρτυρίας κατά της διαίρεσης της πόλης ή κατά του καθεστώτος της Ανατολικής Γερμανίας. Αλλοι είχαν πιο προσωπικούς λόγους, για παράδειγμα, ήθελαν να τραβήξουν την προσοχή στη μοίρα αγαπημένων προσώπων από την άλλη πλευρά του τείχους. Κάποιοι άλλοι βρέθηκαν εκεί έπειτα από τη χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών. Ο Dieter ανέβηκε το τείχος και πήδηξε στην Ανατολική Γερμανία φωνάζοντας «Ενωμένη Γερμανία». Συνελήφθη από συνοριοφύλακες και πυροβολήθηκε ενώ προσπαθούσε να δραπετεύσει από το παλαιό κτίριο της Ακαδημίας των Τεχνών, στην περίφημη Ρariser Ρlatz του Βερολίνου. Αποτελεί ειρωνεία το ότι ο Βeilig, ένας άνθρωπος που αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής του προσπαθώντας να μη λησμονηθούν τα θύματα του Τείχους, αποτέλεσε ο ίδιος ίσως το πιο ξεχασμένο από τα θύματά του.Αμετανόητος στο δικαστήριο
Στη δεκαετία του 1990, στο πλαίσιο των δικών που ακολούθησαν την ενοποίηση της Γερμανίας, 297 άτομα παραπέμφθηκαν σε δίκη με 133 κατηγορίες που αφορούσαν πράξεις βίας που διαπράχθηκαν στο Τείχος του Βερολίνου. Εβδομήντα οχτώ από τους κατηγορουμένους απαλλάχθηκαν από κάθε κατηγορία, ενώ όσοι κρίθηκαν ένοχοι έλαβαν μικρές ποινές. Αυτό παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με μια ετυμηγορία, οι «βασικές αρχές της ανθρωπότητας» ίσχυαν και στην άλλη πλευρά του τείχους και οι φρουροί της Ανατολικής Γερμανίας θα έπρεπε να είχαν καταλάβει ότι πυροβολώντας με τα ημιαυτόματα όπλα τους «... επεδείκνυαν πλήρη περιφρόνηση για το υψηλότερο όλων των δικαιωμάτων, το δικαίωμα της ζωής». Παρ΄ όλα αυτά, το 1997, ο Siegfried Β., που ήταν ο μόνος επιζών από την ομάδα των φρουρών που πυροβόλησαν τον 10χρονο Joerg Ηartmann και τον 13χρονο Lothar Schleusener, έλαβε την αμελητέα ποινή φυλάκισης 20 μηνών με αναστολή. Μια άλλη δίκη, έξι στρατηγών της συνοριακής φρουράς, διήρκεσε από τον Οκτώβριο του 1995 ως τον Σεπτέμβριο του 1996 και οδήγησε στην καταδίκη του 66χρονου Κlaus-Dieter Βaumgarten, τελευταίου επικεφαλής της συνοριακής φρουράς της Ανατολικής Γερμανίας και άλλων πέντε ανώτατων αξιωματικών του Σώματος. Ο Βaumgarten, που εμφανίστηκε εντελώς αμετανόητος στο δικαστήριο, καταδικάστηκε σε φυλάκιση εξίμισι ετών για ανθρωποκτονία, ενώ οι άλλοι πέντε στρατηγοί έλαβαν ποινές διάρκειας τριών και τεσσάρων ετών για συνέργεια.
Δεν έζησαν όμως όλοι οι συγγενείς των θυμάτων τού τείχους την κάθαρση και την ικανοποίηση να δουν τους υπευθύνους για τους θανάτους των συγγενών τους να δικάζονται. Ετσι, παρέμειναν στην αφάνεια οι περιπτώσεις που ο θάνατος οφειλόταν σε ατύχημα, άσχετα αν η ψυχροπολεμική κατάσταση ήταν υπεύθυνη για τη μοιραία έκβαση. Εφόσον δε μπορούσαν να αποδοθούν ποινικές ευθύνες για κάποιο συγκεκριμένο περιστατικό, δεν μπορούσαν φυσικά να κινηθούν νομικές διαδικασίες. Για τούτο, ο θάνατος του πεντάχρονου Cetin Μert δεν έγινε ποτέ θέμα δημοσίων συζητήσεων μετά το 1990, πράγμα που πιθανότατα αντικατοπτρίζει όχι μόνο τη νομική πραγματικότητα, αλλά και τη σχετική περιθωριοποίηση της τουρκικής μειονότητας τόσο στο Βερολίνο όσο και σε όλη την ενωμένη Γερμανία.
«Μπορεί να μην είναι μια πολύ καλή λύση, αλλά ένα τείχος είναι καλύτερο από έναν πόλεμο», λέγεται ότι είπε στους συμβούλους του ο πρόεδρος Κένεντι, το 1961, όταν άρχισε να χτίζεται το Τείχος. Κανείς δεν επιθυμούσε μια ένοπλη αναμέτρηση με τη Σοβιετική Ενωση, και το δικαίωμα των Ανατολικογερμανών να βγουν από το Ανατολικό Βερολίνο ήρθε σε δεύτερη μοίρα. Ο κόσμος είχε αλλάξει άποψη το 1989, και η μήκους 156 χιλιομέτρων «ζώνη θανάτου» πήρε τέλος με την κατεδάφιση του Τείχους, σηματοδοτώντας το τέλος της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας και της διαίρεσης της Γερμανίας.Η κυρία Γαβριέλλα Ετμεκτσόγλου είναι ιστορικός. Εχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης και είναι ειδικευμένη στην οικονομία των Ναζί στην Ελλάδα της Κατοχής.
Ο «πόλεμος της σιωπής»
Η μάχη των κατασκόπων και των μυστικών υπηρεσιών στο πιο ενεργό μέτωπο του ψυχροπολεμικού κόσμου
- του ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΣΙΑΡΑ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2009
Αμέτρητα κατασκοπικά μυθιστορήματα και ταινίες του Χόλιγουντ έχουν συμβάλει ώστε σήμερα, δύο δεκαετίες μετά την πτώση του Τείχους, το Βερολίνο να διατηρεί ακόμη στο συλλογικό μας υποσυνείδητο τη σπάνια ατμόσφαιρα σασπένς του «Τρίτου Ανθρώπου», με τον «κακό» μαυραγορίτη Χάρι Λάιμ (Ορσον Γουέλς) να κρύβεται στην εσοχή μιας πόρτας. Συγγραφείς, όπως ο Τζον Λε Καρέ, αποθέωσαν για δεκαετίες τους ψυχροπολεμικούς κατασκόπους, παρουσιάζοντάς τους σαν το αρχέτυπο της μάχης ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό, στο φως της Δύσης και στο σκότος του Παραπετάσματος. Και η αλήθεια είναι ότι η σχεδόν ισοπεδωμένη πρωτεύουσα της ναζιστικής Γερμανίας μετατράπηκε, στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, σε «σημείο επαφής» των δύο υπερδυνάμεων- την ιδανική πυριτιδαποθήκη για την έκρηξη ενός νέου, πυρηνικού αυτή τη φορά Αρμαγεδδώνα στην καρδιά της Ευρώπης.
Κάτι ήξερε και ο Νικήτα Χρουστσόφ, ο σοβιετικός ηγέτης που διέταξε την κατασκευή του Τείχους το 1961, που είχε αποκαλέσει το Βερολίνο «φωλιά των κατασκόπων». Αυτός άλλωστε ήταν και ένας από τους λόγους που οδήγησαν τελικά την ΕΣΣΔ στο σφράγισμα του Βερολίνου: η Μόσχα είχε αποφασίσει ότι ο δεκαπενταετής «πόλεμος της σιωπής» ανάμεσα στους πράκτορες της CΙΑ και της ΚGΒ στο Βερολίνο, καθ΄ όλη τη δεκαετία του 1950, έπρεπε να τερματιστεί προτού συμβεί κάτι αποτρόπαιο- σαν αυτό που λίγο έλειψε να γίνει μόλις έναν χρόνο αργότερα, στα ανοιχτά της Κούβας...Τελετουργικές ανταλλαγέςΚαι το κατάφερε: μετά το 1961, η μάχη των κατασκόπων στο Βερολίνο υποβαθμίστηκε δραματικά. Η θρυλική πόλη των κατασκόπων μετατράπηκε σε ένα σημείο τελετουργικών ανταλλαγών κρατουμένων πρακτόρων κατά μήκος της γέφυρας Glienike- ένα «Νo Μan΄s Land», που εκτός από τους ανατολικογερμανούς πολίτες θα κρατούσε μακριά και τους δυτικούς κατασκόπους. Αλλες πόλεις όπως η Βιέννη, το Λονδίνο και το Παρίσι θα μετατρέπονταν σε κέντρα της ψυχροπολεμικής κατασκοπευτικής δράσης. Μετά την Κορέα, άλλωστε, είχε αποφασιστεί ότι εφεξής οι υπερδυνάμεις θα πολεμούσαν μόνο «δι΄ αντιπροσώπων»- στο Βιετνάμ, στο Αφγανιστάν και σε άλλα ατυχή πεδία μάχης της ψυχροπολεμικής σκακιέρας.
Η πραγματική «υπόγεια» ιστορία του μεταπολεμικού Βερολίνου, του Βερολίνου των χιλιάδων (συχνά διπλών και τριπλών) πρακτόρων και της μαύρης αγοράς, ουδεμία σχέση έχει με το δραματικό και σέξι σασπένς και την απροκάλυπτη προπαγάνδα που ξέρουμε από τις ταινίες και τα μπεστ σέλερ. Για την ακρίβεια, οι φανατικοί της ιστορίας που προσπαθούν να αναπλάσουν, έστω και με τη φαντασία τους, το παγωμένο, μισογκρεμισμένο, γεμάτο στενά και κατακόμβες Βερολίνο του «Τρίτου Ανθρώπου» δυσκολεύονται ιδιαίτερα να το καταφέρουν στη σύγχρονη μεγαλούπολη. Πιο πολύ μιλούν για εκείνη την πρώτη μεταπολεμική εποχή, τα λιγοστά κενά που έχουν απομείνει ανάμεσα στα μοντέρνα κτίρια, σαν δόντια που λείπουν, σε οικόπεδα όπου τον Μάιο του 1945 υπήρχαν βομβαρδισμένα κτίρια, που δεν ξαναχτίστηκαν ποτέ.
Η σημερινή Ποτσντάμερ Πλατς, για παράδειγμα, δεν θυμίζει σε τίποτε τη σχεδόν ισοπεδωμένη περιοχή του 1945- το θρυλικό «τριεθνές» όπου βρίσκονταν τα σύνορα μεταξύ του αμερικανικού, του ρωσικού και του βρετανικού τομέα στο κατεχόμενο από τους Συμμάχους Βερολίνο. Είχε βομβαρδιστεί τόσο συστηματικά ώστε θύμιζε σεληνιακό τοπίο: ήταν ο παράδεισος της μαύρης αγοράς και της κατασκοπείας, το «παραθυράκι» από όπου περνούσαν καθημερινά παράνομα αγαθά και απόρρητες πληροφορίες για όποιον πλήρωνε καλύτερα- ή ρισκάριζε περισσότερο. Τη δεκαετία του 1950, στο αποκορύφωμα της «Μάχης της Σιωπής», υπήρχαν 80 διαφορετικές κατασκοπικές ομάδες στην πόλη, και από τις δύο πλευρές: μόνον η ΚGΒ είχε 800 πράκτορες στην πόλη. Για να αντιγράψουμε τον Λε Καρέ, το Βερολίνο ήταν «μια ντουλάπα γεμάτη άχρηστα, ρευστά μυστικά... μια παιδική χαρά για κάθε αλχημιστή, θαυματοποιό και «αρουραίο» που έγινε ποτέ κατάσκοπος».Η ίντριγκα και η λάμψηΑφθονη ίντριγκα, αλλά ελάχιστη λάμψη. Το σίγουρο είναι ότι το Βερολίνο του 1950 δεν ήταν γεμάτο Τζέιμς Μποντ. Ηταν όμως γεμάτο φιλόδοξους πράκτορες, οι οποίοι για λόγους καριέρας ή πλουτισμού δεν δίσταζαν να προδώσουν ή και να σκοτώσουν συνεργάτες τους. Ισως η πιο γνωστή κατασκοπική ιστορία του Βερολίνου, η «Επιχείρηση Χρυσός» («Οperation Gold») είναι και το καλύτερο παράδειγμα: Βρετανοί και αμερικανοί αρχικατάσκοποι αποφάσισαν το 1951 να σκάψουν ένα μυστικό τούνελ μήκους 300 μέτρων που να φτάνει μέσα στο Ανατολικό Βερολίνο, στον σοβιετικό δηλαδή τομέα. Σκοπός ήταν να φτάσουν ως τις υπόγειες τηλεφωνικές γραμμές των Σοβιετικών και να παρακολουθούν τις στρατιωτικές επικοινωνίες τους.
Πράγματι, το 1954 οι εργασίες άρχισαν: πάνω από 3.000 τόνοι χώματος αφαιρέθηκαν σε απόλυτη σιωπή, και οι «ποντικοί» της CΙΑ κατάφεραν να υποκλέψουν μέσα σε λίγους μήνες λειτουργίας περί τις 443.000 συνδιαλέξεις. Οι πράκτορες ήταν ενθουσιασμένοι: ο τότε επικεφαλής της CΙΑ Αλεν Ντάλες αποκάλεσε το τούνελ «το πιο πολύτιμο και τολμηρό σχέδιο» της υπηρεσίας του. Ξαφνικά όμως, το 1956, οι Σοβιετικοί «ανακάλυψαν» το τούνελ και το παρουσίασαν στη διεθνή κοινή γνώμη ως «βρώμικο κόλπο» της Δύσης. Χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια πριν τα... σαΐνια της CΙΑ πληροφορηθούν ότι η ΚGΒ γνώριζε τα πάντα από την πρώτη στιγμή χάρη στον Τζορτζ Μπλέικ, έναν διπλό πράκτορα που εργαζόταν στη βρετανική ΜΙ-6 και ο οποίος είχε συμμετάσχει σε μια από τις πρώτες συσκέψεις για την κατασκευή του περιβόητου τούνελ. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο μόνος λόγος που οι Ρώσοι επέτρεψαν την κατασκευή του τούνελ ήταν για να μην εκτεθεί ο πολύτιμος πράκτοράς τους.
Σε ιστορικά βιβλία όπως το «Βattleground Βerlin» του δημοσιογράφου Τζορτζ Μπέιλι, που αποτελεί στην ουσία το πάντρεμα των ψυχροπολεμικών αναμνήσεων από το Βερολίνο του Ντέιβιντ Μέρφι, πρώην επικεφαλής επιχειρήσεων της CΙΑ στην πόλη, και του Σεργκέι Κοντράσεφ, επικεφαλής του γερμανικού υποτομέα της ΚGΒ, προκύπτει μια πολύ πιο αληθοφανής εικόνα για το πώς διεξήχθη ο πραγματικός «πόλεμος της σιωπής», τόσο πριν από το Τείχος όσο και μετά. Είναι μια εικόνα γεμάτη λάθη, προδοσίες, λιποταξίες και άσκοπες θυσίες συχνά ανύποπτων «πιονιών»ένας πυγμαχικός αγώνας ανάμεσα σε γίγαντες με δεμένα μάτια. Εδώ δεν υπάρχουν μαρτίνι και σεξοβόμβες, όπως στις ταινίες Μποντ: μόνο κρησφύγετα, πλαστές ταυτότητες, ραντεβού σε σκοτεινές γωνίες- και διπλοί πράκτορες με στιλέτα και σιγαστήρες...
Οι δύο βετεράνοι αρχικατάσκοποι παρουσιάζουν τις υπηρεσίες τους με καθαρό μάτι: η πανίσχυρη ΚGΒ είχε αρχικά το προβάδισμα έναντι της νεοσύστατης και σχετικά άπειρης CΙΑ, αλλά μετά την πρώτη κρίση με τον αποκλεισμό του Βερολίνου και τη συμμαχική αερογέφυρα, το 1948, οι αμερικανοί κατάσκοποι αναβάθμισαν σημαντικά τις επιχειρησιακές τους δυνατότητες. Σήμερα ξέρουμε ότι στην κρίση του 1948 οι δύο πλευρές έφτασαν πολύ κοντά στη σύρραξη: ο Τρούμαν όμως επέλεξε να συνεχίσει τον από αέρος ανεφοδιασμό του Δυτικού Βερολίνου, πιστεύοντας στις διαβεβαιώσεις της CΙΑ ότι ο Στάλιν δεν θα προχωρούσε σε αντίποινα- διαβεβαιώσεις οι οποίες αργότερα αποδείχτηκαν κατασκευασμένες...Οι λόγοι της ανέγερσηςΟπως σωστά εξηγούν πάντως οι Μέρφι και Κοντράσεφ, ο βασικός λόγος της ανέγερσης του Τείχους ήταν... εκπαιδευτικός και οικονομικός. Οσο τα σύνορα ήταν ουσιαστικά ανοιχτά, δεκάδες χιλιάδες μορφωμένοι Ανατολικογερμανοί δραπέτευσαν στη Δύση, μεταξύ των ετών 1954 και 1961, ενώ την ίδια στιγμή η ανεξέλεγκτη μαύρη αγορά υπονόμευε την οικονομία της DDR. Καθώς το φαινόμενο της «εξόδου» κλιμακωνόταν, και σχεδόν το εν πέμπτον του πληθυσμού - και μάλιστα το πιο καταρτισμένο και παραγωγικό- πέρασε τα σύνορα, το Κρεμλίνο άρχισε να πανικοβάλλεται.
Η κατάδοση μετατράπηκε σε raison d΄etat - και μια γραφειοκρατία ρουφιάνων πήρε την εξουσία, ως τις 9 Νοεμβρίου 1989. Για να κατανοήσει κανείς πόσο βαθύτατα «μπανάλ» υπήρξε η κατασκοπεία τον καιρό του Ψυχρού Πολέμου, αρκεί μια επίσκεψη στο έρημο, τσιμεντένιο παλιό αρχηγείο- και σήμερα μουσείο- της Στάζι στο Ατέλειωτα μικρά παράθυρα σε ατέλειωτα γκρίζα κτίρια φιλοξενούσαν αμέτρητους γκρίζους ανθρώπους της διαβόητης υπηρεσίας. Το μουσείο της Στάζι είναι η «ατραξιόν» και στην επίσημη βερολινέζικη περιοδεία «Νest of Spies», που απευθύνεται σε φανατικούς της ιστορίας του Τείχους: σήμερα το τεράστιο σύμπλεγμα μοιάζει σχεδόν εγκαταλελειμμένο, αλλά παραμονές της πτώσης του Τείχους θύμιζε φρενοκομείο- καθώς χιλιάδες πράκτορες προσπαθούσαν να καταστρέψουν μέσα σε λίγες ημέρες εκατομμύρια φακέλους. Δεν ήθελαν να τα κάψουν και γι΄ αυτό χρησιμοποίησαν τους «papierwolfs», τους «χάρτινους λύκους» όπως αποκαλούσαν τους καταστροφείς εγγράφων.
Σε δηλώσεις του στις 15 Ιουνίου 1961, ο ηγέτης της Ανατολικής Γερμανίας τόνισε: «Κανείς δεν θέλει να υψωθεί ένα τείχος» («Νiemand hat die Αbsicht, eine Μauer zu errichten!»)- ήταν η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε η λέξη «Μauer» («Τείχος»). Στις 26 Ιουνίου, ένα ενθουσιώδες πλήθος υποδέχτηκε στην πόλη τον αμερικανό πρόεδρο, ο οποίος εκφώνησε την περίφημη ομιλία «Ιch Βin Εin Βerliner»- «Είμαι Βερολινέζος». Ούτε έναν μήνα αργότερα, την πρώτη Αυγούστου 1961, χτύπησε το τηλέφωνο τουΟύλμπριχτ: ήταν ο Χρουστσόφ, και ο κύβος είχε ριφθεί. Στις 13 Αυγούστου, τα μεσάνυχτα, άρχισαν οι εργασίες.
Αυτό που ο πολύς κόσμος δεν γνωρίζει, και προκύπτει περίτρανα μέσα από την πιο πρόσφατη διεθνή ιστοριογραφία, είναι ότι πίσω από τη φιλελεύθερη και δημοκρατική ρητορική οι ΗΠΑ και οι δυτικοί σύμμαχοί τους όχι μόνο συγκατένευσαν, ουσιαστικά, στην ανέγερση του Τείχους αλλά συνέχισαν να πιέζουν για την υπεράσπισή του ακόμη και όταν η ΕΣΣΔ του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ πήρε τη μοιραία για την ίδια απόφαση να το γκρεμίσει. Η πρόσφατη δημοσιοποίηση της κρίσιμης συζήτησης μεταξύ του «Γκόρμπι» και της Μάργκαρετ Θάτσερ στη Μόσχα, όπου η βρετανίδα πρωθυπουργός παρακαλεί τον σοβιετικό ηγέτη να διατηρήσει το υπάρχον στάτους κβο, στο όνομα της ευρωπαϊκής σταθερότητας, είναι άκρως αποκαλυπτική για τις πραγματικές προθέσεις των Δυτικών, πέρα από την επίσημη προπαγάνδα.
Σίγουρο είναι επίσης ότι τόσο οι δυτικοί όσο και οι ανατολικοί αρχικατάσκοποι ανέπνευσαν με ανακούφιση μόλις υψώθηκε το Τείχος: χάρη στις κάννες, στο μπετόν αρμέ και στα λυκόσκυλα, ένα από τα πιο ενεργά μέτωπα του Ψυχρού Πολέμου μπορούσε επιτέλους να ηρεμήσει. Με εκατομμύρια στρατιώτες, δεκάδες χιλιάδες τεθωρακισμένα και εκατοντάδες πυρηνικούς πυραύλους διεσπαρμένους σε όλη την Ευρώπη, κανείς δεν ήθελε ένα «σπιρτόκουτο» στην καρδιά της. Οι θρυλικές ημέρες του Check Ρoint Charlie είχαν ουσιαστικά τελειώσει. Τώρα άρχιζε η σκληρή εποχή του απόλυτου αστυνομικού κράτους της Στάζι, του Εριχ Μίλκε και του Μάρκους Βολφ, με τους 100.000 υπαλλήλους, αναρίθμητους πληροφοριοδότες και τα έξι εκατομμύρια ατομικούς φακέλους για ισάριθμους πολίτες της DDR- άνω του ενός τρίτου του πληθυσμού. Περισσότερο παρά ποτέ, οι κατάσκοποι στράφηκαν στους συμπολίτες τους.
Τα μηχανήματα όμως γρήγορα άρχισαν να χαλάνε: οι υπάλληλοι αναγκάστηκαν να σχίζουν τους φακέλους με το χέρι. Οταν τελικά οι πρώτες ομάδες διαδηλωτών εισέβαλαν στα γραφεία της Στάζι, τον Ιανουάριο του 1990, βρήκαν στα αχανή υπόγεια 45 εκατομμύρια φακέλους, σχισμένους σε 600 εκατομμύρια κομμάτια. Τι τέλος κι αυτό για την πανίσχυρη Στάζι. Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι τον Μάιο του 2007 ανακοινώθηκε πως σε πέντε το πολύ χρόνια- ως το 2012-τα έγγραφα αυτά θα ανασυντεθούν ψηφιακά...
Αντίθετα η ΚGΒ επέζησε- όπως φυσικά και η CΙΑ. Πλήθος «ψυχρών πολεμιστών»-πρακτόρων οι οποίοι είτε «έμαθαν τη δουλειά» στο Βερολίνο τη δεκαετία του 1980, όπως ο σημερινός «τσάρος» της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν, είτε μεγάλωσαν με τη βερολινέζικη μυθολογία των κατασκόπων: το ομιχλώδες μεθοριακό πέρασμα, την ανταλλαγή πρακτόρων στη βροχή, τη μουσική από το «Ζither» του Αντον Κάρας στον «Τρίτο Ανθρωπο»...
Ιστορίες κατασκοπείας τον καιρό του Ψυχρού Πολέμου
Ο ρόλος της Τσεχοσλοβακίας και της Ανατολικής Γερμανίας στην οργάνωση παράνομων δικτύων παρακολούθησης και μηχανισμών διείσδυσης σε δυτικές χώρες και ειδικότερα στηνΕλλάδα
- των N. ΜΑΡΑΝΤΖΙΔΗ - Κ. ΤΣΙΒΟΥ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2009
Στο πλαίσιο της κατανομής ρόλων μέσα στο διεθνές κομμουνιστικό σύστημα η Τσεχοσλοβακία και η Ανατολική Γερμανία, που διέθεταν την οικονομική δυνατότητα και την τεχνολογική υποδομή, ανέλαβαν συστηματικά την οργάνωση και το πατρονάρισμα διεθνών παράνομων δικτύων, υποστήριξαν μηχανισμούς διείσδυσης σε δυτικές χώρες, και διακρίθηκα ν στη συλλογή πολύτιμων πληροφοριών. Είναι αδύνατον να αντιληφθεί κανείς τον ρόλο αυτών των κρατών, αν δεν αντιληφθεί τον κομμουνισμό ως ένα διεθνές σύστημα, με ένα κέντρο, με κοινή στρατηγική και με αλληλεξαρτήσεις.
Η περίπτωση των τσεχοσλοβακικών δικτύων στην Ελλάδα και της παρακολούθησης της ελληνικής πρεσβείας στην Πράγα, που τόσο χαρακτηριστικά αποκαλύπτουν τα αρχεία, δεν είναι ούτε μοναδική, ούτε η εξαίρεση και προφανώς ούτε η σημαντικότερη υπόθεση της περιόδου. Η παρουσίασή της αξίζει όχι μόνο λόγω της εμπλοκής της χώρας μας, αλλά και επειδή μέσα από αυτή την ιστορία μπορεί να αντιληφθεί κανείς τη φυσιογνωμία των σχέσεων Ανατολής- Δύσης στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Στον πεντηκονταετή αυτόν πόλεμο ενεπλάκησαν οι πιο σκοτεινοί μηχανισμοί του ολοκληρωτισμού και ο κομμουνισμός δεν υπήρξε απλώς μια περιπέτεια ιδεών και συναισθημάτων, όπως αρκετοί «αφελώς» θέλουν να υποστηρίζουν.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι και πάλι θα βρεθούν πολλοί έτοιμοι να τα αρνηθούν όλα. Οπως αρνούνταν μέχρι πρόσφατα τα γκουλάγκ, τις δίκες της Μόσχας, το Κατίν. Ας είναι! Τελικά, ο Ανατολικογερμανός Ε. Χόνεκερ μπορεί να μην είχε τόσο άδικο όταν διαβεβαίωνε το 1989 ότι το Τείχος θα παραμείνει όρθιο για 100 χρόνια ακόμη. Στα μυαλά ορισμένων το Τείχος στέκεται ακόμη καλά στη θέση του.Στην Αθήνα του ΄50Οπως σαφώς αναφέρεται στα τσεχικά αρχεία, την περίοδο 1950-1951 στην Αθήνα μετέβησαν κατόπιν εντολής των στελεχών του Διεθνούς Τμήματος της ΚΕ του ΚΚ Τσεχοσλοβακίας (Πάπεζ και Σύνκοβα) τρία στελέχη της τσεχοσλοβακικής κατασκοπείας με σκοπό να διευκολύνουν την επαφή των«ελλήνων συντρόφων» της Πράγας με αυτούς της Αθήνας.
Οι τσεχοσλοβάκοι κατάσκοποι, όπως αναφέρεται ρητώς στα αρχεία, μετέφεραν στην Αθήνα «υλικό», το οποίο στις δύο πρώτες περιπτώσεις δεν κατόρθωσαν να παραδώσουν στους τελικούς αποδέκτες είτε επειδή δεν βρήκαν τις διευθύνσεις είτε επειδή παρακολουθούνταν και δεν ήθελαν να εντοπιστούν. Στην τρίτη όμως αποστολή, στην οποία συμμετείχε ο Κ., το «υλικό» παραδόθηκε. Ωστόσο, επισημαίνεται στα τσεχικά έγγραφα ότι οι έλληνες σύντροφοι που το παρέλαβαν εντοπίστηκαν από τις ελληνικές αρχές και προδόθηκε η χώρα προέλευσης του υλικού.
Οι ταραγμένες διπλωματικές σχέσεις Αθήνας- Πράγας εμφάνισαν μια κάποια ομαλοποίηση από το τέλος του 1953. Στις 22 Μαρτίου 1954 επαναλειτούργησε για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο η τσεχοσλοβακική πρεσβεία στην Αθήνα. Μαζί με τους πρώτους διπλωμάτες έφτασε στην Αθήνα τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς και ο κ. Ντ., πρώτος «ειδικός απεσταλμένος» της 1ης Διεύθυνσης του τσεχοσλοβακικού υπουργείου Εσωτερικών με τον βαθμό του υπολοχαγού και με την επίσημη ιδιότητα του διπλωματικού ακολούθου. Από το 1955 ο σταθμός της τσεχοσλοβακικής κατασκοπείας ενισχύθηκε με έναν τεχνικό ειδικό σε θέματα κωδίκων, ο οποίος επίσης δηλώθηκε ως προσωπικό της πρεσβείας. Από το 1956 ο τσεχοσλοβακικός σταθμός της Αθήνας εμφάνιζε στο δυναμικό του, εκτός από τους ανωτέρω δύο που δρούσαν με διπλωματική δραστηριότητα, «τρεις πράκτορες και πέντε ιδεολογικούς συνεργάτες».Σημειωνόταν ότι ο σταθμός ήταν προσεκτικός στα πρώτα βήματα της δράσης του και οι πληροφορίες που αποσπούσε αξιολογούνταν ως«ημιπρακτορειακού χαρακτήρα». Στις εκθέσεις επισημάνθηκε ο κίνδυνος να εντοπιστεί η δράση αυτή καθώς «αυξημένο ενδιαφέρον για τη δραστηριότητα των ανθρώπων μας αρχίζει να επιδεικνύει η αμερικανική κατασκοπεία,η οποία ενδιαφέρεται κυρίως για τους εμπορικούς μας αντιπροσώπους,τόσο τους Τσεχοσλοβάκους όσο και τους Ελληνες».Δεκαετία ΄60: Επιχείρηση «Γεωργία»Από τα στοιχεία που υπάρχουν στο προσωπικό αρχείο του γενικού γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚ Τσεχοσλοβακίας και προέδρου της χώρας Αντονίν Νόβοτνι, προκύπτει ότι η ελληνική πρεσβεία στην Πράγα τελούσε για χρόνια υπό τη συστηματική παρακολούθηση των τσεχοσλοβακικών μυστικών υπηρεσιών. Στο αρχείο φυλάσσονται δεκάδες σελίδες που προέρχονται από τηλεφωνικές υποκλοπές, οι οποίες αποκτήθηκαν με την εγκατάσταση «κοριού» στην πρεσβεία.
Μολονότι το πρώτο ντοκουμέντο από τις υποκλοπές καταγράφεται τον Απρίλιο του 1960, είναι βέβαιο ότι η πρεσβεία παρακολουθούνταν από πολύ νωρίτερα. Τα περισσότερα υλικά πηγάζουν από υποκλοπές που πραγματοποιήθηκαν βάσει της λεγόμενης επιχείρησης «Γιρζίνα» (ελληνικά «Γεωργία») που διήρκεσε τουλάχιστον ως τον Ιανουάριο του 1965. Την ευθύνη των υποκλοπών, που είχε τον κωδικό «Πράξη 103», είχε ο 2ος τομέας του τσεχοσλοβακικού υπουργείου Εσωτερικών. Τις απομαγνητοφωνήσεις, όπως συνάγεται από τις υπογραφές ορισμένων εγγράφων, τις έκαναν έλληνες συνεργάτες της τσεχοσλοβακικής Κρατικής Ασφάλειας (StΒ), τα ονόματα των οποίων καταγράφονται με ελληνικά ψευδώνυμα.
Το περιεχόμενο των περισσότερων υποκλοπών (σε ορισμένες περιπτώσεις κατά λέξη μεταφρασμένο, στις περισσότερες σε περίληψη) καλύπτει όλο το εύρος ενδιαφερόντων και συνομιλιών που μπορεί να έχουν ο πρέσβης και τα στελέχη μιας πρεσβείας. Υπάρχουν π.χ. συνομιλίες για τη μαύρη αγορά στην οποία επιδίδονταν ορισμένοι υπάλληλοι της πρεσβείας, εισάγοντας παράνομα δεκάδες κιλά χρυσάφι από τη γειτονική Αυστρία, το οποίο στη συνέχεια διοχέτευαν στη μαύρη αγορά της Τσεχοσλοβακίας, συνομιλίες για τις τιμές των προϊόντων στην τσεχική αγορά, για τους μισθούς της καθαρίστριας και της μαγείρισσας του πρεσβευτή έως και πολιτικές συζητήσεις για την τότε κατάσταση στην Τσεχοσλοβακία ή τις σχέσεις της Πράγας με άλλες χώρες. Το τραγελαφικό είναι ότι ανάμεσα στις απομαγνητοφωνημένες συνομιλίες υπάρχει μία του τότε πρεσβευτή Αβραμίδη με τον Α΄ Γραμματέα της πρεσβείας Σιγούρο την ημέρα ανάληψης των καθηκόντων του πρώτου (20.12.1960), στην οποία και οι δύο εκφράζουν την πεποίθηση ότι «η πρεσβεία τελεί υπό παρακολούθηση»! Στο απομαγνητοφωνημένο κείμενο σημειώνεται ότι κατά τη διάρκεια της συνομιλίας τους οι δύο διπλωμάτες γελούν την ώρα που λένε με στόμφο: «Να δεις που τώρα που μιλάμε αυτοί μάς ακούν!» Ο Σιγούρος μάλιστα αναφέρει ότι προ τετραετίας οι καναδοί διπλωμάτες είχαν ανακαλύψει στην πρεσβεία τους «κοριό». Ο πρεσβευτής τον καθησυχάζει λέγοντας ότι μόλις γνωριστεί καλύτερα με την εκεί αμερικανική πρεσβεία θα καλέσει τους τεχνικούς της για να κάνουν έλεγχο και στην ελληνική πρεσβεία. Ο τσέχος ασφαλίτης με το χέρι συμπληρώνει δίπλα στον απομαγνητοφωνημένο διάλογο ότι«ελέγχους έκαναν πριν και δικοί τους[δηλ. έλληνες]και βρετανοί τεχνικοί χωρίς να μας ανακαλύψουν». Κρούει όμως τον κώδωνα του κινδύνου εν όψει ενός νέου ελέγχου από αμερικανούς τεχνικούς. Οπως φαίνεται, πάντως, ο έλεγχος αυτός είτε δεν πραγματοποιήθηκε είτε έγινε χωρίς να ανακαλύψει τίποτε, καθώς οι υποκλοπές συνεχίστηκαν χωρίς πρόβλημα τουλάχιστον ως τον Ιανουάριο του 1965.
Πέραν των «ακουστικών» υποκλοπών, από το αρχειακό υλικό προκύπτει ότι οι τσεχοσλοβακικές μυστικές υπηρεσίες κατάφεραν να οικειοποιηθούν, άγνωστο πώς, αρκετά έγγραφα που ελάμβανε η πρεσβεία της Πράγας από το ελληνικό ΥΠΕΞ ή αρκετά σήματα που έστελνε ο πρεσβευτής από την Πράγα στην Αθήνα. Η υπόθεση ότι κάποιος ή κάποιοι έβγαζαν τα έγγραφα από την πρεσβεία και τα διοχέτευαν στους Τσεχοσλοβάκους φαντάζει βέβαια ιδιαιτέρως πιθανή.
Μεταξύ των «άκρως απορρήτων» εγγράφων βρίσκονται στα τσεχικά αρχεία και ορισμένα έγγραφα της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον. Ενα από αυτά με ημερομηνία 24.10.1963 αφορά συνομιλία-ενημέρωση του διπλωμάτη Καλογερά με τον επικεφαλής του τομέα Βαλκανικών Υποθέσεων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Βέντελερ, για την επίσκεψη του Τίτο στις ΗΠΑ και γενικότερα για την πορεία των αμερικανογιουγκοσλαβικών σχέσεων. Αλλο ένα έγγραφο, το οποίο υπογράφει ο πρέσβης Μάτσας στις 13.1.1965, αφορά συνάντηση-ενημέρωσή του από τον ως άνω προαναφερθέντα αξιωματούχο του Στέιτ Ντιπάρτμεντ αναφορικά με τις σχέσεις των ΗΠΑ με τα περισσότερα βαλκανικά κράτη.Δεκαετία ΄80: Επιχείρηση «Αμφορέας»
Πέραν της παρακολούθησης της ελληνικής πρεσβείας, η τσεχοσλοβακική αντικατασκοπία επαγρυπνούσε για την ανακάλυψη συνεργατών της ΚΥΠ που δρούσαν στην Τσεχοσλοβακία. Μια από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις των τσεχοσλοβακικών μυστικών υπηρεσιών για την ανακάλυψη και εξόντωση ελλήνων πρακτόρων αναπτύχθηκε τη δεκαετία του ΄80. Πρόκειται για την επιχείρηση «Αmfora» (ελληνικά «Αμφορέας»), η οποία ξεκίνησε το 1980 και έληξε, χωρίς επιτυχία τελικά, το 1986. Κατά τη διάρκειά της απασχολήθηκαν δεκάδες τσέχοι μυστικοί πράκτορες, ελέγχθηκαν λεπτομερώς τα στοιχεία όλων των Ελλήνων που ζούσαν εκείνη την περίοδο στην Τσεχοσλοβακία, προκειμένου να σχηματισθεί το «προφίλ» του έλληνα πράκτορα, και χρησιμοποιήθηκαν τα πλέον σύγχρονα μέσα παρακολούθησης και αποκρυπτογράφησης, μη εξαιρουμένης και της παρακολούθησης της ελληνικής πρεσβείας.
Ολα ξεκίνησαν το 1978, όταν οι τσεχοσλοβακικές μυστικές υπηρεσίες έλαβαν σήμα από τις «αδελφές» υπηρεσίες της Βουλγαρίας ότι συνέλαβαν πράκτορα της ΚΥΠ, ο οποίος μετέδιδε απόρρητες πληροφορίες στην Αθήνα με κωδικοποιημένους αριθμούς που αποτύπωνε επάνω σε ταχυδρομικές κάρτες. Οι τσεχοσλοβακικές μυστικές υπηρεσίες έθεσαν λίγο μετά σε εφαρμογή την επιχείρηση «Αμφορέας». Σε πρώτη φάση έλεγξαν όλους τους έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες και φοιτητές που ζούσαν στη χώρα προσπαθώντας να σχηματίσουν το προφίλ των πλέον ύποπτων ατόμων διά της μεθόδου του σταδιακού αποκλεισμού. Παράλληλα έλεγξαν όλες τις επιστολές, ιδιαίτερα τις κάρτες, που ταχυδρομούνταν προς την Ελλάδα.
Από το 1981 άνοιξε ο σχετικός φάκελος της κωδικοποιημένης επιχείρησης «Αμφορέας», στην οποία συμμετείχαν, στον έναν ή άλλο βαθμό, τα πλέον διαφορετικά Σώματα της Ασφάλειας: οι Διευθύνσεις παρακολούθησης πρεσβειών ΝΑΤΟ, η Αντικατασκοπία, η Ομάδα Αντιμετώπισης Εξωτερικών Εχθρών, έως τα ειδικά τμήματα γραφολόγων, αποκρυπτογράφων κτλ. Οι αρμόδιοι αξιωματικοί της Κρατικής Ασφάλειας ζήτησαν ενισχυμένη συνδρομή από το Σώμα Αποκρυπτογράφησης προκειμένου να παρακολουθούνται οι εκπομπές της ΕΡΑ και ειδικότερα η μετάδοση των αριθμημοποιημένων συντεταγμένων και των «οδηγιών προς ναυτιλλομένους», προκειμένου να διαπιστωθεί μήπως κατ΄ αυτόν τον τρόπο μεταδίδονται κωδικοποιημένα μηνύματα προς το δίκτυο των πρακτόρων της ΚΥΠ που δραστηριοποιείται στην Τσεχοσλοβακία!!! Δόθηκε επιπλέον εντολή να τεθεί υπό στενό έλεγχο η ελληνική πρεσβεία, η οποία πιστευόταν ότι ήταν ο συντονιστής του δικτύου των πρακτόρων της ΚΥΠ στην Τσεχοσλοβακία.
Τέλη του 1981- αρχές του 1982 σχηματίστηκε η πρώτη ομάδα «σοβαρά υπόπτων» και άρχισε η συστηματική παρακολούθησή τους. Στον «σκληρό πυρήνα» των υπόπτων περιλαμβάνονταν ορισμένα άτομα, τα οποία ταχυδρομούσαν συχνά κάρτες στην Ελλάδα ή είχαν επισκεφθεί την Ελλάδα κατά τη δεκαετία του ΄70. Μεταξύ των πιθανότερων υπόπτων συγκαταλέγονταν ένα παλαιό μέλος του ΚΚΕ, ένας φοιτητής, μέλος επίσης του ΚΚΕ, ένας έλληνας γιατρός και ένας Σλαβομακεδόνας που αλληλογραφούσε με τη μάνα του που ζούσε σε κάποιο χωριό της Καστοριάς. Οι ύποπτοι αυτοί και ο περίγυρός τους παρακολουθούνταν σχεδόν σε καθημερινή βάση. Ελέγχονταν ανελλιπώς η αλληλογραφία τους και τα προσωπικά τους αντικείμενα. Η τσεχοσλοβακική Κρατική Ασφάλεια έφτασε στο σημείο να σκηνοθετήσει τοποθέτηση μακετών-πυραύλων εντός στρατιωτικής βάσης και να θέσει σε κίνηση ολόκληρη φάλαγγα στρατιωτικών οχημάτων κοντά σε βάση σοβιετικών στρατευμάτων στην Κεντρική Τσεχία, προκειμένου να ελέγξει τις αντιδράσεις ενός εκ των υπόπτων.
Το 1983, την περίοδο όπου γίνονταν έργα στο κτίριο της ελληνικής πρεσβείας, τοποθετήθηκε εκ νέου «κοριός» και πραγματοποιήθηκαν επιλεκτικές ανακρίσεις σε ορισμένους επισκέπτες της πρεσβείας.
Τελικά όλες αυτές οι προσπάθειες απέτυχαν να οδηγήσουν σε «αξιοποιήσιμα στοιχεία». Ετσι το 1986, αφού πραγματοποιήθηκαν ορισμένες συζητήσεις «φρονηματισμού» με ορισμένους υπόπτους, ο φάκελος της επιχείρησης «Αμφορέας» τοποθετείται στο αρχείο. Η Κρατική Ασφάλεια διατυπώνει το συμπέρασμα ότι ή δεν υπάρχει δίκτυο της ΚΥΠ στην Τσεχοσλοβακία ή δουλεύει με τέτοιον ιδανικό τρόπο ώστε καθίσταται αδύνατη η αποκάλυψή του!Ο κ.Νίκος Μαραντζίδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
Ο κ.Κώστας Τσίβος είναι υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην Πράγα.
Και τώρα, τι θα γίνουμε χωρίς τείχη;
- του Κ. ΤΣΟΥΚΑΛΑ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2009
Η ιστορική μνήμη είναι συνήθεια. Μια συνήθεια που εμπεδώνεται μέσα από τη συνεχή επανάληψη. Ακόμα και τα μεγάλα γεγονότα που ανέστρεψαν την πορεία του κόσμου δεν αναβιώνουν στο σήμερα παρά μέσα από μνημονικά τεχνάσματα και για λόγους που αναφέρονται στο παρόν. Με αυτή την έννοια, οι τελετουργικές αφηγήσεις, παραδόσεις και επετειακές αναφορές δεν είναι ούτε τυχαίες ούτε ουδέτερες ούτε αυτονόητες. Το παρελθόν επιστρέφει μόνον αν και όταν θα του το ζητήσουμε. Οταν το ανασταίνουμε, ορίζουμε και ελέγχουμε τη συμβολική του σημασία. Οταν αναθεωρούμε το νόημά του, νομιμοποιούμε τις δικές μας σκοπιμότητες. Η ερμηνεία του ιστορικού παρελθόντος ένα και μόνο στοχεύει: να δικαιώσει το ιστορικό παρόν. Και, γι΄ αυτό ακριβώς, η λειτουργία των παραδόσεων και επετείων δεν μπορεί παρά να είναι συντηρητική.
Ολες οι μείζονες ιστορικές «ρήξεις» έτσι λειτουργούν. Η αναφορά στο τέλος μιας εποχής παραπέμπει στην αρχή μιας άλλης μέσα από την εγκατάσταση μιας «τάξης πραγμάτων» που προβάλλει τη διαχρονικότητά της. Η επέτειος της πτώσης της Βαστίλλης λειτούργησε σαν σύμβολο της διαιώνισης της φιλελεύθερης δημοκρατίας, η επέτειος της άλωσης των χειμερινών ανακτόρων σημάδεψε την αφετηρία της αναπότρεπτης παγκόσμιας σοσιαλιστικής ανατροπής και η επέτειος του χιτλερικού πουτς του Μονάχου εορταζόταν ως προάγγελος του αιώνιου Ράιχ των «χιλίων ετών». Στο σημείο αυτό, ο Φουκουγιάμα δεν πρωτοτύπησε παρά μόνο ρητορικά: πάντα η επαγγελία του νέου αναγγέλλεται ως τέλος μιας κάποιας ιστορίας ή προϊστορίας. Τα αναχρονιστικά, παρωχημένα ή και μισητά σύμβολα του παρελθόντος καλούνται να δώσουν τη θέση τους στα νέα σύμβολα που συνοψίζουν τον νέο λόγο, τη νέα πρόοδο και τη νέα τάξη.
Είκοσι χρόνια μάς χωρίζουν σήμερα από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Αναπολούμε τη νίκη του θεόπεμπτου εξολοθρευτή αγγέλου που σκόρπισε όλα τα κακά με μιας. Με το τέλος του Ψυχρού Πόλεμου, της Σοβιετικής Ενωσης και της ισορροπίας του τρόμου, η ανθρωπότητα πίστεψε πως θα προχωρήσει ακάθεκτη προς την ειρήνη, την προκοπή και τη χειραφέτηση. Από κοινού, η δημοκρατία, η ελευθερία, η ειρήνη, τα ατομικά δικαιώματα και οι αρχές του Κράτους Δικαίου εγγυώνται την πρόοδο του ανθρώπινου γένους. Οι συγκρούσεις και οι αντιθέσεις θα λύνονται πλέον συναινετικά στο πλαίσιο της ελεύθερης αγοράς με μόνο γνώμονα τους ουδέτερους και απροκατάληπτους κανόνες της προσφοράς και της ζήτησης. Ετσι, από τη στιγμή που οι πολίτες μπορούν να αυτενεργούν διαγράφοντας ελευθέρα το μέλλον τους, όλα τα τείχη, όλα τα όρια και όλα τα σύνορα ανάμεσα στις κατεστημένες και από καθέδρας ασκούμενες εξουσίες καλούνται να υποχωρήσουν. Το τέλος των γεωπολιτικών στρατοπέδων αναγγέλλει το τέλος των τυφλών εξουσιαστικών αντιπαραθέσεων, το τέλος των αυταρχικών αυθαιρεσιών και το τέλος των στείρων ιδεολογικών αγώνων.
Ο νέος, γενναίος κόσμος που προβάλλεται μπροστά μας θα είναι λοιπόν ένας κόσμος δίχως κέντρο, ένας κόσμος ελεύθερος, αυτορρυθμιζόμενος, ανοικτός και ριζικά αντιεξουσιαστικός. Ως πηγή όλων των δεινών, ως εστία ενδημικής διαφθοράς, ως προάγγελος καταχρήσεων και αναποτελεσματικότητας και ως έρπουσα απειλή για την ατομική αυτονομία, οι Λεβιάθαν θα περιορισθούν, θα ελεγχθούν και θα τιθασευτούν. Μπροστά στην πλημμυρίδα της ανεξέλεγκτης ατομικής ελευθερίας, ένα ένα, όλα τα φράγματα, τα σύνορα και οι περιορισμοί θα καταρρεύσουν. Αυτή ακριβώς είναι η συμβολική της πτώσης του βερολίνειου τείχους. Φαίνεται πως, όπως είχε προαναγγείλει ο Κένεντι, «είμαστε όλοι Βερολινέζοι». Οι άνθρωποι, και μαζί τους οι ιδέες, οι αξίες, οι πληροφορίες, τα εμπορεύματα και τα κεφάλαια καλούνται πλέον να κινούνται ελεύθερα, αλογόκριτα και δίχως όρους και όρια. Και αν ακόμα οι κρατικές εξουσίες δεν είναι δυνατόν να εξαφανισθούν, η λειτουργία τους θα πρέπει να περιορισθεί στην εγγύηση των αρχών του δικαίου, στην τήρηση της τάξης, της κίνησης και της δια-κίνησης των βιοτικών ροών και των ελεύθερων ατομικών πρωτοβουλιών και στην εξασφάλιση της προστασίας και αναπαραγωγής των ζωογόνων δικτύων. Τα κράτη-έννομες τάξεις δρουν ως απλοί πλέον «διαχειριστές» των εγκόσμιων. Δεν υπάρχουν πια υπεύθυνες κυβερνήσεις, αλλά μόνον υπάκουες δια-κυβερνήσεις. Στις κοινωνίες όπου η κατά το δυνατόν ταχύτερη, απρόσκοπτη και ελεύθερη «κυκλοφορία» ανθρώπων, ιδεών, υπηρεσιών και κεφαλαίων αναδεικνύεται ύπατη και οικουμενική αναπτυξιακή σκοπιμότητα, οι κρατικοί λειτουργοί θα περιορίζονται στον ρόλο των πειθήνιων τροχονόμων των αγοραίων πρωτοβουλιών.
Η πανούργα Ιστορία, όμως, δεν είπε την τελευταία της λέξη. Προβλέψιμα ή αναπάντεχα, η αντιεξουσιαστική προϊδέαση που ενεργοποιήθηκε με την κατάρρευση του Τείχους του Βερολίνου δεν οδήγησε στην αποδυνάμωση, αλλά στη μετατόπιση και μετασημασιολόγηση των εξουσιαστικών πρακτικών. Στον νέο, ανοικτό, αυτορρυθμιζόμενο και παγκοσμιοποιημένο κόσμο, οι καίριες αποφάσεις για το μέλλον δεν λαμβάνονται από τις νόμιμες πολιτικές αρχές, αλλά παίρνονται έξω και ανεξάρτητα απ΄ αυτές, πίσω από την πλάτη τους και συχνά εν αγνοία τους. Αν, όμως, εξακολουθούμε να ορίζουμε ως πολιτικά τα διακυβεύματα που αφορούν το σύνολο, είναι πια σαφές ότι οι κατ΄ εξοχήν πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται έξω από το ονοματισμένο πολιτικό υποσύστημα, στα σκοτεινά υπόγεια των «φωτεινών» των χωρών της τεχνολογίας, του υπερεθνικού χρηματοπιστωτικού συστήματος, των κεφαλαιακών ροών και της παραγωγής και αξιοποίησης της γνώσης. Πραγματικό πολιτικό είναι εκείνο που εμφανίζεται ως μη πολιτικό, ενώ το ονομαζόμενο ως πολιτικό αρκείται στο να προσαρμόζεται στα εκτός αυτού κείμενα.
Ετσι, αν όλες οι μεγάλες ιστορικές ρήξεις και ανατροπές συνεπιφέρουν ολισθήσεις σημασιών, οι τρέχουσες ανασημασιολογήσεις είναι ίσως οι από καταβολής ριζικότερες. Μαζί με το Τείχος του Βερολίνου, αποθεμελιώθηκαν τα κατά παράδοσιν ονοματισμένα πεδία των κοινωνικών αντιθέσεων και συγκρούσεων και αποφορτίστηκαν οι ιστορικά δοκιμασμένες λέξεις μέσα από τις οποίες εκφραζόταν το συλλογικό. Κανείς δεν μπορεί πια να ορίσει με ακρίβεια τι «είναι» το πολιτικό, πώς διακρίνεται το ατομικό από το συλλογικό, πώς αρθρώνονται μεταξύ τους οι ιδέες της προόδου και της συντήρησης, ή ακόμα και σε τι αντιστοιχεί η διάκριση Δεξιάς και Αριστεράς. Από τη στιγμή που ο ίδιος ο στίβος της πολιτικής αντιπαράθεσης δομείται ως κινούμενη άμμος, όλες οι βεβαιότητες κλονίζονται. Αν μη τι άλλο, ανεξάρτητα από τα αδιέξοδα στα οποία οδηγούσε, το τείχος και τα τείχη θωράκιζαν τους ανθρώπους ενάντια στην αγωνία του συνεχούς αποπροσανατολισμού. Τα κατεστημένα νοήματα αμβλύνουν τον οίστρο της ζωής αλλά απαλύνουν τον φόβο του θανάτου. Αναρωτιέμαι λοιπόν «τι θα γίνουμε χωρίς τα τείχη»; Και κατ΄ επέκταση ρωτώ μήπως τα τείχη που γκρεμίζονται ένα μετά το άλλο υπάρχουν μόνο για όσο καιρό θέλουμε να τα κρατάμε όρθια μπαλώνοντας τις ρωγμές τους και αναπαλαιώνοντας τις μορφές τους. Από τη στιγμή που δεν ανεχόμαστε την καταπίεση της τυραννίας αλλά και δεν είμαστε σε θέση να απολαύσουμε την αυθαιρεσία της ανεξέλεγκτης ελευθερίας, απορφανιζόμαστε από όλες μας τις ασπίδες. Μήπως τα τείχη που χάθηκαν «ήταν μια κάποια λύση»;Ο κ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας.
Ετικέτες
Τείχος του Βερολίνου,
Τσουκαλάς Κων/νος
Καίρια ζητήματα οικονομικής επιλογής
Επιμέλεια αφιερώματος ΤΑΣΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΗΣ
![]()
Στο αφιέρωμα που ακολουθεί, το «Βήμα Ιδεών» επεδίωξε να παρουσιάσει έναν προβληματισμό γύρω από συγκεκριμένα ζητήματα της οικονομίας όπως αυτά είναι σήμερα στο προσκήνιο. Τα ζητήματα των συνολικών δυσκολιών που αντιμετωπίζει η οικονομία μας, της επαναφοράς μιας ισορροπίας στα δημοσιονομικά, του κόστους του δημόσιου δανεισμού, της σχέσης μεγέθυνσης και σταθεροποίησης, της μεταρρύθμισης του φορολογικού συστήματος, του διεθνούς φορολογικού ανταγωνισμού και της σημασίας του για το ελληνικό φορολογικό καθεστώς, της επιβάρυνσης της ακίνητης περιουσίας, της διαφοροποιημένης εικόνας ως προς την κοινωνική επιβάρυνση των έμμεσων φόρων, τα προβλήματα του τραπεζικού συστήματος και της χρηματοδότησης των ΜΜΕ αποτελούν το αντικείμενο των αναλύσεων που ακολουθούν. Το «Βήμα Ιδεών» ζήτησε από γνωστούς επιστήμονες τη συμβολή τους στον προβληματισμό για αυτά τα καυτά τρέχοντα ζητήματα οικονομικής πολιτικής, που μπορεί να συμβάλει και στις αποφάσεις οι οποίες θα ληφθούν. Τους ευχαριστούμε για την πρόθυμη ανταπόκρισή τους.
Γκίκας Χαρδούβελης καθηγητης στο πανεπιστημιο Πειραια![]()
Η διεθνής κρίση σταδιακά ξεπερνιέται. Τα δημοσιονομικά πακέτα, η μείωση των επιτοκίων παρέμβασης, η παροχή άφθονης ρευστότητας και η στήριξη πολλών αναδυόμενων οικονομιών μέσω του αναβαθμισμένου Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου σταμάτησαν την κατρακύλα των οικονομιών, του διεθνούς εμπορίου και της χρηματαγοράς. Ετσι διασώθηκε η διεθνής οικονομία από τον κίνδυνο κατάρρευσης στον οποίο περιήλθε στο πρώτο τρίμηνο του 2009 και απεφεύχθη μια επανάληψη της δραματικής εμπειρίας της Μεγάλης Διεθνούς Υφεσης 1929-1933.
Γιάννης Στουρνάρας καθηγητής οικονομικών στο πανεπιστημίο Αθηνών και επιστημονικος διευθυντής του ΙΟΒΕ![]()
Η φράση «συγκρατημένη αισιοδοξία» χαρακτηρίζει τη σημερινή διεθνή οικονομική κατάσταση. Υστερα από ένα «καταστροφικό» α΄ τρίμηνο του τρέχοντος έτους, το β΄ τρίμηνο υπήρξε σταθεροποίηση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) στις μεγαλύτερες οικονομίες της ευρωζώνης, ενώ οι προοπτικές για το γ΄ και δ΄ τρίμηνο είναι θετικές. Στις τελευταίες, πολύ πρόσφατες, προβλέψεις του το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) είναι πιο αισιόδοξο από πριν, τόσο για την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας όσο και για τις συνολικές εκτιμώμενες ζημιές του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Σταύρος Β. Θωμαδάκης καθηγητής στο πανεπιστήμιο Αθηνών, πρώην πρόεδρος της επιτροπής κεφαλαιαγοράς![]()
Το δημοσιονομικό πρόβλημα είναι κρίσιμο. Στην Ελλάδα έχει λάβει διαστάσεις που δεν οφείλονται αποκλειστικά στην κρίση. Πρέπει όμως να επιλυθεί σε συνθήκες κρίσης, δηλαδή με τρόπο ο οποίος δεν θα επιβαρύνει τη διέξοδο από αυτήν. Πολλοί συγκρίνουν τη σημερινή με τη Μεγάλη Υφεση του 1929. Από δημοσιονομική σκοπιά η σύγκριση είναι άχρηστη. Πρόσφορη αναφορά είναι η ενεργειακή κρίση και τα επακόλουθά της στο δημοσιονομικό πεδίο. Αυτή εκπορεύθηκε από βίαιη άνοδο στις τιμές του πετρελαίου.
Βασίλης Θ. Ράπανος καθηγητής στο τμήμα οικονομικών επιστημών πανεπιστήμιο Αθηνών![]()
Μια από τις πιο σημαντικές αλλαγές στην οικονομική πολιτική στις δεκαετίες του 1980 και του 1990 ήταν η απελευθέρωση των συναλλαγών σε ξένο συνάλλαγμα και στην κίνηση κεφαλαίων διεθνώς. Η πολιτική αυτή ήταν ιδιαίτερα έντονη στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ), με τη δημιουργία της ενιαίας αγοράς. Η απελευθέρωση όμως στην κίνηση κεφαλαίων δημιούργησε και ένα κλίμα ανταγωνισμού για την προσέλκυση κεφαλαίων. Αυτό έχει προβληματίσει πολιτικούς και αναλυτές γύρω από τη δυνατότητα ...
Χριστόφορος Σαρδελής γενικός διευθυντής της βanca ΙΜΙ![]()
Με το έλλειμμα στο 12,5% του ΑΕΠ, το χρέος στο 115% και την απαξιωτική φράση του κυρίου Juncker «the game is over», το 2009 θα καταχωρηθεί ως το έτος όπου η χώρα γύρισε δημοσιονομικά δύο δεκαετίες πίσω. Αυτή η οπισθοχώρηση επισφραγίστηκε τελικά με την υποβάθμιση της πιστοληπτικής αξιοπιστίας στην οριακή για χώρα ΟΝΕ βαθμίδα (Α-) από τη Fitch, με αρνητική μάλιστα προοπτική και με περαιτέρω υποβαθμίσεις από άλλους οίκους αξιολόγησης σε αναμονή. Συνοψίζοντας τα πεπραγμένα ως τα τέλη Οκτωβρίου, το ελληνικό Δημόσιο έχει δανειστεί περίπου 65 δισ.
Τάσος Γιαννίτσης καθηγητης στο πανεπιστημιο Αθηνων, πρ. υπουργος![]()
Η συσσώρευση πλούτου αποτελεί εξ ορισμού κριτήριο οικονομικού και κοινωνικού διαχωρισμού των ατόμων μιας κοινωνίας. Ο πλούτος από μόνος του είτε με τη μορφή της ακίνητης περιουσίας είτε και της κατοχής άλλων περιουσιακών στοιχείων εδώ και πολλές δεκαετίες αποτέλεσε κριτήριο φοροδοτικής ικανότητας και οδήγησε στην επιβολή φορολογίας στις οικονομικά προηγμένες κοινωνίες. Επιπλέον, τόσο η δικαιολογητική βάση της φορολογίας αυτής όσο και οι πρακτικές πλευρές της δεν σχετίστηκαν καν με φιλελεύθερους ή σοσιαλιστικούς-προοδευτικούς διαχωρισμούς.
Γεωργία Καπλάνογλου επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα οικονομικών επιστημών του πανεπιστήμιου Αθηνών
![]()
Η εκτίναξη του δημοσιονομικού ελλείμματος το τρέχον έτος έχει φέρει στην επιφάνεια σενάρια περαιτέρω αυξήσεων στους συντελεστές έμμεσης φορολογίας. Από πλευράς πολιτικού κόστους η αύξηση των έμμεσων φόρων παρουσιάζει ένα σημαντικό πλεονέκτημα σε σχέση με την αύξηση της άμεσης φορολογίας. Επειδή οι έμμεσοι φόροι ενσωματώνονται στις τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών, δεν είναι τόσο ορατοί στον πολίτη όσο οι άμεσοι φόροι στο εισόδημα και στην περιουσία, τους οποίους συνήθως πρέπει αυτός να καταβάλει απευθείας στην Εφορία.
Σταύρος Ζωγραφάκης επ. καθηγητής στο γεωπονικό πανεπιστήμιο Αθηνών![]()
Είμαι ένας από τους 71.000 εργαζομένους που είχαν την ατυχία να χάσουν την εργασία τους στο πρώτο εξάμηνο του 2009, κυρίως εξαιτίας της οικονομικής κρίσης. Ολοι οι οικονομικοί δείκτες την τελευταία περίοδο πιστοποιούν την αιτία της ατυχίας μου. Το ΑΕΠ στο-1,5% το 2009, η βιομηχανική παραγωγή στο 8μηνο μειώνεται κατά 9,7%, το λιανικό εμπόριο και η οικοδομική δραστηριότητα στο-13% και στο-28,7% αντιστοίχως στο 7μηνο. Εμείς οι «νέοι» άνεργοι της οικονομικής κρίσης ανεβάσαμε τον πήχη της ανεργίας από το 7,7% στο 9,1% στο πρώτο εξάμηνο του 2009.
Σπύρος Παντελιάς γενικός διευθυντής χρηματοοικονομικής και επενδυτικής διαχείρισης στην τράπεζα Κύπρου![]()
Η προοπτική εκτόνωσης των πιέσεων στον χρηματοοικονομικό κλάδο διεθνώς και της σταδιακής ανάκαμψης της παγκόσμιας οικονομίας δημιουργεί ανάλογες προσδοκίες για την πορεία και της ελληνικής οικονομίας από το δεύτερο εξάμηνο του 2010 και αργότερα. Υπό το πρίσμα αυτό τίθενται ξανά τα ζητήματα για την πορεία του ελληνικού τραπεζικού τομέα, ειδικότερα δε αυτά της διατήρησης και επέκτασης των δραστηριοτήτων σε νέες αγορές, της θέσης των ελληνικών τραπεζών στο νέο ρυθμιστικό πλαίσιο και κυρίως της διαμόρφωσης ικανοποιητικού ρυθμού πιστωτικής επέκτασης προς τις εγχώριες επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά.
Αλέξανδρος Παπαρσένος δρ οικονομολόγος![]()
Η χώρα μας βιώνει σήμερα μία από τις πιο σοβαρές ανισορροπίες της σύγχρονης Ιστορίας της τόσο σε μακροοικονομικό επίπεδο όσο και στα δημόσια οικονομικά. Συνεπώς επιβάλλονται τόσο η υλοποίηση ενός νέου μείγματος οικονομικών, αναπτυξιακών, περιφερειακών, χρηματοδοτικών και κοινωνικών προγραμμάτων όσο και η εφαρμογή ενός μεσοπρόθεσμου προγράμματος δημοσιονομικής εξυγίανσης, που θα αποσκοπεί στη δραστική μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος. Το νέο μοντέλο οικονομικής και ...
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)
