
Σάββατο 17 Αυγούστου 2013
Αλέξανδρος Νεχαμάς: Στις ΗΠΑ δεν αρέσει τίποτε ελληνικό, εκτός από το γιαούρτι

Πέμπτη 6 Ιουνίου 2013
Νόαμ Τσόμσκι: Οι ΗΠΑ οδηγούν την κούρσα προς την καταστροφή
- Εκκληση για αλλαγή πορείας από τον κορυφαίο αμερικανό διανοητή
- ΤΟ ΒΗΜΑ: 05/06/2013

Τον κώδωνα του κινδύνου για τις καταστροφικές συνέπειες της αμερικανικής ενεργειακής και περιβαλλοντικής πολιτικής τόσο για τον Πλανήτη Γη, όσο και την ίδια την επιβίωση του ανθρώπου, κρούει σε ένα από τα γνωστά καταγγελτικά άρθρα του, το οποίο αναδημοσιεύεται στην ηλεκτρονική έκδοση του βρετανικού Guardian, σε μία περίοδο έντονων γεωστρατηγικών και πολιτικοοικονομικών ανακατατάξεων, ο Νόαμ Τσόμσκι.
Πέμπτη 24 Δεκεμβρίου 2009
Υπερασπίζοντας την Αμερική
Του Roger Cohen / The New York Times
Μια φράση που έγραψα πριν από λίγο καιρό προκάλεσε έντονες αντιδράσεις: «Εξακολουθώ να πιστεύω ότι η μεγαλύτερη ισχύς της Αμερικής, το βασικό της προτέρημα έναντι του παλαιού κόσμου, είναι το ότι δεν ενδιαφέρεται για το από πού έλκεις την καταγωγή αλλά ότι ενδιαφέρεται κυρίως για το τι μπορείς να κάνεις».
Εκανα λάθος, όπως μου είπαν εκατοντάδες αναγνώστες, οι οποίοι μου ανέφεραν τις δεκαετίες των φυλετικών διακρίσεων, τους περιορισμούς για τους Αφροαμερικανούς, τις ποσοστώσεις για τους Εβραίους στα πανεπιστήμια του Ivy League, οι οποίες συνεχίστηκαν τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του 1960, τις πρακτικές σε δικηγορικές εταιρείες της Νέας Υόρκης, οι οποίες απέκλειαν ορισμένους ανθρώπους, τις επιγραφές σε αμερικανικά χωριά οι οποίες έγραφαν «Οχι Εβραίοι», και άλλου τύπου προκαταλήψεις.
Ο Ρίτσαρντ Κάμινγκς έγραψε ότι «η εμπειρία μου στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον τη δεκαετία του 1950 ήταν φρικτή. Το επίθετό μου ήταν Κοέν και εξαιτίας του, μου απαγόρευαν να δειπνώ σε φοιτητικές λέσχες και γέμιζαν το δωμάτιό μου σκουπίδια. Κατάφερα τελικώς να βρω μια φοιτητική λέσχη αλλά μόνον επειδή παρενέβη ένας φίλος μου. Οσο ήμουν στο Πρίνστον, άλλαξα το επίθετό μου σε Κάμινγκς και δεν μετανιώνω γι’ αυτό».
Η Τζόαν Ουάινμπεργκερ μού έγραψε: «Οταν έκανα αίτηση για το Βασάρ (το πρώτο αμερικανικό κολέγιο από το οποίο αποφοίτησαν κορίτσια), ο πατέρας μου με προειδοποίησε ότι μπορεί να μη γινόμουν δεκτή επειδή ήμουν Εβραία, τελικώς όμως με δέχτηκαν. Στη συνέντευξη όμως που πέρασα για να γίνω δεκτή στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, με ρώτησαν πόσα χρήματα είχε προσφέρει ο πατέρας μου στο Ισραήλ! Τελικώς, στο Γέιλ δεν με δέχτηκαν».
Η Πόλα Ρόμπινς σχολίασε ότι «στις αρχές της δεκαετίας του 1960, εργάστηκα στο γραφείο αιτήσεων υποψηφίων φοιτητών του κολεγίου Ράντκλιφ. Θυμάμαι ότι εξέταζα τον φάκελο μιας υποψήφιας που είχε περάσει τα 40 και η οποία ζητούσε συμβουλές για την επαγγελματική της σταδιοδρομία. Υπήρχε μια σημείωση στον φάκελό της που έγραφε «Μοιάζει πολύ Εβραία. Μην τη συστήσετε... (σε ένα συγκεκριμένο εργοδότη)».
Είναι προφανές ότι σε μια στήλη όπου αναφερόμουν στις προκαταλήψεις που υπέστην ως Εβραίος σε σχολείο στην Αγγλία στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ήμουν πολύ πρόθυμος να υμνήσω το ανοιχτό πνεύμα της Αμερικής.
Πράγματι ήμουν πολύ πρόθυμος και θα έπρεπε ίσως να είμαι πιο προσεκτικός. Οταν κάνοντας έρευνα για ένα βιβλίο σχετικά με τις τύχες Εβραίων Αμερικανών που συνελήφθησαν από τους Ναζί, συνάντησα και συνομίλησα με έναν από αυτούς τους επιζώντες, ονόματι Μόρτον Μπρουκς. Ονομαζόταν Μόρτον Μπρίμπεργκ όταν οι Ναζί προσπάθησαν να τον εξοντώσουν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Οταν επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες, διαπίστωσε ότι ο μόνος τρόπος για γίνει δεκτός σε κολέγιο ήταν να αλλάξει το όνομά του. Αυτό ήταν το ευχαριστώ εκ μέρους της πατρίδας του.
Εξακολουθώ ωστόσο να πιστεύω ότι το μεγαλείο της Αμερικής, παρά τις αμαρτίες της (και η δουλεία ήταν μια μεγάλη αμαρτία), έγκειται στον συνδυασμό αισιοδοξίας και απαισιοδοξίας αναφορικά με τη φύση των ανθρώπων που τόσο εύγλωττα εξέφρασαν οι πατέρες του αμερικανικού έθνους.
Είναι προφανές ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι και ότι έχουν δικαίωμα να διεκδικούν την ευτυχία, δεν είναι όμως τόσο προφανές ώστε να καθίσταται περιττό ένα σύστημα ελεγκτικών θεσμών και διάκρισης των εξουσιών, το οποίο αποσκοπεί στο να απαλείψει, εν ευθέτω χρόνω, τις προκαταλήψεις που γίνονται εμπόδιο στο δικαίωμα των πολιτών σε ίσες ευκαιρίες.
Αυτή είναι η θεμελιώδης αρχή της Αμερικής. Η οποία εξακολουθεί να αποδίδει. Χάρη σε αυτή την αρχή, η Αμερική εξακολουθεί να κρατεί τις πόρτες της ανοιχτές -ίσως λιγότερο μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου- την ίδια στιγμή που η Ελβετία απαγορεύει την ανέγερση μιναρέδων, που η Γαλλία τρομάζει με τον δημόσιο διάλογο για την εθνική της ταυτότητα και για την περιορισμένη απήχηση που έχει στους μετανάστες από τη Βόρειο Αφρική, που η Ιαπωνία διερωτάται αν οι Ιάπωνες μετανάστες που επιστρέφουν στη χώρα από τη Βραζιλία, είναι αρκετά Ιάπωνες για να επανενταχθούν στην ιαπωνική κοινωνία, και που σε αρκετές ασιατικές χώρες αρχίζει η αντιπαράθεση για το ζήτημα των μεταναστών, καθώς πολλές ασιατικές κοινωνίες γερνούν και γίνονται πιο εύρωστες οικονομικά.
Υπάρχει μια βασική διάκριση ανάμεσα σε μια χώρα που θεωρεί το νεοφερμένο ως πιθανή πηγή ταλέντου και σε μια χώρα που θεωρεί «τον άλλο», ως πηγή προβλημάτων. Μετά από μια δύσκολη δεκαετία κατά την οποία η ισχύς της Αμερικής περιορίστηκε, αυτή η διάκριση (παρά το τείχος που υψώνεται στα σύνορα ΗΠΑ - Μεξικού) είναι πιθανόν η καλύτερη αιτία για να πιστέψει κανείς ότι η μείωση της αμερικανικής ισχύος στον 21ο αιώνα δεν θα είναι διαρκής.
Επιλέγω λοιπόν να κλείσω αυτή τη δεκαετία υπερασπιζόμενος την Αμερική, παρά τα ελαττώματά της, με τα λόγια του Αμερικανού προέδρου Μπαράκ Ομπάμα: «Δεν έγινε τρίτος παγκόσμιος πόλεμος. Ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε με χαρούμενα πλήθη που γκρέμιζαν ένα τείχος. Τα ιδεώδη της ελευθερίας, της αυτοδιάθεσης, της ισότητας και του κράτους δικαίου, έστω και διστακτικά, ενισχύθηκαν. Κληρονομήσαμε το ψυχικό σθένος, την προνοητικότητα και τη σύνεση των περασμένων γενεών, μια κληρονομιά για την οποία η χώρα μου είναι δικαίως υπερήφανη». [Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 25/12/2009]
Σάββατο 14 Μαρτίου 2009
Συζητήσεις με τον Νόαμ Τσόμσκι: Διεθνείς σχέσεις και εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ
- Οι συζητήσεις με τον Νόαμ Τσόμσκι ολοκληρώθηκαν την πρώτη εβδομάδα του Μαρτίου και δημοσιεύθηκαν σε τρία μέρη. Το α' μέρος περιστράφηκε γύρω από τις εξελίξεις στη σύγχρονη αμερικανική κοινωνία και πολιτική, το β' μέρος ήταν αφιερωμένο στην οικονομική κρίση και το σημερινό γ' μέρος, στις διεθνείς σχέσεις και την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. Ο Νόαμ Τσόμσκι είναι ομότιμος καθηγητής Ινστιτούτου στο ΜΙΤ και κατά γενική ομολογία «ο μεγαλύτερος διανοούμενος εν ζωή στον κόσμο» («New York Times»). Εχει δημοσιεύσει περίπου 40 βιβλία στον τομέα της γλωσσολογίας και πάνω από 70 βιβλία και άνω από 2.000 άρθρα σε θέματα πολιτικής και κοινωνικής φύσεως, με το όνομά του να συγκαταλέγεται στα πρώτα δέκα ονόματα με τις περισσότερες παραπομπές: Μαρξ, Λένιν, Σέξπιρ, Αριστοτέλης, Βίβλος, Πλάτωνας, Φρόιντ, Τσόμσκι, Χέγκελ και Κικέρων.
- «Ο Ομπάμα, όπως υποσχέθηκε, επεκτείνει τις δυνάμεις επέμβασης και επιταχύνει τους πολέμους στο Αφγανιστάν και το Πακιστάν. Υπάρχουν ειρηνικές εναλλακτικές επιλογές, κάποιες που προτείνονται από όργανα του ίδιου του καθεστώτος -για παράδειγμα στο περιοδικό "Foreign Affairs". Αλλά αυτές δεν φαίνονται να είναι υπό εξέταση. Το πρώτο μήνυμα του Αφγανού προέδρου Χαμίντ Καρζάι προς τον Ομπάμα, προφανώς αναπάντητο, ήταν ένα αίτημα να σταματήσουν οι βομβαρδισμοί που πλήττουν τους πολίτες. Ο Καρζάι ενημέρωσε επίσης μια αντιπροσωπεία των Ηνωμένων Εθνών ότι θέλει ένα χρονοδιάγραμμα για την απόσυρση των ξένων (εννοούσε των αμερικανικών) στρατευμάτων. Εχει λοιπόν χάσει την εύνοια της Ουάσιγκτον και τα ΜΜΕ έχουν αλλάξει τον χαρακτηρισμό του από "φιλικά προσκείμενος" σε "αναξιόπιστος", "διεφθαρμένος" κ.λπ. - κάτι που δεν ανταποκρίνεται σήμερα περισσότερο στην πραγματικότητα από τότε που ήταν αποδεκτός ως "το άτομό μας" στην Καμπούλ. Ο Ομπάμα στέλνει περισσότερα στρατεύματα και επιταχύνει τους βομβαρδισμούς και στις δύο πλευρές των συνόρων μεταξύ Αφγανιστάν-Πακιστάν -τη γραμμή Ντουράντ, δηλαδή τα τεχνητά σύνορα που χαράχτηκαν από τους Βρετανούς, τα οποία κόβουν την περιοχή Παστούν στα δύο, κάτι που οι άνθρωποι δεν έχουν ποτέ αποδεχθεί. Το Αφγανιστάν στο παρελθόν πίεσε συχνά για την εξάλειψή τους.
- Αυτό είναι το κεντρικό συστατικό του "πολέμου στην τρομοκρατία". Είναι αρκετά πιθανό να εξαπλωθεί η τρομοκρατία, όπως ακριβώς έγινε με την εισβολή στο Ιράκ, και ως συνήθως γίνεται με τη χρήση της βίας. Η στρατιωτική βία μπορεί να πετύχει κάποιους πολιτικούς στόχους. Η ύπαρξη των ΗΠΑ είναι ένα παράδειγμα. Οι Ρώσοι στην Τσετσενία είναι άλλο ένα παράδειγμα. Αλλά η χρήση της πρέπει να είναι συντριπτική, και υπάρχουν πιθανώς πάρα πολλά πλοκάμια για να εξαφανιστεί το τέρας της τρομοκρατίας που δημιουργήθηκε κατά ένα μεγάλο μέρος από τον Ρίγκαν και τους συνεταίρους του, και που από τότε τρέφεται διαρκώς από άλλους».
Η πρόσφατη επίσκεψη της Χίλαρι Κλίντον στην Κίνα αγνόησε τις υποτιθέμενες διαφορές μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου για τα ανθρώπινα δικαιώματα και επιδίωξε αντ' αυτού να υπογραμμίσει ότι η συνεργασία είναι απολύτως σημαντική σε αυτή την περίοδο βαθιάς οικονομικής κρίσης. Νομίζεις ότι οι προοπτικές είναι να βελτιωθούν οι αμερικανο-κινεζικές σχέσεις στο πλαίσιο της τρέχουσας παγκόσμιας κρίσης, ή να επιδεινωθούν;
- «Η Κλίντον ζήτησε από την Κίνα να συνεχίσει να χρηματοδοτεί το αμερικανικό χρέος με την αγορά ομολόγων. Οι ΗΠΑ έχουν μια σχέση αγάπης-μίσους με την Κίνα. Οι αβυσσαλέες αμοιβές των εργαζομένων στην Κίνα, οι συνθήκες εργασίας και η έλλειψη περιβαλλοντικών περιορισμών είναι ένα μεγάλο όφελος για τις ΗΠΑ και άλλους δυτικούς μεταποιητικούς κατασκευαστές, που μεταφέρουν τις διαδικασίες παραγωγής εκεί, καθώς και για τον αχανή κλάδο του λιανεμπορίου, ο οποίος μπορεί να προμηθεύεται φτηνά αγαθά. Και οι ΗΠΑ βασίζονται τώρα στην Κίνα, στην Ιαπωνία και σε άλλες χώρες για τη στήριξη της οικονομίας τους. Αλλά η Κίνα δημιουργεί και προβλήματα. Δεν εκφοβίζεται εύκολα. Οι Κινέζοι έχουν αντισταθεί στους βαρβάρους για χιλιάδες χρόνια. Οταν οι ΗΠΑ κουνούν τη γροθιά τους προς τους Ευρωπαίους και τους λένε να σταματήσουν τις επιχειρηματικές συναλλαγές με το Ιράν, αυτοί συνήθως συμμορφώνονται. Η Κίνα δεν δίνει ιδιαίτερη προσοχή. Αυτό τρομάζει. Υπάρχει παρελθόν δημιουργίας φανταστικών κινεζικών απειλών και αυτό συνεχίζεται».
- «Μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, η Κίνα είναι η πιο επιφυλακτική στη χρήση της στρατιωτικής βίας, ακόμα και στις στρατιωτικές προετοιμασίες. Τόσο πολύ, ώστε κορυφαίοι Αμερικανοί στρατηγικοί αναλυτές να έχουν ζητήσει από την Κίνα να ηγηθεί ενός συνασπισμού ειρηνόφιλων εθνών, με στόχο την αντιμετώπιση του αμερικανικού επιθετικού μιλιταρισμού που φοβούνται ότι οδηγεί στον "τελικό αφανισμό" (Τζον Στέινμπρουνερ και Νάνσι Γκάλαχερ, στην απόλυτα έγκυρη επιθεώρηση της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών). Απ' αυτή την άποψη, υπάρχουν ελάχιστες ενδείξεις οποιασδήποτε σημαντικής αλλαγής στη συμπεριφορά της Κίνας. Αλλά, όπως είπα παραπάνω, η Κίνα δεν ακολουθεί διαταγές και παίρνει μέτρα για να αποκτήσει πρόσβαση στην ενέργεια και σε άλλους πόρους ανά τον κόσμο. Κι αυτό αποτελεί μια απειλή».
- «Σε περιορισμένη έκταση. Και η κατάσταση είναι ιδιαίτερα ρευστή. Υπάρχει σταθερά διατηρούμενη βία στο Κασμίρ -κρατική τρομοκρατία από την Ινδία, τρομοκράτες με βάση τους το Πακιστάν. Και συμβαίνουν πολύ πιο περίπλοκα πράγματα, όπως αποκάλυψαν οι πρόσφατες βομβιστικές επιθέσεις στη Βομβάη. Υπάρχουν επίσης πιθανοί τρόποι να μειωθούν οι εντάσεις. Ενας τέτοιος τρόπος είναι ένας προγραμματισμένος διασυνδετικός αγωγός που θα ξεκινά από το Ιράν και θα φθάνει στην Ινδία μέσω του Πακιστάν. Το Ιράν είναι η φυσική πηγή ενέργειας για την Ινδία. Πιθανώς, η απόφαση της Ουάσιγκτον να υπονομεύσει τη συνθήκη για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων, επιτρέποντας πρόσβαση της Ινδίας στην πυρηνική τεχνολογία, να υποκινήθηκε εν μέρει από την ελπίδα να υπονομεύσει αυτή την επιλογή, φέρνοντας την Ινδία στο πλευρό της Ουάσιγκτον για την εκστρατεία ενάντια στο Ιράν. Μπορεί επίσης το ίδιο ζήτημα να έχει σχέση και με το Αφγανιστάν, όπου έχει ξεκινήσει εδώ και καιρό συζήτηση για έναν αγωγό από το Τουρκμενιστάν μέσω του Αφγανιστάν προς το Πακιστάν και έπειτα στην Ινδία. Μπορεί να μην παίζει πραγματικά αυτό το σενάριο, αλλά βρίσκεται ενδεχομένως στο παρασκήνιο. Το "μεγάλο παιχνίδι" της διπλωματίας του 19ου αιώνα είναι ζωντανό και κρατάει καλά».
- «Η τηλεοπτική συνέντευξη ήταν κατά ένα μεγάλο μέρος κενή οποιουδήποτε ουσιαστικού περιεχομένου και μόνο δήλωση εξωτερικής πολιτικής δεν ήταν. Η αφορμή ήταν η ανακοίνωση ότι ο Τζορτζ Μίτσελ θα ήταν ο απεσταλμένος του για τη Μέση Ανατολή -μια καλή επιλογή αν επιτραπεί στον Μίτσελ ελευθερία κινήσεων. Ο Ομπάμα επανέλαβε κοινότοπα ότι η πρωταρχική του ανησυχία είναι η ασφάλεια του Ισραήλ, αλλά ανέφερε μια πρόταση που βρήκε εποικοδομητική: το σχέδιο ειρήνης του Αραβικού Συνδέσμου. Εγκωμίασε την επισήμανση του σχεδίου για την ανάγκη προσοχής για την εξομάλυνση των σχέσεων με το Ισραήλ, και πίεσε τα αραβικά κράτη να πορευτούν πάνω σ' αυτό το δρόμο».
- «Δυστυχώς, δεν νομίζω ότι θα υπάρξουν αλλαγές στο Παλαιστινιακό. Είναι ενδεικτικό το ότι οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί στη Γάζα ακόμα συνεχίζονται».
- «Ο φίλος μου ο Γκίλμπερτ Ατσκαρ, ένας διακεκριμένος ειδικός για τη Μέση Ανατολή και τις διεθνείς σχέσεις γενικότερα, περιγράφει αυτή την ιδέα ως "φαντασμαγορική". Σωστά. Δεν είναι το ισραηλινό λόμπι που εκφοβίζει τη βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας των ΗΠΑ ώστε να επεκτείνει τις επενδύσεις της στο Ισραήλ ή αυτό που στρίβει το μπράτσο βραχίονα της αμερικανικής κυβέρνησης ώστε να προσφέρει στο Ισραήλ προμήθειες που αργότερα θα χρησιμοποιηθούν για (αμερικανικές) στρατιωτικές επιχειρήσεις και που θα διαμορφώσουν στενότερες στρατιωτικές και μυστικών υπηρεσιών σχέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ.
- Οταν οι στόχοι του ισραηλινού λόμπι προσαρμόζονται με τις στρατηγικές και τα οικονομικά συμφέροντα των ΗΠΑ, τότε περνάει το δικό του: η συντριβή των Παλαιστίνιων, παραδείγματος χάριν, είναι ένα θέμα που λίγο απασχολεί την αμερικανική κρατικο-εταιρική εξουσία. Οταν οι στόχοι αποκλίνουν, όπως συχνά συμβαίνει, το ισραηλινό λόμπι γρήγορα εξαφανίζεται από το προσκήνιο, γνωρίζοντας πως δεν θα ήταν προς όφελός του να έρθει σε αντιπαράθεση με μια αυθεντική δύναμη. Ενα από τα πολλά τέτοια παραδείγματα σημειώθηκε το περασμένο καλοκαίρι, στη μέση της προεδρικής εκστρατείας, όταν υποτίθεται ότι η δύναμη του ισραηλινού λόμπι είναι στην αιχμή της. Επειτα από οδηγίες του Ισραήλ, το λόμπι εργάστηκε σκληρά για να προτρέψει το αμερικανικό Κογκρέσο να ψηφίσει το νομοσχέδιο 362, το οποίο ουσιαστικά απαιτούσε τον αποκλεισμό του Ιράν, μια ξεκάθαρη πράξη πολέμου. Κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν αρκετές ψήφους, αλλά όταν η κυβέρνηση του Μπους κατέστησε σαφές, σιωπηλά, ότι δεν επιθυμούσε να συρθεί σε έναν πόλεμο εξαιτίας του Ισραήλ, το όλο θέμα -και μαζί του το ισραηλινό λόμπι- απλά εξαφανίστηκε».
- «Ολα αυτά είναι αλήθεια, εν τούτοις ισχύουν πολύ λιγότερο κατά τα τελευταία χρόνια. Δεν έχουν ουσιαστική δύναμη και επιρροή πάνω στην κοινή γνώμη. Αριθμητικά, η μεγαλύτερη στήριξη για τις ισραηλινές ενέργειες είναι μακράν ανεξάρτητη από το ισραηλινό λόμπι και προέρχεται από τις χριστιανικές θρησκευτικά φονταμενταλιστικές οργανώσεις. Ο βρετανικός και ο αμερικανικός σιωνισμός προπορεύεται της εξέλιξης του σιωνιστικού κινήματος και βασίζεται σε θεόσταλτες ερμηνείες των βιβλικών προφητειών. Ο πληθυσμός, κατά ένα μεγάλο μέρος, υποστηρίζει την ιδέα της συνύπαρξης δυο κρατών, αναμφίβολα δίχως να γνωρίζει ότι οι ΗΠΑ την εμποδίζουν μονομερώς. Ανάμεσα στα μορφωμένα τμήματα της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων των Εβραίων διανοούμενων, υπήρξε πολύ λίγο ενδιαφέρον για το Ισραήλ πριν από τη μεγάλη στρατιωτική του νίκη το 1967, που ουσιαστικά καθιέρωσε την αμερικανο-ισραηλινή συμμαχία. Αυτό οδήγησε σε έναν σημαντικό ρομαντικό δεσμό με το Ισραήλ εκ μέρους των διανοούμενων. Η στρατιωτική ανδρεία του Ισραήλ και η αμερικανο-ισραηλινή συμμαχία παρείχαν έναν ακαταμάχητο πειρασμό να συνδυαστεί η υποστήριξη για την Ουάσιγκτον με τη λατρεία της δύναμης και των ανθρωπιστικών προφάσεων. Αυτό είναι ένα μεγάλο μέρος των αιτίων της υστερίας που περιγράφεις. Αλλά για να βάλουμε το πράγμα στις σωστές του διαστάσεις, οι αντιδράσεις στην κριτική των αμερικανικών εγκλημάτων είναι τουλάχιστον το ίδιο άγριες, συχνά πολύ περισσότερο πιο άγριες. Εάν μετρήσω τις απειλές θανάτου που έχω δεχθεί όλα αυτά τα χρόνια, ή τις άγριες φραστικές επιθέσεις εναντίον μου σε εφημερίδες και περιοδικά, το Ισραήλ απέχει πολύ από το να είναι ο κύριος λόγος. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται με κανέναν τρόπο μόνον στις ΗΠΑ. Παρά τη μεγάλη αυταπάτη που επικρατεί, η Δυτική Ευρώπη δεν είναι πολύ διαφορετική - αν και, φυσικά, είναι πιο ανεκτική στην κριτική των αμερικανικών ενεργειών. Τα εγκλήματα των άλλων τείνουν συνήθως να είναι ευπρόσδεκτα, προσφέροντας ευκαιρίες για να προβάλει κάποιος τις (δήθεν) δικές του βαθιές ηθικές δεσμεύσεις».
Η Τουρκία, πιθανώς έχοντας αντιληφθεί ότι μια θέση ως πλήρες μέλος της Ε.Ε. απέχει ακόμα μερικές δεκαετίες από το να γίνει πραγματικότητα, βρίσκεται στο στάδιο να ξετυλίγει μια νέα οθωμανική στρατηγική προς τη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία. Θεωρείς ότι αυτή η στρατηγική θα αναπτυχθεί πιθανώς με τη συνεργασία των Ηνωμένων Πολιτειών ή με την αντίθεσή τους;
- «Η Τουρκία φυσικά είναι ένας πολύ σημαντικός σύμμαχος των ΗΠΑ, σε τόσο μεγάλο βαθμό έτσι ώστε να μετατραπεί από την κυβέρνηση του Κλίντον ως η μεγαλύτερη χώρα-αποδέκτης αμερικανικών όπλων (μετά το Ισραήλ και την Αίγυπτο, που αποτελούν μια ξεχωριστή κατηγορία). Ο Κλίντον προσέφερε τεράστιο στρατιωτικό εξοπλισμό στην Τουρκία για να τη βοηθήσει να πραγματοποιήσει μια απέραντη εκστρατεία δολοφονίας, καταστροφής και τρόμου ενάντια στην κουρδική μειονότητά της. Η Τουρκία είναι επίσης σημαντικός σύμμαχος του Ισραήλ από το 1958, μέρος μιας γενικής συμμαχίας μη αραβικών κρατών, κάτω από την αμερικανική αιγίδα, με στόχο τον έλεγχο σημαντικών πηγών ενέργειας στον κόσμο, προστατεύοντας τους κυβερνώντες δικτάτορες από αυτό που αποκαλούν "ριζοσπαστικό εθνικισμό" ένας ευφημισμός για τους λαούς. Οι αμερικανο-τουρκικές σχέσεις έχουν μερικές φορές εισέλθει σε κρίση. Αυτό συνέβη στην περίπτωση της περιόδου όπου οι ΗΠΑ προετοιμάζονταν για την εισβολή στο Ιράκ και η τουρκική κυβέρνηση, υποκύπτοντας στη θέληση του 95% του πληθυσμού της, αρνήθηκε να συμμαχήσει. Αυτή η στάση προκάλεσε οργή στις ΗΠΑ. Ο Πολ Γούλφοβιτς απεστάλη για να διατάξει την ανυπάκουη κυβέρνηση να διορθώσει τους κακούς τρόπους της, να ζητήσει συγγνώμη από τις ΗΠΑ και να αναγνωρίσει ότι το καθήκον της είναι να βοηθάει τις ΗΠΑ. Αυτά τα ευρέως δημοσιοποιημένα γεγονότα σε καμία περίπτωση δεν υπονόμευσαν τη φήμη του Γούλφοβιτς στα φιλελεύθερα μέσα ενημέρωσης ως "ιδεαλιστή" της κυβέρνησης Μπους, πλήρως στρατευμένου στην προώθηση της δημοκρατίας. Οι σχέσεις ΗΠΑ-Τουρκίας είναι σήμερα επίσης κάπως τεταμένες, αν και η συμμαχία διατηρείται σε ισχύ. Η Τουρκία έχει αρκετά φυσικές πιθανές σχέσεις με το Ιράν και την Κεντρική Ασία και μπορεί να τις επιδιώξει στο μέγιστο δυνατό βαθμό, αυξάνοντας ίσως πάλι τις εντάσεις με την Ουάσιγκτον. Αλλά κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να είναι πάρα πολύ πιθανό να συμβεί στη δεδομένη στιγμή. Αντιθέτως, προβλέπω να γίνουν προσπάθειες στενότερης προσέγγισης των ΗΠΑ προς την Τουρκία για να παίξει ακόμα σημαντικότερο ρόλο στη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία».
- «Δεν υπάρχει καμία σοβαρή ένδειξη οποιασδήποτε μεγάλης κλίμακας αλλαγής. Αλλά ολόκληρη η παγκόσμια κατάσταση είναι πολύ λεπτή και είναι ασαφές πώς θα αντιδράσουν οι λαϊκές δυνάμεις κάτω από την πίεση πολύ σοβαρών κρίσεων. Αυτό περιλαμβάνει όχι μόνο την τρέχουσα οικονομική κρίση, η οποία είναι πολύ σοβαρή και μπορεί να αποδειχθεί πολύ χειρότερη απ' ό,τι ήδη θεωρούμε ότι είναι, αλλά και τις πραγματικές απειλές προς την ίδια την επιβίωση του ανθρώπινου είδους, όπως οι απειλές από τα πυρηνικά όπλα και την περιβαλλοντική καταστροφή. Ή ακόμα και από την κρίση της δυσλειτουργικής δημοκρατίας. Στις ΗΠΑ, παραδείγματος χάριν, το 80% του πληθυσμού θεωρεί ότι η κυβέρνηση λειτουργεί για τους "λίγους και τα ειδικά συμφέροντα", όχι για το λαό, και υπάρχουν πολύ πιο ριζοσπαστικά αντι-εταιρικά κινήματα και τάσεις που υποβόσκουν σήμερα στην κοινωνία.
- Του ΧΡΟΝΗ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 14/03/2009
Κυριακή 25 Ιανουαρίου 2009
Περί της παρακμής των αυτοκρατοριών - Το φαινόμενο ΗΠΑ
Η Μεγάλη Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες επωφελήθηκαν από ένα πρόσθετο πλεονέκτημα το οποίο θα μπορούσε να υπάρξει μόνο στο πλαίσιο μιας παγκοσμιοποιημένης οικονομίας: κυριάρχησαν αμφότερες στη διεθνή βιομηχανία, χάρη στον σημαντικό μηχανισμό παραγωγής τους που τις έκανε «εργαστήρια του κόσμου». Ετσι, κατά τη δεκαετία του 1920 και, εν συνεχεία, μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η βιομηχανική παραγωγή των ΗΠΑ κάλυπτε το 40% του πλανήτη. Σήμερα, ακόμα, το ποσοστό αυτό κυμαίνεται μεταξύ 22% και 25%.
Πέρα από αυτά τα κοινά σημεία, όμως, υπάρχουν αρκετές διαφορές μεταξύ τους. Η πλέον εμφανής έγκειται στο μέγεθός τους. Η Μεγάλη Βρετανία είναι νησί, όχι ήπειρος, και δεν είχε ποτέ σύνορα -με την αμερικανική έννοια. Αποτέλεσε τμήμα διαφόρων ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών: κατά τη ρωμαϊκή εποχή, μετά την κατάκτηση της Νορμανδίας και, για ένα σύντομο διάστημα, όταν η Μαρία Τιδόρ παντρεύτηκε τον Φίλιππο τον Β' της Ισπανίας, το 1554. Δεν υπήρξε ποτέ το κέντρο αυτών των αυτοκρατοριών. Μόλις η χώρα άρχιζε να πλεονάζει πληθυσμιακά, προωθούσε τη μετανάστευση ή ίδρυε αποικίες, μετατρέποντας τα βρετανικά νησιά σε σημαντική πηγή εξαγωγής Βρετανών.
Οι ΗΠΑ, αντιθέτως, ήταν και είναι, κυρίως χώρα υποδοχής που γέμισε τις απέραντες εκτάσεις της χάρη στην αύξηση του πληθυσμού της όσο και στα μεγάλα κύματα μεταναστών τα οποία έως τη δεκαετία του 1880 προέρχονταν βασικά από την Ανατολική Ευρώπη. Μαζί με τη Ρωσία, είναι οι μόνες αυτοκρατορίες που δεν γνώρισαν ποτέ τη διασπορά. (...) Λογικό επακόλουθο μιας εξάπλωσης που βασίζεται στη καθολική, σχεδόν, ταύτιση ανάμεσα στη χώρα και στην ήπειρο: αυτή είναι η αμερικανική αυτοκρατορία.
Στους ευρωπαίους μετανάστες που ήταν συνηθισμένοι σε υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα, οι αμερικανικές εκτάσεις πρέπει να φαίνονταν απέραντες και συγχρόνως έρημες. Μια εντύπωση που ενισχύθηκε από τον ολικό σχεδόν αφανισμό των αυτοχθόνων πληθυσμών μέσω ασθενειών τις οποίες μετέδιδαν οι έποικοι είτε ακούσια είτε ηθελημένα. (...)
Μια άλλη διαφορά με τη Μεγάλη Βρετανία και την Ευρώπη γενικότερα, είναι ότι οι Αμερικανοί δεν είδαν ποτέ τη χώρα τους ως κομμάτι ενός διεθνούς συστήματος που απαρτίζεται από έθνη ανάλογης ισχύος.
(...) Η αμερικανική ηγεμονία δεν θα μπορούσε να λάβει εκτός του ηπειρωτικού της εδάφους τη μορφή της βρετανικής αποικιακής αυτοκρατορίας ή της Κοινοπολιτείας. Εφόσον δεν είχε στείλει εποίκους στα πέρατα του κόσμου, δεν μπορούσε να αφήσει πίσω της κτήσεις, εκείνες τις λευκές αποικίες που, είτε συμπεριλαμβάνοντας τους αυτόχθονες πληθυσμούς είτε όχι, κέρδιζαν σταδιακά την αυτονομία τους, όπως ο Καναδάς, η Αυστραλία, η Νέα Ζηλανδία και η Νότια Αφρική.
Μετά τη νίκη των Βορείων και αφότου οποιαδήποτε αποσχιστική απόπειρα από την Ενωση είχε καταστεί αδιανόητη σε νομικό, πολιτικό, ακόμα και ιδεολογικό επίπεδο, η αμερικανική δύναμη θα μπορούσε να εκδηλωθεί εκτός συνόρων μόνο μέσω ενός συστήματος δορυφορικών ή υποτελών κρατών.
- Η δικιά τους ελευθερία
Στη Μεγάλη Βρετανία, η Αγγλία και η Σκοτία έκαναν τις δικές τους επαναστάσεις τον 16ο και τον 17ο αιώνα. Μόνο που εκείνες οι επαναστάσεις δεν άντεξαν στον χρόνο.
Ανακυκλώθηκαν μέσα σε ένα καπιταλιστικό καθεστώς που εκσυγχρονίστηκε μεν, παρέμεινε, ωστόσο, αγκυλωμένο στην ιεραρχία και τις ανισότητες, και τα ηνία του ώς τον 20ό αιώνα κρατούσαν κάποιες μεγάλες οικογένειες γαιοκτημόνων. Η Μεγάλη Βρετανία ήταν βεβαίως πεπεισμένη για την ανωτερότητά της έναντι των άλλων κοινωνιών, όμως δεν είχε τη μεσσιανική αντίληψη ούτε τη θέληση να προσηλυτίσει τους ξένους λαούς στον βρετανικό τρόπο διακυβέρνησης ή, έστω, στον προτεσταντισμό. Η βρετανική αυτοκρατορία δεν στήθηκε από τους ιεραπόστολους ούτε γι' αυτούς.
Η τέταρτη διαφορά είναι ότι, από την εποχή του Doomsday Book(1), τον 11ο αιώνα, το βασίλειο της Αγγλίας -και, μετά το 1707, η Μεγάλη Βρετανία- συστάθηκε γύρω από ένα πολύ συγκεντρωτικό δικαστικό σύστημα και μία συγκεντρωτική κυβέρνηση, που το καθιστούσαν το αρχαιότερο έθνος στην Ευρώπη. Στις ΗΠΑ, αντιθέτως, η ελευθερία είναι αντίπαλος της κυβέρνησης και μάλιστα κάθε κρατικής εξουσίας η οποία κωλύεται σκόπιμα από τον διαχωρισμό των εξουσιών. (...)
Ας μην λησμονούμε και άλλη μία βασική διαφορά: την ηλικία των δύο χωρών. Τα έθνη-κράτη, περισσότερο από μία σημαία κι έναν ύμνο, έχουν ανάγκη από ιδρυτικούς μύθους τους οποίους πρέπει να αναζητήσουν στην ιστορία τους. Ομως, οι ΗΠΑ δεν είχαν ακόμα ιστορία από την οποία θα μπορούσαν να αντλήσουν τέτοιους μύθους, σε αντίθεση με την Αγγλία, τη Γαλλία της επανάστασης ή ακόμα και την ΕΣΣΔ. Η Αμερική δεν είχε αρχαιότερους προγόνους από τους πρώτους άγγλους εποίκους, τη στιγμή που οι Πουριτανοί είχαν αυτοπροσδιοριστεί ως μη Ινδιάνοι και οι ιθαγενείς, όπως και οι σκλάβοι, αποκλείονταν εξ ορισμού από τον «λαό» στον οποίο αναφέρονταν οι ιδρυτές πατέρες του έθνους.
(...) Τέλος, καθώς οι ΗΠΑ είχαν ταχθεί εναντίον των Αγγλων κατά τη διάρκεια της επανάστασης, ο μόνος σύνδεσμος με την αρχέγονη πατρίδα περιοριζόταν στη γλώσσα.
Η αμερικανική εθνική ταυτότητα δεν μπορούσε, επομένως, να οικοδομηθεί πάνω σε ένα κοινό παρελθόν με τη Μεγάλη Βρετανία, ακόμα και πριν από την εισροή μη αγγλοσαξόνων μεταναστών. Θα μπορούσε να στηριχτεί μόνο στην επαναστατική της ιδεολογία και τους νεότευκτους δημοκρατικούς θεσμούς της. Τα ευρωπαϊκά έθνη στην πλεινότητά τους έχουν γείτονες και εχθρούς απέναντι στους οποίους αυτοπροσδιορίζονται.
Οι ΗΠΑ, η οντότητα των οποίων δεν απειλήθηκε ποτέ, με εξαίρεση τον πόλεμο της απόσχισης, δεν δύνανται να προσδιορίζουν τους εχθρούς τους με βάση την ιστορία τους, γεγονός που τους αφήνει μόνο το ιδεολογικό επίπεδο: όσους, δηλαδή, απορρίπτουν τον αμερικανικό τρόπο ζωής.
Με τις αυτοκρατορίες συμβαίνει ό,τι και με τα κράτη. (...) Η αυτοκρατορία, είτε με την αυστηρή είτε με την ανεπίσημη έννοια, αποτέλεσε συστατικό στοιχείο της οικονομικής ανάπτυξης της Βρετανίας και της παγκόσμιας ισχύος της. Κάτι τέτοιο δεν ίσχυσε ποτέ για τις ΗΠΑ, που η σημαντικότερη απόφασή τους ήταν να μην γίνουν ένα κράτος μεταξύ πολλών άλλων, αλλά ένας γίγαντας ηπειρωτικών διαστάσεων. Η γη ήταν εκείνη που έπαιξε βασικό ρόλο στην ανάπτυξή τους, όχι η θάλασσα.
- Ομοιότητες με τη Ρωσία
(...) Κάτι ακόμα πιο σημαντικό... Καθώς η βρετανική οικονομία είχε εμπλακεί στις περισσότερες διεθνείς συναλλαγές, η αυτοκρατορία αποτέλεσε κεντρικό στοιχείο στην ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας τον 19ο αιώνα. Ως τη δεκαετία του 1950, τουλάχιστον τα τρία τέταρτα των τεράστιων βρετανικών επενδύσεων είχαν για προορισμό τις αναπτυσσόμενες χώρες. Και κατά τον μεσοπόλεμο, οι περισσότερες από τις μισές εξαγωγές με αφετηρία τη Μεγάλη Βρετανία κατευθύνονταν προς τις περιοχές που ανήκαν στη ζώνη της βρετανικής επιρροής.
Με την εκβιομηχάνιση της Ευρώπης και των ΗΠΑ, η Μεγάλη Βρετανία θα πάψει να είναι το εργαστήρι του κόσμου, θα διατηρήσει, ωστόσο, πρωταγωνιστικό ρόλο στο δίκτυο των διεθνών μεταφορών. Θα παραμείνει ο έμπορος και ο τραπεζίτης του υπόλοιπου κόσμου, καθώς και ο σημαντικότερος εξαγωγέας κεφαλαίου. (...)
Οι ΗΠΑ δεν διατήρησαν ποτέ μια τόσο συμβιωτική σχέση με την παγκόσμια οικονομία. Αλλά, καθώς είναι μακράν η μεγαλύτερη βιομηχανική δύναμη της υφηλίου, διατηρούν σημαντική βαρύτητα χάρη και μόνο στο τεράστιο μέγεθος της εσωτερικής τους αγοράς. Τα επιτεύγματα στους τομείς της τεχνολογίας και της οργάνωσης της εργασίας τις κατέστησαν πρότυπο από τη δεκαετία του 1870 και, κυρίως, τον 20ό αιώνα, κατά τη διάρκεια του οποίου η Αμερική έγινε η πρώτη κοινωνία μαζικής κατανάλωσης.
Μέχρι τον μεσοπόλεμο, αυτή η άκρως προστατευτική οικονομία αναπτύχθηκε κυρίως χάρη στους δικούς της φυσικούς πόρους και την εσωτερική της αγορά. (...)
Η οικονομική κυριαρχία του Νέου Κόσμου επί του Παλαιού επισφραγίστηκε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Τίποτα δεν μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι θα διαρκέσει για πολύ ακόμα. (...)
Αντιδρώντας στην εκβιομηχάνιση της Ευρώπης και των ΗΠΑ, η βικτοριανή Μεγάλη Βρετανία, ήδη μαζικά εκβιομηχανισμένη και πάντα πρώτη στις εξαγωγές κεφαλαίων, έστρεψε τις επενδύσεις της προς τη ζώνη της αποικιακής της επιρροής. Οι ΗΠΑ του 21ου αιώνα δεν έχουν αυτή τη δυνατότητα. (...) Σε έναν παγκοσμιοποιημένο πλανήτη, η πολιτιστική κυριαρχία της Αμερικής είναι ολοένα και λιγότερο συνώνυμη της οικονομικής κυριαρχίας. Μπορεί οι ΗΠΑ να ανακάλυψαν το σουπερμάρκετ, όμως ο όμιλος Carrefour είναι αυτός που κατέκτησε τη Λατινική Αμερική και την Κίνα. Συνέπεια αυτής της βασικής διαφοράς με τη Μεγάλη Βρετανία είναι ότι η αμερικανική αυτοκρατορία χρειαζόταν πάντοτε να επιδεικνύει την πυγμή της προκειμένου να στηρίξει την οικονομία της.
Δίχως την υποταγή του «ελεύθερου κόσμου» στις επιταγές του Ψυχρού Πολέμου, το μέγεθος της αμερικανικής οικονομίας θα ήταν άραγε αρκετό για να την κάνει πρότυπο για τον υπόλοιπο κόσμο; Για να κατοχυρώσει την κυριαρχία των εταιρειών αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας (Credit rating agencies), των διεθνών προτύπων χρηματοοικονομικής πληροφόρησης (IFRS) ή της αμερικανικής εμπορικής νομοθεσίας; Για να κατοχυρώσει τη «συναίνεση της Ουάσιγκτον» ως τη Βίβλο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) και της Παγκόσμιας Τράπεζας; Είναι μάλλον αμφίβολο.
Για όλους αυτούς τους λόγους, η βρετανική αυτοκρατορία δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ως πρότυπο που θα μας επιτρέψει να κατανοήσουμε το αμερικανικό ηγεμονικό σχέδιο. Πόσω μάλλον, που η Μεγάλη Βρετανία είχε επίγνωση των ορίων της, κυρίως ως προς τη στρατιωτική της δύναμη.
(...) Οταν η εποχή των ναυτικών αυτοκρατοριών έφτασε στο τέλος της, γύρω στα μέσα του 20ού αιώνα, η Μεγάλη Βρετανία ένιωσε τον άνεμο να αλλάζει πριν από τις άλλες αποικιακές δυνάμεις. Καθώς η οικονομική της ευρωστία δεν εξαρτιόταν από τη στρατιωτική της υπεροχή, αλλά από το εμπόριο, προσαρμόστηκε ευκολότερα στην απώλεια του αυτοκρατορικού ρόλου της, όπως είχε κάνει και παλαιότερα, όταν ήρθε αντιμέτωπη με το μεγαλύτερο πισωγύρισμα στην ιστορία της, την απώλεια των αποικιών της στην Αμερική.
Οι ΗΠΑ, άραγε, θα κατανοήσουν αυτό το δίδαγμα; Ή, μήπως, θα επιχειρήσουν να διατηρήσουν μια παγκόσμια κυριαρχία μόνο μέσω της πολιτικής και της στρατιωτικής επιβολής, σπέρνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο περισσότερες συγκρούσεις, αναρχία και βαρβαρότητα;
(1) Τεκμήριο καταγραφής κτημάτων, το οποίο συνέταξε ο Γουλιέλμος ο Κατακτητής και ολοκληρώθηκε το 1806. Χρησίμευσε ως βάση για την καθιέρωση του βασιλικού φόρου.
* Ο ERIC HOBSBAWM είναι ιστορικός, συγγραφέας, μεταξύ άλλων, του «Η εποχή των άκρων. Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914-1991», Αθήνα, Θεμέλιο, 1999. Το κείμενο είναι απόσπασμα ενός έργου που θα δημοσιευθεί στις αρχές του 2009 από τις εκδόσεις Andre Versaille και τη «Monde Diplomatique».
Δευτέρα 10 Νοεμβρίου 2008
Η άνοδος της άλλης Αμερικής
ΗΠΑ: Μια νέα εποχή;
Σ. ΚΑΛΥΒΑΣ
«Ο δρόμος είναι μακρύς, αλλά απόψε, χάρη σε αυτό που καταφέραμε σε αυτές τις κρίσιμες εκλογές, η Αμερική αλλάζει σελίδα» είπε ο Μπαράκ Ομπάμα ενώπιον 200.000 υποστηρικτών του στο Γκραντ Παρκ του Σικάγου, μετά τα αποτελέσματα που τον έφεραν νικητή και νέο πρόεδρο των ΗΠΑ. «Ο δρόμος μπροστά μας θα είναι μακρύς» είπε· και συνέχισε: «Η άνοδός μας δύσκολη. Ενδεχομένως να μη φτάσουμε εκεί σε έναν χρόνο ή, ακόμη, σε μία θητεία. Αλλά δεν ήμουν ποτέ πιο αισιόδοξος από όσο είμαι σήμερα ότι θα φτάσουμε στο τέρμα του». Πράγματι ο Μπαράκ Ομπάμα καλείται να αντιμετωπίσει μια σειρά προκλήσεις. Οι ΗΠΑ διολισθαίνουν στη χειρότερη κρίση από το κραχ του 1929 και ο ίδιος καλείται τώρα να διασώσει την αμερικανική μεσαία τάξη. Η απομάκρυνση των αμερικανικών στρατευμάτων από το Ιράκ είναι το δεύτερο σημαντικό στοίχημά του, όπως επίσης και τα θέματα τρομοκρατίας. Από την άλλη πλευρά, ο Ομπάμα έχει δηλώσει ότι ένας από τους βασικούς του στόχους είναι και η ενίσχυση των δεσμών με τους παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένων αρκετών ευρωπαϊκών χωρών. Αλλά και οι ισχυροί της Ευρώπης δηλώνουν έτοιμοι για μια «νέα αρχή» με τις ΗΠΑ. Η κρίση στις σχέσεις ΗΠΑ - Ρωσίας αλλά και η πολιτική για το περιβάλλον και την ενέργεια είναι άλλες δύο προκλήσεις. Θα τα καταφέρει ο νέος πρόεδρος, εγκαινιάζοντας ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της υπερδύναμης;
Είναι ίσως δύσκολο να περιγράψει κανείς την ατμόσφαιρα στην Αμερική την Τρίτη το βράδυ, όταν ανακοινώθηκε η νίκη του Μπαράκ Ομπάμα. Ο ενθουσιασμός ήταν πρωτόγνωρος, όπως και η συγκίνηση. Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Κόλιν Πάουελ περιέγραψε την ατμόσφαιρα αυτή καλύτερα από όλους, μιλώντας για μια νύχτα που θύμιζε Χριστούγεννα ή Πρωτοχρονιά. Πώς εξηγείται ένα τέτοιο ξέσπασμα; Και τι σημαίνει ο θρίαμβος του Ομπάμα;
Ας ξεκινήσουμε από το δεύτερο σκέλος. Τα τελευταία οκτώ χρόνια οι ΗΠΑ βίωσαν τα αδιέξοδα στα οποία τις οδήγησαν ο ιδεολογικός φανατισμός σε συνδυασμό με τη συστηματική κακοδιοίκηση. Η καταστροφή της Νέας Ορλεάνης, το φιάσκο του Ιράκ και η κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος υπήρξαν οι κορυφαίες στιγμές μιας οκταετίας η οποία δομήθηκε κυρίως επάνω στην τυφλή πίστη σε μια ακραία ιδεολογία. Από την άποψη αυτή η νίκη του Ομπάμα αποτελεί μια πολιτική «διόρθωση» και σηματοδοτεί την επιστροφή της Αμερικής στον πραγματισμό και στο κέντρο.
Πώς συμβιβάζεται, όμως, ο πραγματισμός αυτός με τον άκρατο ενθουσιασμό και την πρωτοφανή κινητοποίηση που οδήγησε στον θρίαμβο του Ομπάμα; Υπάρχει βέβαια ο φυλετικός συμβολισμός: πολλοί μαύροι δεν είχαν καν εκλογικά δικαιώματα πριν από 50 χρόνια, ενώ ως τη δεκαετία του '20 το λιντσάρισμα δεν ήταν ασυνήθιστο σε ορισμένες Πολιτείες του Νότου.
Η σημασία της νίκης του Ομπάμα, όμως, ξεπερνά κατά πολύ τον σημαντικό αυτό συμβολισμό: εκφράζει το ξέσπασμα μιας άλλης Αμερικής, η οποία μετά το τέλος του πολέμου του Βιετνάμ βρέθηκε στο πολιτικό περιθώριο.
Περιχαρακωμένη στις πανεπιστημιουπόλεις, τον κόσμο των τεχνών και του θεάματος, αλλά και των νέων τεχνολογιών, τη Νέα Υόρκη, το Σαν Φρανσίσκο και κάποιες άλλες πόλεις, αυτή η άλλη Αμερική βίωσε τραυματικά την επικράτηση μιας ιδεολογίας που βρήκε την πλήρη έκφρασή της στον απερχόμενο πρόεδρο Μπους, τη φαιδρή Σάρα Πέιλιν, αλλά και την κωμικοτραγική φιγούρα του Τζο του υδραυλικού που ο Τζον Μακ Κέιν μετέτρεψε σε κεντρικό στοιχείο της προεκλογικής εκστρατείας. Η αλαζονεία, η επιθετικότητα, ο σκοταδισμός και η περιφρόνηση για την επιστήμη, ο επαρχιωτισμός, η αδιαφορία για μεγάλα παγκόσμια προβλήματα όπως το περιβάλλον και η τυφλή προσήλωση σε μια οπισθοδρομική θρησκευτική πίστη έγιναν συνώνυμα της Αμερικής. Η άλλη Αμερική έχασε κάθε πολιτικό έρεισμα, καθώς η άποψη ότι η μίμηση των Ρεπουμπλικανών ήταν μονόδρομος για την εξουσία επιβλήθηκε ως το κυρίαρχο δόγμα στην καρδιά ενός φοβισμένου και άτολμου Δημοκρατικού Κόμματος. Τελευταία του εκπρόσωπος η Χίλαρι Κλίντον, η οποία υπερψήφισε τον πόλεμο στο Ιράκ στη βάση αυτής ακριβώς της λογικής.
Ο Μπαράκ Ομπάμα έδωσε φωνή σε αυτή την άλλη Αμερική. Με βασικό όπλο τους νέους και κεντρικό σύνθημα τον τερματισμό του πολέμου στο Ιράκ βρήκε σε αυτήν το πρώτο του εκλογικό έρεισμα, κατορθώνοντας να κερδίσει την κρίσιμη προκριματική αναμέτρηση της Αϊόβας τον περασμένο Ιανουάριο. Η νίκη αυτή τον ανέδειξε σημαιοφόρο της αφροαμερικανικής κοινότητας και τον οδήγησε στην επικράτηση στις προκριματικές εκλογές. Οι ισπανόφωνοι προστέθηκαν στον συνασπισμό το καλοκαίρι. Εμενε το τελευταίο κομμάτι του παζλ, η λευκή μικρομεσαία και εργατική τάξη, η οποία έκανε το αποφασιστικό βήμα μετά την πρόσφατη κατάρρευση των αγορών.
Η άνοδος της άλλης Αμερικής στην εξουσία συνιστά από μόνη της μια τεράστια αλλαγή. Αποτελεί επίσης μια μοναδική ευκαιρία και για την ίδια, αλλά και για τον κόσμο σε αυτή την κρίσιμη καμπή. Η πρόκληση είναι τεράστια, όπως και οι δυσκολίες. Με την ικανότητά του να εμπνεύσει και να κινητοποιήσει το πιο δυναμικό κομμάτι της Αμερικής και την επικράτησή του στον εκλογικό αυτό μαραθώνιο ο Μπαράκ Ομπάμα έδειξε ότι διαθέτει το όραμα και την κρίση για να ανοίξει νέους δρόμους.
- Ο κ. Στάθης Καλύβας είναι καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ.
Ελπίδα για τις ευρωατλαντικές σχέσεις
ΗΠΑ: ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ;
Φ. ΣΑΒΒΙΔΗΣ
Οι αμερικανοί πολίτες με την ψήφο τους διέσωσαν την αξιοπρέπεια των Ηνωμένων Πολιτειών. Ταυτόχρονα διέλυσαν τον μύθο που τους ήθελε αδιάφορους για την πολιτική, υποταγμένους στο σύστημα και ανίκανους να επηρεάσουν και να διαμορφώσουν το πολιτικό μέλλον της χώρας τους. Εξέλεξαν για πρόεδρο έναν αφροαμερικανό πολιτικό και έγραψαν ιστορία. Εκαναν μια διορθωτική κίνηση πορείας των ΗΠΑ η οποία έχει ευρύτερες διαστάσεις και θα επηρεάσει αναπόφευκτα τις εξελίξεις σε διεθνές επίπεδο. Θα πρέπει οι Ευρωπαίοι να τους το αναγνωρίσουμε. Αν σήμερα η παγκόσμια κοινότητα νιώθει να αναπτερώνονται οι ελπίδες της για κάτι καλύτερο, το οφείλει στους αμερικανούς πολίτες.
Και εμείς εδώ στην Ελλάδα θα πρέπει επιτέλους να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε μυωπικά τέτοιου μεγέθους εξελίξεις. Η Ελλάδα είναι μέλος της μεγάλης ευρωπαϊκής οικογένειας. Ως εκ τούτου ομφαλοσκοπικού τύπου αναλύσεις οι οποίες περιορίζονται στον δικό μας μικρόκοσμο δεν μας επιτρέπουν να αξιολογήσουμε σωστά τις πραγματικές διαστάσεις γεγονότων όπως αυτό. Η εκλογή Ομπάμα προσφέρει μια ευκαιρία για εξομάλυνση των ευρωατλαντικών σχέσεων. Μια τέτοια εξέλιξη μόνο θετικά αποτελέσματα θα έχει για τα ελληνικά συμφέροντα και για τα «εθνικά θέματα». Γι' αυτό η Ελλάδα θα πρέπει να συνδράμει όσο μπορεί κάθε προσπάθεια ενίσχυσης της ευρωατλαντικής συνεργασίας αποβάλλοντας κάθε παρωχημένο δεξιό και αριστερό αντιαμερικανισμό. Τι σημαίνει όμως η εκλογή Ομπάμα για την Ευρώπη και τις ευρωατλαντικές σχέσεις;
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι προκλήσεις για τον νέο πρόεδρο είναι πολλές. Αναλαμβάνει τα ηνία της εξουσίας σε μια πολύ δύσκολη συγκυρία. Κύρια προτεραιότητά του θα είναι να βάλει σε τάξη το σπίτι του. Να κάνει ουσιαστικές διορθωτικές κινήσεις έτσι ώστε να βγάλει τις ΗΠΑ από το αδιέξοδο και την οικονομική κρίση που αντιμετωπίζουν. Μια τέτοια εξέλιξη, ωστόσο, θα έχει θετικές επιδράσεις στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο. Επομένως, αποτελεί ευρωπαϊκό συμφέρον να πετύχει ο Ομπάμα. Μια υγιής και δυναμική αμερικανική οικονομία μπορεί να λειτουργήσει ως ατμομηχανή ανάκαμψης και για τις άλλες οικονομίες του κόσμου.
Μέσα στο σημερινό σύνθετο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον η στενή και ειλικρινής συνεργασία ΗΠΑ - Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι προϋπόθεση για να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι προκλήσεις. Η οκταετία Τζορτζ Μπους υπήρξε καταστροφική όχι μόνο για την ίδια την Αμερική αλλά και για τις σχέσεις της με τους ευρωπαίους εταίρους της. Η μονομερής τακτική καουμπόι που εφήρμοσε τραυμάτισε τις ευρωατλαντικές σχέσεις και διεύρυνε το χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού. Ο Μπαράκ Ομπάμα είχε προεκλογικά δεσμευθεί ότι η ενίσχυση των ευρωατλαντικών σχέσεων θα είναι προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής του. Ο νέος αμερικανός πρόεδρος καλείται σήμερα: (α) να γεφυρώσει το χάσμα και να τοποθετήσει σε νέα και πιο γερή βάση τις σχέσεις αυτές και (β) να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη των άλλων χωρών στην αμερικανική πολιτική. Στην προσπάθεια δημιουργίας ενός νέου και ισορροπημένου σχεδίου συνεργασίας οι Ευρωπαίοι έχουν υποχρέωση να συμμετάσχουν εποικοδομητικά. Με την προϋπόθεση ότι ο Ομπάμα θα παραμείνει πιστός στις εξαγγελίες του και θα εφαρμόσει μια συλλογική και πολυμερή τακτική. Οι παγκόσμιες εξελίξεις έδειξαν ότι η εποχή των «μοναχικών καβαλάρηδων» έχει τελειώσει. Ο Ομπάμα και το επιτελείο του φαίνεται να το αναγνωρίζουν.
Η εκλογή Ομπάμα ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο για τις ευρωατλαντικές σχέσεις. Αμερικανοί και Ευρωπαίοι είναι υποχρεωμένοι να δουλέψουν συλλογικά, να διαμορφώσουν από κοινού πολιτικές για την αντιμετώπιση των προβλημάτων και να αποφύγουν λάθη του παρελθόντος.
- Ο κ. Φίλιππος Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας - διεθνολόγος.
Η πτώση του «φυλετικού τείχους»
ΗΠΑ: ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ;
ΕΦΗ ΓΑΖΗ
«Δεν είμαι ένας συμβατικός υποψήφιος... αλλά αυτές οι εκλογές δεν είναι για μένα, είναι για σας» έλεγε ο Μπαράκ Ομπάμα σε μια προεκλογική εκδήλωση λίγες ημέρες πριν. Η δημιουργία ενός μεγάλου και πλειοψηφικού ρεύματος στην πολιτική είναι πάντοτε ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο που βασίζεται σε μια ιδιαίτερη αλχημεία προσδοκιών, ιδεών, αναγκών και συμφερόντων. Αυτό το σύνθετο φαινόμενο εκφράζεται συνήθως μέσα από συγκεκριμένους ανθρώπους και μέσα από συγκεκριμένες λέξεις που συμπυκνώνουν τις πολλές και διαφορετικές πτυχές του.
Η εκλογή του Μπαράκ Ομπάμα με κεντρικό σύνθημα την έννοια της «αλλαγής στην οποία μπορούμε να πιστεύουμε» είναι ένα τέτοιο φαινόμενο. Στο εσωτερικό του συγκατοικούν πολλές ζωές ανθρώπων, πολλές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές πραγματικότητες, πολλές εμπειρίες και πολλές προσδοκίες. Δεν είναι εύκολο να προεξοφλήσει κανείς την πορεία τους αλλά ούτε και να προδιαγράψει το πώς θα διαχειριστεί αυτό το τεράστιο κεφάλαιο ο νεοεκλεγείς πρόεδρος των ΗΠΑ. Είναι ωστόσο ευκολότερο να εντοπιστούν οι κεντρικοί λόγοι της εκλογής του. Ορισμένοι από αυτούς αφορούν τη «μακρά διάρκεια» και άλλοι τη «συγκυρία» του ιστορικού χρόνου. Σε ό,τι αφορά την πρώτη, η εκλογή του Ομπάμα γκρεμίζει ένα «φυλετικό τείχος» που σφράγισε την ιστορία των ΗΠΑ αλλά και του νεότερου κόσμου. Παρά το γεγονός ότι δεν διασφαλίζει την απάλειψη του ρατσισμού, αυτή η εκλογή κατέχει ένα συμβολικό βάρος με ιδιαίτερη σημασία για το μέλλον. Αποτυπώνει το τέλος της φυλετικής κυριαρχίας των «λευκών αγγλοσαξόνων προτεσταντών» στο εσωτερικό των ΗΠΑ, ενώ έχει επιρροή σε παγκόσμιο επίπεδο. Σε ό,τι αφορά τη συγκυρία, η εκλογή του Ομπάμα αποτελεί συντεταγμένη και συνειδητή απόρριψη ενός μοντέλου εσωτερικής, εξωτερικής και οικονομικής πολιτικής το οποίο κατά τα τελευταία οκτώ χρόνια κυριάρχησε στις ΗΠΑ και το οποίο βασίστηκε στον συνδυασμό του νεοφιλελευθερισμού με τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό και τον μιλιταρισμό.
Η μαζική συμμετοχή των αμερικανών πολιτών στην εκλογική διαδικασία, αποτέλεσμα ενθουσιασμού για τη συγκεκριμένη υποψηφιότητα αλλά και αγωνίας για το μέλλον, ξαναδίνει στην πολιτική τον χαρακτήρα που απώλεσε κατά τη μετατροπή της σε θλιβερό υπερθέαμα τρομολαγνείας, μισαλλοδοξίας και ηγεμονισμού. Ενεργοποιεί τις παραδόσεις μιας δημοκρατικής Αμερικής που σχεδόν είχε εξαφανιστεί κατά τα τελευταία χρόνια, ενώ δημιουργεί αντίστοιχες προσδοκίες για άλλες κοινωνίες. Δεν ξέρουμε πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα στις ΗΠΑ εν μέσω μιας οικονομικής κρίσης και δύο πολέμων οι οποίοι έχουν πλανητικές επιπτώσεις. Στις ημέρες της δυσθυμίας και της αποστασιοποίησης, όμως, η είδηση της εκλογής του Ομπάμα ήταν μάλλον το καλύτερο πολιτικό νέο που ακούσαμε εδώ και καιρό. Μακάρι να ζήσουμε και στη χώρα μας στο κοντινό μέλλον, μέσα σε ευνοϊκότερες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, την καταξίωση και την αναγνώριση των συμπολιτών μας που ανήκουν σε διαφορετικές φυλές ή έχουν καταγωγή από άλλες χώρες.
- Η κυρία Εφη Γαζή είναι επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Θα είναι ο νέος Ρούzβελτ;
ΗΠΑ: ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ;
Γ. ΔΟΥΡΑΚΗΣ
Οι πανηγυρισμοί για την εκλογή Ομπάμα καλά κρατούν, αλλά οι οικονομικές εξελίξεις είναι αμείλικτες. Τα τελευταία νέα από το μέτωπο της πραγματικής οικονομίας (κατανάλωση, βιομηχανική δραστηριότητα, ανεργία) δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνείας και εφησυχασμού. Η πιστωτική κρίση έχει ήδη αρχίσει να μετατρέπεται σε σοβαρή οικονομική ύφεση και να επηρεάζει άμεσα και επώδυνα την καθημερινή ζωή των ανθρώπων όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο.
Προτού καλά καλά εκλεγεί ο Ομπάμα βρίσκεται αντιμέτωπος με μεγάλες προκλήσεις. Το έργο το οποίο καλείται να επιτελέσει είναι τιτάνιο και ευλόγως τίθεται το ερώτημα αν θα τα καταφέρει. Η απάντηση είναι «εξαρτάται». Πρώτον, από την ικανότητα του επιτελείου του να αναλύσει την κρίση και να διαγνώσει τα βαθύτερα αίτια. Δεύτερον, από την πολιτική βούληση να φθάσει ως το τέλος και να εφαρμόσει την απαιτούμενη θεραπεία. Προφανώς η χειρότερη κρίση των τελευταίων 80 ετών δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με ημίμετρα και οριακές μεταβολές. Χρειάζονται διαρθρωτικές αλλαγές.
Για να καταπολεμήσει τη Μεγάλη Υφεση του Μεσοπολέμου, ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ ήλθε σε οριστική ρήξη με τον παλαιό οικονομικό φιλελευθερισμό. Το Μεγάλο Κραχ, είπε, απέδειξε ότι ο Ανταμ Σμιθ έπεσε έξω: η οικονομία δεν αποτελεί εξαίρεση, αφού και εκεί τα ιδιωτικά βίτσια δε συνιστούν δημόσιες αρετές. Τουναντίον, η αχαλίνωτη απληστία είναι ελάττωμα που πλήττει ευθέως το γενικό συμφέρον και την κοινωνική πρόοδο. Για την προστασία της κοινωνίας χρειάζεται ενεργός παρέμβαση του κράτους, μιας υπερκείμενης αρχής με αίσθηση συλλογικού συμφέροντος.
Βασικός στόχος της πολιτικής του New Deal ήταν η στήριξη της πραγματικής οικονομίας και του μέσου πολίτη, ο οποίος υφίστατο τις οδυνηρές συνέπειες της κρίσης ως εργαζόμενος και ως καταναλωτής. Από τα περίπου 500 δισ. σημερινά δολάρια που κόστισε το New Deal, πάνω από τα μισά διατέθηκαν για τη βοήθεια των ανέργων, των καταχρεωμένων αγροτών, των ιδιοκτητών που κινδύνευαν να χάσουν τα υποθηκευμένα σπίτια τους και για δημόσια έργα. Ηταν μια προσπάθεια διάσωσης της οικονομίας «από κάτω προς τα πάνω». Γι' αυτό εξασφάλισε ευρεία λαϊκή υποστήριξη, εν αντιθέσει με τις σημερινές παρεμβάσεις διάσωσης των τραπεζών που προκαλούν λαϊκή κατακραυγή.
Μπορεί ο Ομπάμα να εφαρμόσει ένα νέο New Deal, παράλληλα με ένα νέο Bretton Woods για την παγκόσμια οικονομία, όπως απαιτεί(!) ο νεοσυσταθείς άξονας Ευρώπης - Κίνας; Διόλου απίθανο, όχι επειδή αποτελεί προεκλογική δέσμευση (άλλωστε ούτε ο Ρούzβελτ το είχε προγραμματίσει), αλλά επειδή θα αναγκαστεί από τις εξελίξεις. Βασική προϋπόθεση; Να απαλλαγεί από την ολέθρια ιδεολογία του οικονομικού φιλελευθερισμού. Να διαχωρίσει τη θέση του όχι μόνο από τα πεπραγμένα του προκατόχου του, αλλά και από αυτά των κυβερνήσεων Κλίντον. Πάντως η σημερινή σύνθεση του οικονομικού επιτελείου του δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας. Οι νεαροί επικεφαλής Φέρμαν - Γκούλσμπι του Ινστιτούτου Brookings είναι προστατευόμενοι του ισχυρού διδύμου της Γουόλ Στριτ στο Δημοκρατικό Κόμμα Ρούμπιν - Σάμερς, οι οποίοι ως υπουργοί Οικονομικών πρωτοστάτησαν στην απελευθέρωση των αγορών τιτλοποιημένων δανείων και πιστωτικών παραγώγων. Ο Ομπάμα οφείλει πάραυτα να χειραφετηθεί από τη Γουόλ Στριτ. Είναι θέμα πολιτικής αξιοπιστίας. Δόξα τω θεώ, το Δημοκρατικό Κόμμα διαθέτει πλειάδα αξιόλογων κεϊνσιανών (Κρούγκμαν, Στίγκλιτς, Ράιχ, Πόλιν, Γκάλμπρεϊθ, Μπερνστάιν, Κάτνερ, Ρόντρικ, Πάλεϊ) που πιστεύουν στην αναγκαιότητα των κρατικών παρεμβάσεων και στην πολιτική του New Deal. Δεν χρειάζεται «πυρομανείς πυροσβέστες».
Ο κ. Γιώργος Δουράκης είναι επίκουρος καθηγητής της Πολιτικής Οικονομίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ.
Προκλήσεις και αντιφάσεις
ΗΠΑ: ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ;
Σ. Ι. ΣΕΦΕΡΙΑΔΗΣ
Σπάνιες είναι στην ιστορία οι εκλογικές αναμετρήσεις με τόσο πολλά απεικάσματα του γνήσια «καινοφανούς». Η περιφανής νίκη του Μπαράκ Ομπάμα πράγματι αποτελεί ορόσημο με τομές αλλεπάλληλες και αλληλένδετες.
Πρωτοφανής υπήρξε κατ' αρχάς η πολιτική εξαΰλωση του απερχόμενου προέδρου και του «καπιταλισμού της καταστροφής» (της εξαγωγής πολέμου με στόχο την κερδοσκοπία ιδιωτικών δικτύων) που τόσο επιθετικά εξέφρασε. Τα προβεβλημένα πολιτικά στελέχη της ομάδας Μπους που επί δύο τετραετίες χειραγώγησαν και εξαπάτησαν την αμερικανική και την παγκόσμια κοινή γνώμη αγνοώντας συμμάχους και διεθνείς οργανισμούς είχαν ήδη πριν από τις εκλογές καταπέσει στα αζήτητα - στα τοξικά απόβλητα του πολιτικού συστήματος. Ενδεικτική ήταν από την άποψη αυτή η τιτάνια προσπάθεια του Μακ Κέιν να διαχωρίσει τη θέση του από την πολιτική κληρονομιά τους.
Εκπληκτική υπήρξε επίσης και η απίστευτη ταχύτητα με την οποία κατέρρευσε ο αμερικανικός ηγεμονισμός - κυριολεκτικά σαν φούσκα που έσκασε. Αν και η στρατιωτική υπεροπλία των ΗΠΑ παραμένει, (α) η έκρηξη του δημόσιου χρέους (σε πάνω από 10 τρισ. δολάρια), (β) η αποσάθρωση του κοινωνικού ιστού (με 47 εκατομμύρια ανασφάλιστους και εκατομμύρια να προστίθενται σταθερά κάθε χρόνο στις στρατιές των απολύτως ενδεών) και βέβαια (γ) η μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση με τη βαθιά οικονομική ύφεση που προοιωνίζεται σκιαγραφούν μιαν εικόνα ταχύτατης καταβαράθρωσης.
Απέναντι στην καταστροφική κατάπτωση των νεοφιλελεύθερων νεοσυντηρητικών είχαμε ως αντίδραση την εντυπωσιακή επανάκαμψη της πολιτικής σε επίπεδο βάσης: πρωτοφανής συμμετοχή, πρωτοφανής πολιτικοποίηση και παλμός, πρωτοφανής πολιτική δυναμική. Πρόκειται για εξαιρετικά σημαντική «αντικίνηση» (με την έννοια που χρησιμοποιεί τον όρο ο Karl Polanyi), η οποία δημιουργεί προσδοκίες και αισιοδοξία πολύ πέρα από τις ΗΠΑ. Οπως έγραψε ο νιγηριανός δημοσιολόγος Reuben Abati, η εκστρατεία Ομπάμα αποτελεί φαινόμενο με κυριολεκτικά παγκόσμια εμβέλεια.
Αν επί των ημερών Μπους οι ΗΠΑ ταυτίστηκαν με την εικόνα της βίαιης επιβολής και των μονομερών στρατιωτικών επεμβάσεων, όπως και του Γκουαντάναμο, των βασανιστηρίων και των μυστικών απαγωγών, ο Ομπάμα καλείται τώρα να αναστηλώσει το τρωθέν ηθικό κύρος της υπερδύναμης. Αυτό λέγεται και γράφεται εύκολα, σπάνια όμως αναγνωρίζονται οι πολλές εσωτερικές προϋποθέσεις του, το γεγονός ότι η εξωτερική αλλαγή προϋποθέτει βαθιές εσωτερικές ανακατατάξεις: ένα αποφασιστικό και αμετάκλητο τέλος στον «καπιταλισμό της καταστροφής» και της επικυριαρχίας των δικτύων που τον προώθησαν· φορολογικό εξορθολογισμό, χωρίς χαριστικές ρυθμίσεις στο μεγάλο κεφάλαιο και περαιτέρω επιβάρυνση για τα μεσαία και χαμηλά στρώματα· αξιόπιστο ασφαλιστικό και υγειονομικό σύστημα για όλους· μια νέα σχέση με ο περιβάλλον.
Η εκλογή Ομπάμα γεννά ελπίδες για αντιστροφή της ζοφερής κοινωνικής και οικονομικής ανισότητας που τις τελευταίες δεκαετίες έχει καταστεί ειδοποιό γνώρισμα της αμερικανικής κοινωνίας (με το πλουσιότερο 10% του πληθυσμού να κατέχει το 70% του παραγόμενου πλούτου), αυτό όμως απαιτεί ριζικές ρήξεις και τομές που κάθε άλλο παρά προδιαγεγραμμένες είναι.
Αν και το μήνυμα της εκλογής είναι σαφές και αδιαμφισβήτητο (ριζική κοινωνική αλλαγή ενάντια στην απορρύθμιση της αγοράς και στις ιδεοληψίες του ατελέσφορου νεοφιλελευθερισμού), στη νέα προεδρία ενυπάρχει μια τρομερή αντίφαση: στις δράσεις της προσβλέπουν τόσο οι επαπειλούμενες μεσαίες τάξεις, οι φτωχοί και νεόπτωχοι όσο και οι πολυεκατομμυριούχοι - εκείνοι που, αφού χρησιμοποίησαν την ομάδα Μπους - Τσέινι - Ράμσφελντ, τώρα αλλάζουν στρατόπεδο, χωρίς όμως να έχουν αλλάξει συμφέροντα και στρατηγικές επιδιώξεις. Πρόκειται για άλλη μια πρωτοφανή όψη της εκλογής: ότι ο πρώτος έγχρωμος πρόεδρος διεξήγαγε την ακριβότερη προεκλογική εκστρατεία στην ιστορία βασιζόμενος όχι μόνο στην υποστήριξη των λαϊκών στρωμάτων αλλά και των μεγαλοτραπεζιτών και κεφαλαιούχων, οι οποίοι όμως κάθε άλλο παρά ουσιαστικές αλλαγές επιθυμούν.
Τα χαρακτηριστικά της επόμενης ημέρας θα κριθούν από την έκβαση αυτής ακριβώς της αντίφασης.
- Ο κ. Σεραφείμ Ι. Σεφεριάδης είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης.
Κυριακή 19 Οκτωβρίου 2008
Οταν η Fannie με την Freddie έκαναν αταξίες
ΣΠΥΡΟΣ ΛΥΤΡΑΣ |
Στο εξής, τα Σαββατοκύριακα των ηγετών του χρηματοοικονομικού κλάδου θα είναι ιδιαίτερα φορτωμένα - καθώς αυτές ακριβώς τις ημέρες της εβδομάδας συνηθίζουν να επιλύουν τις μεγάλες χρηματοοικονομικές κρίσεις και ιδού γιατί.Την Παρασκευή, μετά το κλείσιμο της Γουόλ Στριτ, τα αφεντικά των τραπεζών και των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων επιδίδονται σε μαραθώνιες συνεδριάσεις, από τις οποίες εξαρτάται η τύχη διαφόρων επιχειρήσεων του κλάδου. Οι αποφάσεις πρέπει να έχουν ληφθεί έως το βράδυ της Κυριακής, πριν από το άνοιγμα των ασιατικών χρηματιστηρίων. Στη συνέχεια, οι ιθύνοντες του χρηματοικονομικού τομέα οφείλουν να παρακολουθούν την ετυμηγορία των αγορών, των ασιατικών στην αρχή, των ευρωπαϊκών στη συνέχεια και, τέλος, της αμερικανικής. Αμέσως μετά, θα αρχίσει η συζήτηση για τους κερδισμένους και τους χαμένους των μεγάλων ελιγμών του Σαββατοκύριακου. Το πρωί της Δευτέρας, οι καταθέτες και οι φορολογούμενοι ανακαλύπτουν τις αλλαγές που έχουν επέλθει στον χρηματοοικονομικό πλανήτη. Για παράδειγμα, στις 15 Σεπτεμβρίου έμαθαν ότι, καθώς δεν εμφανίστηκε αγοραστής για τη Lehman Brothers, η πέμπτη μεγαλύτερη επενδυτική τράπεζα στον κόσμο τέθηκε σε εκκαθάριση· έμαθαν, επίσης, ότι η Bank of America απορροφά τον γίγαντα του χρηματομεσιτικού τομέα Merrill Lynch και ότι έχει δρομολογηθεί η σωτηρία της American International Group (AIG), της μεγαλύτερης ασφαλιστικής εταιρείας στον κόσμο. Αλλά και το αμέσως προηγούμενο Σαββατοκύριακο ήταν επίσης πλούσιο σε εκπλήξεις: Την Κυριακή 7 Σεπτεμβρίου, έπειτα από μία εβδομάδα στην οποία κυριάρχησε η είσοδος στο προσκήνιο της Σάρα Πέιλιν, της κυβερνήτριας της Αλάσκα και απρόσμενης υποψήφιας του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για την αντιπροεδρία, ο Χένρι Πόλσον, ο αμερικανός υπουργός Οικονομικών, ανήγγειλε ότι τέθηκαν υπό τον έλεγχο του κράτους οι δύο γίγαντες των ενυπόθηκων δανείων, η Federal National Mortgage Association (Fannie Mae) και οι τράπεζες Federal Home Loan Mortgage Corporation (Freddie Mac).Η Σάρα Πέιλιν είχε προκαλέσει ενθουσιασμό στους κόλπους του συντηρητικού κινήματος ξεσπαθώνοντας εναντίον της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, τη στιγμή που η τελευταία ετοίμαζε τη μεγαλύτερη κρατικοποίηση στην ιστορία του τομέα. Οι αρχές που διέπουν τα ενυπόθηκα δάνεια αμερικανικού τύπου ανατρέχουν στην εποχή του New Deal(1). Το 1938, δημιουργήθηκε η ομοσπονδιακή υπηρεσία National Mortgage Association of Washin-gton, με στόχο τη διευκόλυνση της απόκτησης ακίνητης περιουσίας από τη μεσαία τάξη και αυτό τον τρόπο την τόνωση του κατασκευαστικού τομέα σε ολόκληρη τη χώρα.Η ιδιωτικοποίηση του οργανισμού, ο οποίος στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Fannie Mae, δεν οφειλόταν κατά κύριο λόγο σε ιδεολογικές απόψεις για την οικονομία. Πράγματι, η εισαγωγή του στο χρηματιστήριο αποφασίστηκε από τον Λίντον Τζόνσον το 1968 για να εξασφαλιστούν τα κονδύλια που ήταν αναγκαία για τη χρηματοδότηση του πολέμου στο Βιετνάμ. Δύο χρόνια αργότερα, για να τερματιστεί το μονοπώλιο της Fannie Mae, το Κογκρέσο αποφάσισε τη δημιουργία της Freddie Mac, η οποία εισήχθη με τη σειρά της στο χρηματιστήριο το 1989.
Ο Χένρι Πόλσον με το «σχέδιο σωτηρίας» στο χέρι. Χρειάστηκαν όμως πολύ περισσότερα για το ντόμινο των στεγαστικών δανείων. |
Η αποστολή των αδελφών Fannie Mae και Freddie Mac συνίστατο στο να προσφέρουν ρευστότητα στην αγορά της στεγαστικής πίστης, είτε εγγυώμενες τα δάνεια, είτε αγοράζοντάς τα από τις άλλες τράπεζες.Ταυτόχρονα, τα αμερικανικά νοικοκυριά ενθαρρύνονταν να δανειστούν, καθώς είχε θεσπιστεί η έκπτωση των τόκων των στεγαστικών δανείων από το φορολογητέο εισόδημα των δανειοληπτών.Η Fannie Mae και η Freddie Mac χρηματοδοτούσαν τις δραστηριότητές τους με την έκδοση τίτλων που ήταν γνωστοί ως Residential Mor-tgage-Backed Securities (RMBS). Οι επενδυτές από την πλευρά τους τις προτιμούσαν, δεδομένου ότι η αμερικανική κυβέρνηση τους προσέφερε την -έμμεση- εγγύησή της.
Αν και ο κύκλος εργασιών των δύο εταιρειών αυξανόταν κάθε χρόνο με ταχύ ρυθμό, εκτινάχθηκε στα ύψη όσο προχωρούσε η απορύθμιση του χρηματοοικονομικού συστήματος στις ΗΠΑ.Το 1990 και οι δύο μαζί κατείχαν πιστώσεις αξίας 740 δισ. δολαρίων. Το ποσό έφτασε τα 1,25 τρισεκατομμύρια το 1995, ξεπέρασε τα 2 τρισ. το 1999 και τα 4 τρισ. το 2005. Την παραμονή της κρατικοποίησής τους, μάλιστα, το χαρτοφυλάκιό τους ανερχόταν στα 5,4 τρισ. (3,8 τρισ. ευρώ). Δηλαδή έφθανε στο 45% του ενεργητικού των στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ.
Εξάλλου, οι δύο εταιρείες στήριζαν το 97% των τίτλων που ήταν δομημένοι πάνω σε ενυπόθηκα δάνεια. Η ραγδαία αύξηση που περιγράψαμε οφειλόταν τόσο στη φούσκα των ακινήτων της περιόδου 2001-2006, όσο και στην πρόοδο που παρατηρήθηκε στην εξέλιξη των χρηματοοικονομικών τεχνικών των τραπεζών. Χωρίς αμφιβολία, ο αρχιτέκτονας της αλματώδους αύξησης των τιμών των ακινήτων και ένας από τους θερμότερους οπαδούς της υιοθέτησης καινοτομιών στον χρηματοοικονομικό τομέα υπήρξε ο Αλαν Γκρίνσπαν, ο οποίος διηύθυνε επί 19 χρόνια την αμερικανική Ομοσπονδιακή Κεντρική Τράπεζα και τον οποίο οι χρηματοοικονομικοί κύκλοι είχαν ανακηρύξει -σχεδόν ομόφωνα- μεγάλο «μαέστρο»(2). Οι διαδοχικές δηλώσεις του καθοδηγούσαν την πρακτική που όφειλε να υιοθετήσει η χρηματοοικονομική σφαίρα.
-Το 2002 εκτιμούσε ότι «καμία πολιτική δεν ήταν σε θέση να ανακόψει τη διόγκωση της χρηματοοικονομικής φούσκας», τη στιγμή ακριβώς που ο ίδιος την τροφοδοτούσε με την πολιτική μείωσης των επιτοκίων την οποία υπαγόρευε και ταυτόχρονα ακολούθησε.
-Την ίδια χρονιά, εκτιμούσε ότι «τα ολοένα πολυπλοκότερα χρηματοοικονομικά εργαλεία έχουν συμβάλει στην ανάπτυξη ενός πολύ πιο ευέλικτου, αποτελεσματικότερου και περισσότερο στέρεου χρηματοοικονομικού συστήματος, σε σύγκριση με εκείνο που υπήρχε πριν από 25 χρόνια».
-Το 2006, την παραμονή του σπασίματος της φούσκας των ακινήτων -κι ενώ δεν ήταν πλέον το αφεντικό της Fed- προχώρησε στην εκτίμηση ότι «οι χειρότερες στιγμές της πτώσης της τιμής των ακινήτων αποτελούν πλέον παρελθόν»(3).
Παρόμοιες δηλώσεις είχαν ως αποτέλεσμα να ενθαρρυνθούν οι επενδύσεις σε μετοχές και ομόλογα των Fannie Mae και Freddie Mac, οι οποίες γνώρισαν τότε πρωτοφανή αύξηση του κύκλου εργασιών και των κερδών τους. Ωστόσο, η χρυσή εποχή είχε κηλιδωθεί από πολλά σκάνδαλα και στις δύο τράπεζες .Το 2004, η πρώτη κατηγορήθηκε ότι είχε «εξωραΐσει» τον ισολογισμό της, έτσι ώστε να δικαιολογείται η χορήγηση ακόμα πιο πλουσιοπάροχων μπόνους. Τα τρία κορυφαία στελέχη της αναγκάστηκαν να παραιτηθούν και να πληρώσουν πρόστιμο 100 εκατομμυρίων δολαρίων. Ενώ το 2006, η δεύτερη καταδικάστηκε να πληρώσει πρόστιμο 3,8 εκατομμυρίων δολαρίων εξαιτίας του παράνομου λόμπι που είχε δημιουργήσει για να επιτύχει ευνοϊκή μεταχείριση από τα μέλη του Κογκρέσου, που ήταν επιφορτισμένα με την εποπτεία των δραστηριοτήτων της.
Το υβριδικό καθεστώς των δύο γιγάντων της αγοράς ενυπόθηκων δανείων τους επέτρεπε να επωφελούνται από τη σύγχυση που δημιουργούσε η διπλή τους φύση. Αν και η αποστολή τους είχε κοινωνικό χαρακτήρα (να επιτρέψουν στον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό πολιτών να αποκτήσει ακίνητη περιουσία), επεδίωκαν να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη των μετόχων τους, κι ακόμα περισσότερο, τις απολαβές των ηγετικών στελεχών τους. Ενδεικτικά να αναφέρουμε ότι οι ετήσιες αποδοχές καθενός από τους διευθύνοντες συμβούλους της Fannie Mae και της Freddie Mac ανέρχονταν στα 70 εκατομμύρια δολάρια. Επιπλέον, οι δύο εταιρείες είχαν αποκτήσει τεράστια πολιτική επιρροή. Φάνηκαν δε εξαιρετικά γενναιόδωρες απέναντι στα μέλη του Κογκρέσου -και των δύο κομμάτων- τα οποία επαναλάμβαναν αδιάκοπα πόσο επείγον ήταν να χαλαρώσουν οι «αγκυλώσεις» του νομοθετικού πλαισίου. Το αποτέλεσμα ήταν να χαλαρώσουν οι κανόνες της προληπτικής εποπτείας που ίσχυαν θεωρητικά και να επικρατήσει αδιαφάνεια στη σύσκεψη δανείων.
Κατά παράδοξο τρόπο, όταν, τον Αύγουστο του 2007, ξέσπασε η κρίση των subpri-mes, (στεγαστικά δάνεια υψηλού ρίσκου) όλοι θεωρούσαν εύλογο να υποστηρίζουν ότι η θύελλα δεν θα άγγιζε τη Fannie Mae και τη Freddie Mac. Η αύξηση του κύκλου εργασιών τους συνεχιζόταν και οι «αγορές» δεν έδιναν την παραμικρή σημασία στις ανωμαλίες της λειτουργίας των δυο αυτών τραπεζών.
Κι ενώ αυξανόταν σε επικίνδυνο βαθμό ο αριθμός των νοικοκυριών που αδυνατούσαν να αποπληρώσουν τα δάνειά τους, οι φορείς εποπτείας έκαναν ακόμα περισσότερες παραχωρήσεις στους δύο γίγαντες των ενυπόθηκων δανείων.
Τελικά, η συσσώρευση ζημιών διέψευσε τα αισιόδοξα σενάρια των οικονομικών αναλυτών(4). Τότε, λοιπόν, άρχισαν να εξετάζουν κάθε λεπτομέρεια της λειτουργίας αλλά και των δυσλειτουργιών του συστήματος χορήγησης ενυπόθηκων δανείων. Κι οι «αγορές» αναγκάστηκαν να παραδεχτούν ότι η κατάσταση συνοψιζόταν στα εξής προφανή: η αξία των τίτλων subprimes που κατείχαν η Fannie Mae κι η Freddie μειωνόταν διαρκώς, ο αριθμός των αφερέγγυων δανειοληπτών αυξανόταν, η πτώση των τιμών στην κτηματαγορά συνεχιζόταν και οι φόβοι ότι θα επακολουθήσει οικονομική ύφεση πύκνωναν.
Καθώς ήταν επείγον να βρεθεί μια λύση, η εκτελεστική εξουσία διαπραγματεύτηκε με το Κογκρέσο. Το υπουργείο Οικονομικών εξουσιοδοτήθηκε τότε να πραγματοποιήσει μαζικές αγορές τίτλων που είχαν εκδώσει οι δύο τράπεζες (Fannie Mae και Freddie Mac), να τους χορηγήσει δάνεια και επιπλέον να αποκτήσει, στο όνομα της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, συμμετοχή στο κεφάλαιο των εταιρειών.
Σε αντάλλαγμα, θα αυξανόταν ο έλεγχος των οργανισμών εποπτείας. Κατά τη διάρκεια δημόσιας ακρόασης, ο ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής Τζιμ Μπάνιγκς απευθύνθηκε στον υπουργό Οικονομικών με τα εξής λόγια: «Οταν άνοιξα την εφημερίδα μου χτες, νόμισα πως ξύπνησα στη Γαλλία(5). Ομως, δεν συνέβαινε κάτι τέτοιο, αντίθετα, απ' ό,τι φαίνεται, ο σοσιαλισμός επικρατεί τώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες».
Στις 30 Ιουλίου, ο νόμος ψηφίστηκε με μεγάλη πλειοψηφία και κυρώθηκε αμέσως από τον πρόεδρο Μπους. Αλλά αποδείχθηκε ανεπαρκής: Μέσα σε δώδεκα μήνες, οι ζημίες που κατέγραψαν η Fannie Mae και η Freddie Mac έφτασαν τα 14 δισ. δολάρια, ενώ η αξία των μετοχών τους υποχώρησε περισσότερο κι από το 90%. Ταυτόχρονα, οι ανάγκες τους για κεφάλαια αυξάνονταν διαρκώς: μεταξύ άλλων, έπρεπε να αποπληρώσουν χρέη 1,6 τρισ. δολαρίων, από τα οποία τα 230 δισ. επρόκειτο να καταστούν ληξιπρόθεσμα στα τέλη Σεπτεμβρίου. Επιπλέον, αντιμετώπιζαν μεγάλο κίνδυνο: οι κεντρικές τράπεζες της Ασίας, της Ευρώπης και της Ρωσίας απειλούσαν να σταματήσουν να αγοράζουν τους τίτλους τους(6).
Ετσι, η αμερικανική κυβέρνηση συνειδητοποίησε ότι δεν είχε πλέον άλλη επιλογή. Η πτώχευση των ακρογωνιαίων λίθων στους οποίους στηριζόταν το αμερικανικό σύστημα χορήγησης ενυπόθηκων δανείων ήταν αδιανόητη. Οσο αδιανόητη ήταν, από πολιτική άποψη, και η διάσωσή τους από τα κρατικά επενδυτικά σχήματα χωρών της Ασίας ή της Μέσης Ανατολής. Το μόνο που απέμενε ήταν η κρατικοποίησή τους, έστω κι αν αυτή η λέξη -φορτισμένη με αρνητική σημασία- δεν ειπώθηκε ποτέ. Εγινε απλώς λόγος για κρατική κηδεμονία (conservator-ship).
Η απόφαση παρουσιάστηκε από το υπουργείο Οικονομικών ως «ο καλύτερος τρόπος για να προστατευθούν οι αγορές μας και οι φορολογούμενοι από τον συστημικό κίνδυνο που δημιουργεί η παρούσα κατάσταση του χρηματοοικονομικού συστήματος».
Μάλιστα, ορισμένοι δεν παρέλειψαν να υπενθυμίσουν ότι οι δυσλειτουργίες των δύο ιδρυμάτων οφείλονταν στον ημιδημόσιο χαρακτήρα τους.
Ωστόσο, το ακριβές περιεχόμενο της κρατικοποίησης που δεν θέλει να παρουσιάζεται ως τέτοια παραμένει θολό. Τι θα γίνει μετά το time out που σφύριξε ο Πόλσον; Θα ακολουθήσει η δημιουργία ενός ή δύο κρατικών χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων; Η θα ιδιωτικοποιηθούν ξανά;
Εξακολουθούν δε, να βρίσκονται σε εκκρεμότητα σημαντικά ερωτήματα, ενώ οι λεπτομέρειες που ενδέχεται να προκαλέσουν την ανησυχία των φορολογούμενων (ιδιαίτερα το κόστος διάσωσης) αφήνονται γι' αργότερα. Πρόκειται για ένα ακόμη δώρο που θα κληροδοτήσει ο Τζορτ Μπους στον διάδοχό του.
1. Πρόκειται για τα οικονομικά και κοινωνικά μέτρα που ελήφθησαν στις ΗΠΑ μεταξύ 1933-1939, την εποχή της προεδρίας του Φραγκλίνου Ντελάνο Ρούσβελτ, για να αντιμετωπιστούν οι καταστροφικές συνέπειες της κρίσης του 1929.LE-MONDE - 19/10/2008
2. Βλέπε Bob Woodward, Maestro: Greenspan's Fed and the American Boom, Simon & Schuster, Νέα Υόρκη 2000. Βλέπε επίσης «Aux sources d' un mythe: Μ. Greenspan et les quarante valeurs», «Le monde diplomatique», Μάρτιος 2001.
3. Για περισσότερο πρόσφατα σχόλια βλέπε Alan Greenspan, «Repel the calls to contain competitive markets», «Financial Times», Λονδίνο, 4 Αυγούστου 2008.
4. Charles Duhing, «Fannie Mae wins cheers despite loss», «The New York Times», 7 Μαΐου 2008.
5. (ΣτΜ) Η Γαλλία, στην οποία υπάρχει ουδετεροθρησκεία, μαχητικά συνδικάτα, έντονος κρατικός παρεμβατισμός και σημαντικός δημόσιος τομέας -παρά τις διαρκείς προσπάθειες των τελευταίων δεκαετιών για το ξήλωμα των τελευταίων- θεωρείται από πολλούς συντηρητικούς Αμερικανούς «σοσιαλιστική» χώρα. Πόσω μάλλον που ακόμα και η γκολική δεξιά εξέφραζε έντονες κρατικιστικές αντιλήψεις.
6. Η Κεντρική Τράπεζα της Κίνας έχει αγοράσει τίτλους αυτών των δύο ιδρυμάτων αξίας 395,9 δισ. δολαρίων, της Ιαπωνίας 228,2 δισ., της Ρωσίας 75,3 δισ., της Νότιας Κορέας 63 δισ. και της Ταϊβάν 54,9 δισ.
* Καθηγητής στο πανεπιστήμιο Tufts (Μέντφορντ, Μασαχουσέτη). Συγγραφέας του «Propagande imperiale & guerre financiere contre le terrorisme», Agone - «Le Monde diplomatique», Μασσαλία-Παρίσι, 2007.
Παρασκευή 17 Οκτωβρίου 2008
«Προσωπική νίκη» Σαρκοζί
Αλλά το «Newsweek» τονίζει ότι απέναντι στη στρατιωτική ισχύ της Μόσχας και στη νομικά δίκαιη θέση της τον Αύγουστο βρέθηκε, ευτυχώς για τη Δύση, η καλά λαδωμένη διπλωματική μηχανή της Γαλλίας, που έδωσε στον Σαρκοζί μια αξιοπιστία, όταν πήγαινε στη Μόσχα. Δύο μήνες νωρίτερα, πρόεδρος θα ήταν ο πρωθυπουργός της Σλοβενίας και πέντε μήνες αργότερα θα ήταν ο ευρωσκεπτικιστής Τσέχος πρόεδρος, Βατσλάβ Χάβελ. Οι επικριτές του σημειώνουν τις ασάφειες που είχε το κείμενο των έξι σημείων που υπεγράφη στο Κρεμλίνο ή τις τεχνικές και νομικές ατέλειες, όπως ότι δεν προέβλεπε την εδαφική ακεραιότητα της Γεωργίας. Οι ειδικοί σε θέματα ασφαλείας λένε, αντίθετα, ότι ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσε να γίνει. Υπεγράφη ένα κείμενο που ανάγκασε τους Ρώσους επιτελείς να σταματήσουν την προέλαση στη Γεωργία στο σημείο που βρίσκονταν, δηλαδή μόλις 25 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα Τιφλίδα.
Από την αρχή της καριέρας του ο Σαρκοζί έκανε κινήσεις στην εξωτερική πολιτική που συζητήθηκαν πολύ. Για παράδειγμα, συζητούσε με όλους τους ηγέτες, αδιαφορώντας για τυχόν παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις χώρες τους. Ο προκάτοχός του Ζακ Σιράκ και η Ουάσιγκτον έκαναν το αντίθετο. Ο Σαρκοζί θεωρεί ότι με τη διπλωματία μπορούν να αποτραπούν παρεξηγήσεις, να βελτιωθούν τα ανθρώπινα δικαιώματα και να ενθαρρυνθούν οι χώρες να (επαν)ενταχθούν στη διεθνή πολιτική σκηνή. Πέρυσι επικρίθηκε πολύ γιατί δέχτηκε τον Ούγκο Τσάβεζ, τον Μοαμάρ Καντάφι και τον Μπασάρ Ασαντ. Το 2007 επέκρινε τη Μόσχα για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Τσετσενία, αλλά άλλαξε πολιτική και τήρησε πιο ρεαλιστική προσέγγιση έναντι του Κρεμλίνου, στη συνέχεια. Συνεχάρη τον Πούτιν για τη νίκη του κόμματός του στις εκλογές, την ώρα που άλλοι επέκριναν την εκλογική διαδικασία στη Ρωσία. Ετσι, όμως, ο Σαρκοζί ήταν σε θέση να πάει στη Μόσχα και να διαπραγματευτεί, όταν ξέσπασε η κρίση της Γεωργίας.
Η αξιοπιστία του στη Μόσχα ήταν ανεβασμένη και από τα ανοίγματα που έκανε στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Τα νέα κράτη-μέλη της Ε.Ε. έβλεπαν καχύποπτα τη Γαλλία. Ο Μιτεράν είχε αντισταθεί στην προς ανατολάς διεύρυνση της Ε.Ε., ενώ Πράγα και Βαρσοβία δυσπιστούσαν έναντι της πολιτικής του Σιράκ να συνομιλεί με αραβικά κράτη και με τους Ρώσους για να εξισορροπήσει τις ΗΠΑ.
Βέβαια, η πολιτική του προς τη Μόσχα έχει να περάσει από τις συμπληγάδες του κατά πόσον η Μόσχα θα τηρήσει τελικώς τις δεσμεύσεις της στη Γεωργία (οι ασάφειες του κειμένου που υπεγράφη τον Αύγουστο της επιτρέπουν ελιγμούς) και σε ποιο βαθμό η Ε.Ε. θα επιστρέψει στις συνομιλίες με τη Μόσχα για την ευρύτερη συμφωνία διμερούς συνεργασίας. Αλλά έτσι κι αλλιώς (σ.σ. και παρά τις συνήθεις φανφάρες του) ο Σαρκοζί φαίνεται να βγήκε από την κρίση της Γεωργίας με το διεθνές ανάστημα που του έλειπε, κατά το αμερικανικό περιοδικό. *
Κυριακή 12 Οκτωβρίου 2008
ΔΙΑΛΟΓΟΙ Για την οικονομική κρίση
Ο κόσμος γνώρισε και άλλες μεγάλες οικονομικές κρίσεις στη διάρκεια αυτής της περιόδου (μεξικανική κρίση το 1994, ασιατική το 1997, ρωσική το 1998, λατινοαμερικανική το 1999 κ.ά.). Γι' αυτή την ακραία αστάθεια της παγκόσμιας οικονομίας δεν είναι άμοιρη ευθυνών η «νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση», που προωθούν με ιεραποστολικό ζήλο οι Ηνωμένες Πολιτείες και διεθνείς θεσμοί όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα κ.ά. Ενώ όμως οι προηγούμενες κρίσεις ξεσπούσαν κυρίως στην περιφέρεια του διεθνούς οικονομικού συστήματος, η παρούσα κρίση εκδηλώθηκε στο μητροπολιτικό του κέντρο. Ολα αυτά τα χρόνια, οι βάρδοι του νεοφιλελευθερισμού υπερέβαλλαν σε εγκώμια κι επαίνους για τις επιδόσεις της αμερικανικής οικονομίας και υποστήριζαν ότι οι οικονομικές κρίσεις μπορούσαν να πλήξουν μόνον τα «εξωτικά» εκείνα μέρη όπου δεν λειτουργούσαν σωστά οι κανόνες του ανταγωνισμού και δεν υπήρχαν ανεξάρτητες αρχές ελέγχου. Η σημερινή κρίση αντίθετα αποκαλύπτει σε όλους ότι η αμερικανική οικονομία στηρίζεται σε ένα βουνό από εξωτερικά χρέη και σε ένα εσωτερικό κερδοσκοπικό όργιο, που ευνοήθηκε από τη νεοφιλελεύθερη απορύθμιση των αγορών του χρήματος και την τυφλή πίστη στην ικανότητα της αγοράς για αυτορύθμιση.
Τις αιτίες και τις συνέπειες της παρούσας οικονομικής κρίσης φωτίζουν με τις αναλύσεις τους τρεις ιταλοί μελετητές:
*Ο Φρεντερίκο Ραμπίνι είναι δημοσιογράφος, συντάκτης της εφημερίδας «La Repubblica» και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ.
*Ο Βιτόριο Τσουκόνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ανταποκριτής της εφημερίδας «La Repubblica» στη Νέα Υόρκη.
*Ο Τζόρτζιο Ρούφολο, ιστορικό στέλεχος της ιταλικής αριστεράς, είναι οικονομολόγος και ιδρυτής του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ερευνών.
Η παρακμή της Αμερικής
Αυτή είναι, πιθανότατα, η τελευταία μεγάλη οικονομική κρίση που ο κόσμος είδε να ξεσπάει υπό το έμβλημα της αμερικανικής ηγεμονίας.
*Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ακόμα σε θέση να επιβάλλουν σε όλα τα έθνη το ρυθμό των καρδιακών σφυγμών της Γουόλ Στριτ. Αλλά είναι λογικό να προβλέψουμε ότι αυτό συμβαίνει για τελευταία φορά.
Οι λόγοι είναι προφανείς: Πρώτα απ' όλα, η μακροπρόθεσμη τάση υποβάθμισης της Αμερικής σε σχέση με τα αναδυόμενα έθνη δεν θα διακοπεί, αλλά αντίθετα θα επιταχυνθεί από αυτή την κρίση. Η Κίνα, η Ινδία, η Βραζιλία, η Ρωσία, ο Περσικός Κόλπος υφίστανται οδυνηρές επιπτώσεις στις χρηματιστηριακές αγορές τους αλλά και στις πραγματικές οικονομίες τους (οι εξαγωγές μειώνονται εξαιτίας της ύφεσης που προκλήθηκε από τις ΗΠΑ). Ομως, στη μακρά περίοδο η κατεύθυνση πορείας δεν αλλάζει: η Δύση θα μετράει, στο εξής, λιγότερο σε σχέση με τις δυνάμεις του Νέου Κόσμου.
*Από αυτή τη μεγάλη κρίση βγαίνει κατεστραμμένο το κύρος του αμερικανικού οικονομικού μοντέλου, εκείνου του χρηματιστικού καπιταλισμού που έγινε υπερτροφικός και ανεύθυνος μετά από μια εικοσαετία απόσυρσης των εξουσιών του κράτους από τις αγορές.
*Το κραχ του 1929 προανήγγειλε μια νέα εποχή, νέες ιδέες και επαναστατικές θεωρίες που σημάδεψαν την ιστορία του εικοστού αιώνα. Για να ξεπεράσει τη Μεγάλη Υφεση, η Αμερική του Ρούζβελτ εξήγαγε ένα μοντέλο ρύθμισης των αγορών, κεϊνσιανής παρέμβασης στην οικονομία, κράτους πρόνοιας και δημόσιων επενδύσεων στα συλλογικά αγαθά.
Εκείνη η εποχή κλείνει οριστικά με αυτή την κρίση του 2008, που σημαδεύεται από μιαν αλλαγή αντίθετου χαρακτήρα: την παρακμή της Αμερικής ως κανονιστικού παραδείγματος και ως μοντέλου προς μίμηση.
*Θα ήταν υπερβολικά απλουστευτικό και ουσιαστικά ανακριβές το να αποδώσουμε αυτή την καταστροφή μόνο στην κυβέρνηση Μπους ή στην αμερικανική δεξιά. Από τον καιρό του Ρόναλντ Ρέιγκαν, ακόμα και μεγάλο μέρος της προοδευτικής και δημοκρατικής Αμερικής είχε υποταγεί στην πολιτιστική ηγεμονία του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού. Από τις ιδιωτικοποιήσεις, από τη χρήσιμη αντιμονοπωλιακή απορύθμιση, από την ορθή αξιοποίηση του επιχειρηματικού πνεύματος και του δυναμισμού της οικονομίας της αγοράς, διολίσθηκαν βαθμιαία προς κάτι πολύ διαφορετικό.
*Διαστρεβλώθηκαν οι θεμελιώδεις αξίες και αρχές του φιλελευθερισμού, ο οποίος βασίζεται σε αντιεξουσίες και στην ηθική της ευθύνης. Αναγορεύτηκε όλο και πιο ανοιχτά σε κυρίαρχη θεωρία η ικανότητα των αγορών να αυτορυθμίζονται.
Η ισχύς του τραπεζικού κεφαλαίου και της μεγάλης βιομηχανίας μετέτρεψε σε παράρτημά της τους θεσμούς που όφειλαν να είναι οι ανεξάρτητοι φύλακες της οικονομίας, του νομίσματος και του πιστωτικού συστήματος.
Επικεφαλής των μεγαλύτερων οργανισμών ελέγχου τοποθετήθηκαν εκείνοι που έπρεπε να ελέγχονται. Οι ανεξάρτητες αρχές έγιναν υποτελή υποκαταστήματα των λόμπι.
*Το μοντέλο της κατοχής του Ιράκ, που ανατέθηκε υπεργολαβικά στην πετρελαϊκή εταιρεία Halliburton του Ντικ Τσένι ή σε μισθοφορικές ιδιωτικές εταιρείες, είχε δοκιμαστεί στο αμερικανικό έδαφος με την κατοχή ζωτικών μηχανισμών του κράτους από ιδιωτικά συγκροτήματα.
Σε αυτό το πεδίο η διαφορά ανάμεσα σε δεξιά και αριστερά είναι λιγότερο καθαρή απ' όσο πιστεύεται: Αν ο Τζορτζ Μπους εμπιστεύθηκε το υπουργείο Οικονομικών στον πρώην νούμερο 1 της Goldman Sachs Χένρι Πόλσον, ο Μπιλ Κλίντον το είχε παραδώσει στα χέρια του Ρόμπερτ Ρούμπιν, πρώην προέδρου της Citigroup.
*Σε αυτόν τον μπερδεμένο κόμπο συγκρούσεων συμφερόντων, σε αυτό το αιμομικτικό κατεστημένο απλώνονται οι ρίζες της τωρινής καταστροφής. Είναι αυτή η φιλοσοφία του καπιταλισμού με κανόνες a la carte και με υποταγμένους ελεγκτές που έφτασε στην κατάρρευση, με τον επίλογο της μαζικής κοινωνικοποίησης των ζημιών.
Δευτέρα 16 Ιουνίου 2008
ΜΙΑ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ
Και ύστερα έγιναν δύο. Γνωρίζουμε τώρα ότι ο πρώτος πρόεδρος των ΗΠΑ στην επόμενη φάση της παγκοσμιοποίησης θα είναι είτε ο Μπαράκ Ομπάμα είτε ο Τζον Μακέιν. Ένας από τους δύο θα είναι ο πρώτος Αμερικανός πρόεδρος του οποίου η εξωτερική πολιτική θα κυριαρχηθεί, εξ αρχής, από «μεταβίβαση» της οικονομικής ισχύος από τη Δύση στην Ανατολή και στον Νότο. Ο «ατλαντικός κόσμος» δεν είναι πλέον το κέντρο του οικονομικού κόσμου, επειδή ο οικονομικός κόσμος δεν έχει πια κέντρο. Σημασία για μας έχει το πώς οι κ. Μακέιν και Ομπάμα ερμηνεύουν το γεγονός.
Ο προστατευτισμός και η εμφανής ρητορική κατά του εμπορίου στη διάρκεια των αμερικανικών προκριματικών εκλογών αφήνουν να εννοηθεί ότι πολλοί Αμερικανοί βλέπουν την παγκόσμια οικονομική αλλαγή ως πρόβλημα. Η Ασία αναδύεται, εμείς παρακμάζουμε. Η οικονομική ανισότητα περιορίζεται μεταξύ κρατών, αλλά διευρύνεται εντός των ίδιων των κοινωνιών μας. Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι πια κάτι που κάνουμε, αλλά κάτι που οι άλλοι κάνουν σε μας. Ένας αυξανόμενος αριθμός Ευρωπαίων νιώθει το ίδιο.
Κανείς δεν θα διαφωνήσει ότι η παγκοσμιοποίηση έχει τη σκοτεινή της πλευρά. Αλλά οι ανοιχτές αγορές και η οικονομική ενοποίηση που την ωθούν παραμένουν, με διαφορά, το καλύτερο εργαλείο που διαθέτουμε για την ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομικής ευημερίας. Και αυτό αποτελεί σημαντική συμβολή στην παγκόσμια σταθερότητα. Μόνο τα σταθερά, συνεργαζόμενα κράτη μπορούν να χειριστούν την επερχόμενη συρρίκνωση των πηγών. Επί 60 έτη, οι Ηνωμένες Πολιτείες ασφάλιζαν τον οικονομικό διεθνισμό με τη δική τους πολιτική ανοιγμάτων. Μια κρίση της αμερικανικής εμπιστοσύνης στην παγκοσμιοποίηση θα τον θέσει εκτός πορείας.
Αντί να ανησυχούν για τη σχετική μείωση της οικονομικής τους βαρύτητας, οι ΗΠΑ και η Ευρώπη θα έπρεπε να αναγνωρίσουν ότι σ’ έναν ανεξάρτητο κόσμο, δεν έχουν τίποτε να κερδίσουν από τη στασιμότητα της οικονομίας του αναπτυσσόμενου κόσμου. Αντίθετα, θα πρέπει να εστιάσουν την προσοχή στην ανανέωση των παγκόσμιων θεσμών που είναι απαραίτητοι προκειμένου να διατηρηθεί ενωμένο αυτό το νέο μείγμα κρατών μέσα από ένα διάλογο με θέματα την αλλαγή του κλίματος, την ενέργεια, την ασφάλεια και το εμπόριο. Πρέπει να προσαρμόσουμε αυτούς τους θεσμούς –τον ΟΗΕ, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο– προκειμένου να δώσουμε στις αναδυόμενες οικονομίες μια ευκαιρία όχι απλώς να ασκήσουν τα δικαιώματά τους, αλλά και να αναλάβουν τις ευθύνες τους.
Το πρόβλημα είναι ότι τη στιγμή που χρειαζόμαστε όσο ποτέ άλλοτε τα εργαλεία του διεθνισμού, οι ίδιοι μας οι πολιτικοί έχουν αρχίσει να πιέζουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο οικονομικός εθνικισμός είναι το σύμπτωμα ενός βαθύτερου προβλήματος. Δεν μπορούμε να διαμορφώσουμε την παγκοσμιοποίηση χωρίς να αντιμετωπίσουμε τα αίτια του προστατευτισμού. Αυτό σημαίνει να αντιμετωπίσουμε την ίδια μας την οικονομική ανασφάλεια και ανισότητα.
Η αίσθηση του «Νιου Ντιλ»
Το ότι η παγκοσμιοποίηση δεν είναι συμβατή με τα δραστήρια κοινωνικά κράτη αποτελεί έναν καλά οχυρωμένο πολιτικό μύθο. Κοιτάξτε τα στοιχεία του ΟΟΣΑ για την τελευταία 20ετία και θα δείτε καθαρά ότι στον βαθμό που ενθάρρυναν την ευελιξία της αγοράς εργασίας τα υψηλά επίπεδα εκπαίδευσης και βοήθησαν τις γυναίκες και τους ηλικιωμένους να παραμείνουν στην εργατική δύναμη, τα ισχυρά κράτη πρόνοιας έχουν εξοπλίσει τις χώρες για την παγκοσμιοποίηση πολύ καλύτερα από τα αδύναμα.
Αυτό δεν είναι πρόκληση μόνο για τις ΗΠΑ. Πολλά ευρωπαϊκά κοινωνικά μοντέλα δεν έχουν επιτύχει ακόμη καλές επιδόσεις. Οι προοδευτικοί στις ΗΠΑ και την Ευρώπη πρέπει να ανανεώσουν την αίσθηση του «Νιου Ντιλ» για τις κυβερνήσεις, οι οποίες βοηθούν τον κόσμο μάλλον να δεσμευτεί με ανοιχτές οικονομίες, παρά να τις αφήνει εκτεθειμένες.
Ο Γκόρντον Μπράουν το έχει καταλάβει. Είτε ασχολείται με την αφρικανική ανάπτυξη είτε με την κοινωνική δικαιοσύνη στη Βρετανία, ο Βρετανός πρωθυπουργός θεωρεί την παγκοσμιοποίηση μέρος της λύσης και όχι μέρος του προβλήματος. Όποιες κι αν είναι οι δυσκολίες και οι προκλήσεις, ο κ. Μπράουν δεν έσφαλε ποτέ απορρίπτοντας τα πλαστά πλεονεκτήματα του λαϊκισμού και ακολουθώντας τη θετική πολιτική της παγκοσμιοποίησης. Ο κόσμος έχει ανάγκη να ακούσει το ίδιο μήνυμα από τον πρόεδρο Ομπάμα ή τον πρόεδρο Μακέιν. Η παγκοσμιοποίηση χρειάζεται την Αμερική. Η Αμερική χρειάζεται την παγκοσμιοποίηση.
* Ο Peter Mandelson είναι ο επίτροπος Εμπορίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης



